Radio Horzelnest

In aflevering 24 van Radio Horzelnest hebben we maar liefst twee wetenschappers te gast: dr. Lauren Fonteyn en promovendus Marten van der Meulen, beiden taalkundigen. Lauren en Marten vertellen in deze aflevering over hun onderzoek naar taalverandering en het effect van taalregels op het taalgebruik in het Nederlands van de twintigste eeuw tot vandaag de dag. Delen van hun onderzoek vallen binnen het vakgebied van de corpus linguïstiek, waar zij in deze podcast een introductie toe geven. Onderzoek binnen de corpus linguïstiek wijst uit dat angst voor taalverloedering van alle tijden is, dat taalverandering normaal is, en ook dat het opleggen van regels verandering niet tegenhoudt. Waarom houden we dan toch zo vast aan die taalregels? Waarom baart de taal van jongeren ons zorgen, of rekenen we mensen af op het weglaten van leestekens in digitale communicatie? Zouden we ook anders tegen taal aan kunnen kijken, en wat levert dat ons dan op? Aan de hand van voorbeelden uit het Nederlands, Engels, en uit de digitale variant van die talen laten Lauren en Marten zien dat geen taalfenomeen hetzelfde is. Veel luisterplezier!

Timestamps:

00:00-03:34 - Introductie

03:34-10:25 - Wat is taalverandering, en welke invloed hebben taalregels daarop?

10:25-20:18 - De oorsprong van taalregels: een sociale context

20:18-28:22 - Waarom zijn we zo gehecht aan taalregels?

28:22-41:39 - GIF, de punt en autocorrect in digitale berichten: inzichtelijke voorbeelden van de spanningen tussen taalregelgeving, taalgebruikers en taalbeschouwing.

41:39-48:35 - De puntkomma, vergeetwoorden en beleefdheidsvormen: het toekennen van nieuwe betekenissen aan in onbruik geraakte tekens

48:35-56:08 - Onderzoeksvragen en -methoden in de corpus lingüistiek

56:08-01:07:50 - De flexibiliteit van taalregels onder invloed van andere registers of toonaangevende taalgebruikers

01:07:50-01:13:05 - Het empirisch toetsen van categorische uitspraken in de taalkunde: is de link tussen vorm en betekenis wel echt arbitrair?

01:13:05-01:20:42 - Relativering van zorgen over taalgebruik en oordelen op basis van taalgebruik

In aflevering 23 van Radiohorzelnest spreken we met dr. Patrick Gouw over de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog. Afgelopen maart 2021 was het precies twee eeuwen geleden dat de Grieken in opstand kwamen tegen de Ottomaanse overheerser. Een bloederige onafhankelijkheidsstrijd, die maar liefst acht jaar zou duren, was het gevolg. Patrick vertelt over de historische ontwikkelingen die leidden tot deze onafhankelijkheidsstrijd, over de inmenging en geopolitieke belangen van de Europese grootmachten, de Donauvorstendommen en over de mythevorming die ontstaat rondom de Griekse Opstand. Wat gebeurde er werkelijk in de Griekse Revolutie? Welke rol speelden onder meer Verlichtingsdenken, filhellenisme en de graecomanie? En wie waren bijvoorbeeld de Fanarioten en de kleften?

Timestamps:

00:00-03:46 – Introductie

03:46-11:18 – De mythe rondom de Griekse Opstand en bisschop Yermanós van Patras

11:18-15:00 – Vrijheid van religie in het Ottomaanse Rijk, de Millet-i Rûhm

15:00-27:15 – De rol van het verlichtingsdenken en de Donauvorstendommen in de Griekse Opstand

27:15-31:40 – De Peloponnesos als het centrum van de opstand

31:40-39:05 – Graecomanie in West-Europa

39:05-48:25 – Lord Elgin en Lord Byron in Griekenland

48:25-55:48 – De rol van de Kleften in de belegering van Tripolitsa

55:48-01:05:10 – Het conflict tussen de Kleften en de Fanarioten en westerse interventie in Griekenland

01:05:10-01:12:22 – Griekenland, een Bavarokratia

01:12:22-01:18:15 – Berend Botje en de Griekse Opstand

01:18:15-01:21:07 – Herdenking van de Griekse Onafhankelijkheid in 2021

In aflevering 22 van Radio Horzelnest duiken we in twee eeuwen Nederlandse natuurhistorie. Hiervoor schuift bij ons aan Menno Schilthuizen, hoogleraar kenmerkevolutie en biodiversiteit aan de Leidse universiteit, evolutiebioloog, auteur en oprichter van de wetenschappelijke reisorganisatie Taxon Expeditions. Met evolutiebioloog Freek Vonk dook Menno in de annalen van Naturalis en andere natuurhistorische musea en samen schreven zij het geweldig boek: ‘Wie wat bewaart: Twee eeuwen Nederlandse natuurhistorie’ (Spectrum). In deze uitzending vertelt Menno hoe het allemaal begon aan het Rapenburg in Leiden, in het zogeheten Hof van Zessen, waarin nu het Rijkmuseum van Oudheden gevestigd is. Hier verscheen in 1820 het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie. Ook in Amsterdam ontstond een museum gewijd aan de natuurhistorie, te weten het Zoölogisch Museum. In 1913 verhuist het Leidse rijksmuseum naar de Raamsteeg achter het Van der Werffpark met direct daaraan grenzend het Rijksmuseum voor Geologie en Mineralogie gelegen aan de Garenmarkt. Uiteindelijk komen de verschillende musea en de bijhorende collecties samen in Naturalis dat in 1998 haar deuren opent en twee jaar terug nog een volledige metamorfose onderging. Met Menno gaan we in gesprek over taxonomie, wetenschappelijk verzamelen en museale geschiedenis. Ook de nodige memorabele anekdotes uit twee eeuwen Nederlandse natuurhistorie mogen niet ontbreken. Van de Duitse bom die twee vingers van het standbeeld van de Javamens afblies, de civetkat en gibbon (‘Sampi’) van het wetenschappelijk power-koppel Max en Anna Weber en een Gustav Stiasny die van de Escher-trap fluimt. Veel luisterplezier!

Timestamps:

00:00-08:45 – Introductie en Menno’s favoriete collectiestuk

08:45-24:45 – Hoe komt het tot een nieuwe soort?

24:45-35:20 – Van prinselijk kabinet tot Hof van Zessen

35:20-42:50 – Een nieuw museum aan de Raamsteeg

42:50-53:20 – De Tweede Wereldoorlog en de Leidse natuurhistorie

53:20-01:07:57 – Max & Anna Weber, Amsterdamse natuurhistorie en de Siboga Expeditie

01:07:57-01:16:33 – Een Leids publieksmuseum

01:16:33-01:22:38 – De metamorfose van Naturalis

01:22:38-01:26:26 – Wetenschappelijk verzamelen

01:26:26-01:34:04 – Taxon Expeditions

“With one day’s reading, a man may have the key in his hands.” Aldus Ezra Pound, de Amerikaanse dichter, criticus, vertaler en uitgever die in aflevering 21 centraal staat. Hoogleraar moderne Engelse literatuur Peter Liebregts vertelt ons over het veelbewogen leven van de man die ook wel de vroedvrouw van het Modernisme genoemd wordt. Zo hielp hij schrijvers als Hilda Doolittle, Amy Lowell, T.S. Eliot, James Joyce en Ernest Hemingway bijvoorbeeld bij het redigeren en publiceren van hun werk.

We bespreken onder andere Pounds jeugd en dichterlijke aspiraties, zijn voornemen om grip te krijgen op het beste van de Europese en Aziatische literatuur, en de totstandkoming van zijn magnum opus, de Cantos. Ook staan we stil bij een donkerdere kant van Pound: zijn bewondering voor Mussolini en zijn fascistische en antisemitische radiovoordrachten.

In de tweede helft van het gesprek geeft professor Liebregts een inkijk in zijn onderzoek voor zijn tweede boek over Pound, het in 2019 verschenen Translations of Greek Tragedy in the Work of Ezra Pound. Pounds kennis van het Oudgrieks en Pounds vertalingen van zowel Sophocles’ Elektra als Vrouwen van Trachis blijken veel gedegener dan voorheen gedacht werd, en Peter is daar met hulp van een bijzondere Pound-kenner achter gekomen… Veel luisterplezier!

Timestamps:

00:00 - 02:33 Inleiding

02:33 - 10:57 Pounds jeugd en roerige studententijd: voorbestemd om dichter te worden

10:57 - 17:22 Pound als Amerikaanse landverrader: zijn fascistische en economisch-antisemitische ideeën

17:22 - 20:25 Pounds karakter en psychische gesteldheid

20:25 - 24:18 Pound als vroedvrouw van het modernisme, als dichter, redacteur en genereuze vriend

24:18 - 29:44 Imagisme, Vorticisme, en proza in de poëzie

29:44 - 38:00 The Cantos, Pounds meesterwerk: zowel een vernieuwing als een anthologie van eerdere poëzie

38:00 - 41:40 Pound als vernieuwende vertaler

41:40 - 48:04 Pounds kennis van het Oudgrieks: Peters onderzoek voor zijn boek Translations of Greek Tragedy in the Work of Ezra Pound

48:04 - 58:43 Waarom vertaalde Pound nu juist Elektra en Vrouwen van Trachis?

58:43 - 1:05:41 Pounds nalatenschap: open discussies en Brabantse achterkleinkinderen

In aflevering twintig van Radio Horzelnest verkennen we het vakgebied: Indo-Europese Vergelijkende Taalwetenschap. Hiervoor hebben wij uitgenodigd dr. Lucien van Beek, universitair docent bij het LUCL aan de Universiteit Leiden. Als taalkundige richt hij zich op oud-Indo-Europese talen met een specialisatie in de etymologie en filologie van het Oudgrieks. In deze aflevering spreken we met hem over het Indo-Europees. Ook onze eigen taal, het Nederlands, behoort tot Indo-Europese taalfamilie, en meer in het bijzonder tot de Germaanse tak. Alle levende en dode takken van deze taalfamilie zijn terug te voeren op een gemeenschappelijke moedertaal: het Proto-Indo-Europees (vaak afgekort als: PIE). Omdat er hiervan geen geschreven bron is, betreft het hier een gereconstrueerde oertaal. Taalkundigen proberen deze taal te achterhalen op basis van geschreven bronnen uit dode talen zoals Latijn, klassiek Grieks en Sanskriet maar ook via recentere historische bronnen en hedendaagse gesproken talen en dialecten. In dit gesprek zullen we eerst in algemene zin praten over de Indo-Europese Vergelijkende Taalwetenschap om vervolgens ons te richten op een bijzonder onderwerp binnen dit vakgebied: conceptuele metaforen. Naast morfologisch en fonologisch onderzoek, kan vergelijkend taalonderzoek zich ook richten op metaforen en beeldspraak om zo inzage te krijgen in de leefwereld van de(Proto-)Indo-Europeanen. Veel luisterplezier!

Timestamps:

00:00-01:43 – Introductie

01:43-09:30 – Het ontrafelen van Homerus’ taalgebruik

09:30-16:28 – Wat is (Proto) Indo-Europees?

16:28-30:10 – Fonologische veranderingen

30:10-46:17 – Morfologische veranderingen & superstraat- en substraattalen

46:17-01:00:53 – De Indo-Europeanen, ‘vlakte’ en ‘villen’

01:00:53-01:09:18 – Conceptuele metaforen & de leefwereld van de Indo-Europeanen

01:09:18-01:16:10 – Conceptuele metaforen voor taal

01:16:10-01:27:32 – Conceptuele metaforen voor recht

In aflevering negentien van Radio Horzelnest dalen we af in de Noordzee op zoek naar het verdronken Doggerland. Hiervoor schuift bij ons aan dr. Luc Amkreutz, conservator prehistorie bij het Rijksmuseum van Oudheden. Zodra het rijksmuseum haar deuren weer mag openen, gaat de tentoonstelling ‘Doggerland - Verdwenen wereld in de Noordzee’ van start. Dit wordt de eerste tentoonstelling ter wereld die zich louter richt op Doggerland en de bijzondere archeologie van dit verzonken landschap. Ter gelegenheid van de tentoonstelling verschijnt een boek met de gelijknamige titel dat onder redactie van Luc en Sasja van der Vaart-Verschoof is verschenen, bij uitgeverij Sidestone. Bovendien verschijnt er bij uitgeverij Fontaine ook een kinderboek, met de titel ‘Onder de golven: het verhaal van Doggerland’, geschreven door alumna Linda Dielemans.

In deze aflevering staan we stil bij de klimaats- en landschapsveranderingen die Doggerland doormaakt in de laatste geologische tijdsvakken, we spreken over de veranderende flora en fauna, archeologische sporen van neanderthalers en menselijke bewoning, het belang van amateurs en natuurlijk een aantal archeologische topvondsten. Veel luisterplezier!

Timestamps:

00:00-01:45 – Inleiding

01:45-07:03 – Ontdekking en lokalisering van Doggerland

07:03-12:13 – Het Nederlandse onderzoek naar Doggerland

12:13-17:20 – Archeologisch onderzoek van de zeebodem en datering vondsten

17:20-30:38 – Hoe moet Doggerland eruit hebben gezien?

30:38-36:25 – Bijzondere vondsten en onderzoekstechnieken

36:25-44:40 – Het belang en de bijdrage van amateurpaleontologen/archeologen aan het reconstrueren van Doggerland

44:40-50:32 – Welke lessen kunnen we trekken uit Doggerland, en het kinderboek Onder de golven

In aflevering zeventien van Radio Horzelnest buigen we ons over het denken van René Girard, de Frans-Amerikaanse literatuurwetenschapper, antropoloog en filosoof. Girard wordt in 1923 geboren in Avignon en studeert paleografie en mediëvistiek in Parijs. Na de oorlog vertrekt hij naar de Verenigde Staten waar hij Franse letterkunde doceert aan verschillende universiteiten om uiteindelijk een volledige leerstoel te krijgen aan de John Hopkins University en later aan Stanford University. Zijn eerste boek draagt de titel ‘De romantische leugen en de romaneske waarheid’ (1961) waarin Girard zich nog redelijk binnen de grenzen van de literatuur begeeft. Maar al snel zoekt hij in zijn werk ook de verbinding met andere vakgebieden, zoals de psychologie, mythologie, antropologie en theologie. Girard heeft een omvangrijk oeuvre op zijn naam staan waaronder de beroemde boeken ‘Het geweld en het heilige’ (1972), ‘Wat vanaf het begin der tijden verborgen was’ (1978) en ‘De zondebok’ (1982). Girard staat vooral bekend om twee belangrijke inzichten, waarover we uitvoerig zullen komen te speken, te weten ‘mimetische begeerte’ en het ‘zondebokmechanisme’. In deze aflevering gaat we in gesprek met filosoof Martine Berenpas docent en promovenda bij het Instituut voor Wijsbegeerte aan de Universiteit Leiden.

Timestamps:

00:00-08:42 - Introductie

08:42-18:22 – Mimese en mimetische begeerte

18:22-25:46 – De romanesque waarheid en de romantische leugen

25:46-33:19 – Het epidemische karakter van mimetisch geweld en positieve mimese

33:19-45:30 – Stichtingsmoord, zondebok en Oedipus

45:30-50:15 – Het belang van de rechterlijke macht en andere rituelen

50:15-55:30 – Sacraal geweld en het twijfelen aan de schuld van de zondebok

55:30-01:00:42 – De onschuld van de zondebok in de Bijbel

01:00:42-01:05:25 – Het belang van bewustwording van mimese in tijden van secularisatie

01:05:25-01:10:10 – Mimese als metafysische begeerte

01:10:10-01:12:20 – Een positieve kant aan jaloezie

01:12:20-01:14:25 – De stereotypering van de zondebok als antwoord op menselijke onrust

01:14:25-01:16:13 – De pandemie doet ons de mimese missen

In aflevering zestien van Radio Horzelnest herdenken we dat het in 2021 precies vier eeuwen geleden is dat gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen de Banda-eilanden op bloederige wijze tot een handelskolonie maakt van de VOC. De Banda-eilanden zijn een kleine, sikkelvormige, vulkanische archipel gelegen in de Zuidelijke Molukken (de huidige provincie Maluku). De grootste eilanden heten Lontor, Banda Neira, Run, Ai en Rozengain heten, met in het midden de vulkaan Gunung Api (‘vuurberg’). Destijds was dit de enige plek ter wereld waar de specerijen nootmuskaat en foelie, beide afkomstig van de muskaatboom (Myristica fragrans), werden verbouwd en verhandeld. Samen met historicus Tristan Mostert duiken we in geschiedenis van de specerijenhandel en specerijenoorlogen op de Banda-eilanden. Tristan Mostert is gespecialiseerd in de Nederlandse overzeese geschiedenis. Bij het Instituut voor Geschiedenis aan de Universiteit Leiden doet hij promotieonderzoek naar de zeventiende-eeuwse specerijenoorlogen en met name naar het conflict tussen Makassar en de VOC, waarbij hij naast een historische benadering zich ook richt op de ecologische kant van oorlogsvoering.

Timestamps:

00:00-08:20 Introductie en specerijconflicten

08:20-28:07 Banda en de specerijenhandel

28:07-55:20 Jan Pieterszoon Coen en de verovering van Banda

55:20-01:10:24 De nootmuskaatboom en het perkenierssysteem

01:10:54-01:20:06 Herdenking van 1621 en het standbeeld van Coen

Dit jaar viert de Universiteit Leiden een ongewone Dies Natalis. Tijdens deze 446ste geboortedag zal het academiegebouw kloosterstil blijven en ook het cortège van deftig stappende professoren, gehuld in zwarte toga met bijhorende baret en bef zal ontbreken. Slechts een beperkt gezelschap zal zich onder leiding van de pedel richting de Pieterskerk begeven voor de digitale festiviteiten. De Diesviering is dit jaar niet alleen anders vanwege de coronacrisis, maar ook vanwege het vertrek van rector magnificus prof. mr. Carel Stolker. Ter ere van zijn aftreden heeft Radio Horzelnest onderwijs- en beleidshistoricus dr. Pieter Slaman benaderd om in gesprek te gaan met onze oud-rector. Op deze dag verschijnt namelijk ook het boek ‘De Glazen Toren’, bij Uitgeverij Prometheus, waarin Pieter Slaman zich buigt over de ontwikkeling van de Universiteit Leiden tijdens de laatste halve eeuw. Dat maakt hem tot een ideale gesprekspartner. In deze aflevering wordt teruggeblikt op acht jaar rectorschap. Samen spreken zij over de uitdagingen, opstekers en tegenslagen die Stolker gedurende zijn rectoraatsperiode op zijn pad kreeg. Daarbij worden ook enkele kritische noten gekraakt. Zoals de werkdruk en financiering van onderwijs. Gedurende zijn hele loopbaan heeft Stolker gewezen op de eigen verantwoordelijkheid van studenten en docenten. Maar inmiddels is de werkdruk onder de medewerkers veel te groot geworden. Ongezond groot. Met die boodschap richt hij zich nu opnieuw tot het Ministerie van Onderwijs in Den Haag: hoe goed en hoe toegankelijk willen jullie eigenlijk dat ons onderwijs en onderzoek zijn? Hoeveel contacturen bijvoorbeeld? Zorg dat docenten en onderzoekers niet de prijs betalen voor jullie ambities! Voor de Leidse universiteit is er bovendien nog de bijzondere verantwoordelijkheid voor al dat onderzoek en al die opleidingen die alleen in Leiden bestaan, de zogenaamde ‘unica’. Daarnaast spreken Stolker en Slaman ook over de academische vrijheid, de staat van onderwijs en ook het veranderende studie- en studentenleven. Wij wensen u veel luisterplezier met deze speciale diesaflevering van Radio Horzelnest.

00:00​-02:15​ Introductie

02:15​-15:47​ Een universiteit in verandering

15:47​-34:30​ Verschoolsing van de universiteit?

34:30​-53:14​ Academische vrijheid

53:14​-01:03:36​ Het coronajaar en de toekomst

Voor aflevering 14 van Radio Horzelnest hebben we oud-hortulana en Sieboldkenner Carla Teune te gast om te praten over het leven en de botanische nalatenschap van de Beierse arts en Japanoloog Philipp Franz von Siebold (1796-1866). Van 1823 tot 1829 verblijft Siebold als chirurgijn op de kleine handelspost Deshima in de baai van Nagasaki. Op dat moment mogen van alle Westerse mogendheden alleen de Nederlanders handel drijven met Japan. Tijdens zijn verblijf maakt Siebold al snel naam vanwege zijn succesvolle operaties en genezingen. Hij krijgt een privéschool waarbij hij Japanse studenten opleidt in de westerse geneeskunde. Naast zijn beroepsmatige verplichtingen begint hij een verzameling van flora, fauna, culturele artefacten en andere objecten die zijn interesse wekken. Na zijn verbanning uit Japan, op verdenking van spionage, vestigde hij zich in Leiden om aldaar aan de Lage Rijndijk een buiten te laten bouwen met een zogenoemde acclimatisatietuin. Met zijn kwekerij ‘Nippon’ begon hij Aziatische planten die hij verkreeg via zijn overzeese contacten te vermeerderen en te verkopen. Zo introduceerde hij onder meer de hostas, hortensias en azalia’s en de Japanse duizendknoop. In deze aflevering bespreken we onder meer Siebolds leven, zijn verblijf in Japan, zijn hofreis naar Edo en zijn botanische erfenis.