Radio Horzelnest

Voor onze dertiende aflevering hebben we een onderwerp dat uitstekend past bij dit onheilspellende getal. In deze podcast staat de grootmeester van het griezelverhaal centraal: de negentiende-eeuwse Amerikaanse schrijver en dichter Edgar Allan Poe (1809-1849). Met universitair docent en literatuurwetenschapper Evert-Jan van Leeuwen dalen we af in de maalstroom van Poe’s schrijven en dichten. De onverminderde bekendheid van deze Amerikaanse auteur blijkt uit de talloze verfilmingen, animaties, muziek, vertalingen en heruitgaven van zijn verhalen en gedichten. Bovendien was Poe een verdienstelijk essayist en een gevreesde criticaster, met een scherpe pen en een goed gevoel voor humor. De Duitse filosoof Walter Benjamin prijst Poe als één van de grootste technici in de moderne literatuur. In zijn verhalen weet hij als geen ander af te dalen in de duistere krochten van de psyche, overweldigende natuurtaferelen voor ons geestesoog te toveren en een angstige en naargeestige stemming te evoceren. En dat alles verteld met een indrukwekkende taalbeheersing en een kenmerkende hang naar macabere. Voor deze aflevering heeft Evert een selectie gemaakt uit het oeuvre van Poe , te weten de gedichten 'Dream-land', 'The Valley of Unrest/Nis' en de verhalen 'The Fall of House Usher', 'Facts in the Case of M. Valdemar', 'The Imp of the Perverse' en 'A Descent into the Maelström'.

Aflevering twaalf van Radio Horzelnest staat geheel in het teken van een klassieker uit de biologiebibliotheek: ‘The Selfish Gene’ (1976) van de Britse etholoog en evolutiebioloog Richard Dawkins. Hiervoor hebben we uitgenodigd evolutiebioloog en bio-informaticus dr. Rutger Vos. Rutger is werkzaam als universitair docent bij het Instituut voor Biologie en als onderzoeker bij Naturalis Biodiversity Center. Overigens heeft ook Dawkins een indirecte band met Leiden, hij studeerde en promoveerde aan de Universiteit van Oxford onder de Nederlandse etholoog en Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen, alumnus en later ook hoogleraar aan de Universiteit Leiden. In 1976 vestigde Dawkins zijn naam als populairwetenschappelijk schrijver met ‘The Selfish Gene’. Op de omslag van de eerste uitgave uit 1976 prijkt een Monty-Python-achtige tekening van de bevriende bioloog Desmond Morris, waarop we een landschap zien met enkele fantasmagorische levensvormen. In dit boek doet Dawkins iets opmerkelijks. Volgens hem heeft een wetenschapper de mogelijkheid om naast het aanleveren van nieuwe feiten of hypothesen, een nieuwe manier van kijken te introduceren. Dawkins wenst een genetisch perspectief te openen op het leven, en specifiek de biologie van zelfzuchtigheid en altruïsme; sterk beïnvloed door het werk van biologen, zoals Bill Hamilton, Bob Trivers, Ronald Fischer, John Maynard-Smith en George Williams. De centrale boodschap van dit boek bleek voor menigeen lastig te verhapstukken. De mens is geen kers op de kosmische taart, eindpunt van de evolutie, of auteur van zijn eigen leven maar evenals andere organismen is hij een waggelende wegwerprobot die zijn leven in de waagschaal legt voor van het overleven van zijn genen. Met Rutger Vos gaan we in gesprek over enkele thema’s die ter sprake komen in ‘The Selfish Gene’ waaronder zelfzuchtig & altruïstisch gedrag, kin-selectie & groepsselectie, evolutionair stabiele strategieën, universeel darwinisme en natuurlijk memen. Veel luisterplezier!

In deze aflevering van Radio Horzelnest hebben we emeritus hoogleraar Ingrid Tieken-Boon van Ostade te gast. Ingrid is gespecialiseerd in de historische sociolinguïstiek van het Engels, een gebied binnen de taalkunde dat het verband tussen taal en maatschappij vanuit historisch opzicht bestudeert. Via het onderzoek in dit vakgebied komen we meer te weten over taalveranderingen waar we tot op de dag van vandaag mee te maken hebben, en in sommige gevallen nog steeds mee worstelen. Ingrid heeft zich in haar eigen onderzoek met name toegelegd op het traceren van grammaticale fenomenen in brieven. Er blijken heel wat ‘fouten’ te zitten in de informele taal van mensen die taalregels opstelden, zoals de grammatici Robert Lowth en Lindley Murray. Ook de brieven van schrijfsters zoals Jane Austen en Lady Mary Wortley bieden meer inzicht in de ontwikkeling van nieuwe taalkundige fenomenen. Via Ingrids onderzoek krijgen we meer begrip voor de beweegredenen van mensen om taalregels vast te leggen, maar zien we ook dat we taalveranderingen in het heden niet zonder meer als taalverloedering af moeten doen. Het effect van dit onderzoek strekt voorbij de taalkunde: Ingrids Haagse Talen project draagt bij aan een nieuw gemeentelijk beleid aangaande de vele andere talen die in Den Haag gesproken worden. In deze aflevering komen enkele andere publicaties van of over Ingrids werk ter sprake. Haar boeken 'Haagse Talen', 'The Bishop’s Grammar' en 'An Introduction to Late Modern English' zijn verkrijgbaar bij verschillende (online) boekhandels.

In de tiende aflevering van Radio Horzelnest spreken we met filosoof dr. Joris Raven over tijd, technologie en de smartphone naar aanleiding van zijn proefschrift: ‘Realtime realiteit: Een exploratie van taal, techniek en tijd met Martin Heidegger en Sybren Polet’. Joris begint zijn proefschrift met een ervaringsfeit: “Is het niet verbazingwekkend hoe onze kostbare tijd in de greep is geraakt van internet en smartphone.” Ongetwijfeld heeft u ook gemerkt bij uzelf of anderen om u heen hoe moeilijk het is geworden om de mobiel weg te leggen. Velen van ons brengen ettelijke uren per dag scrollend, swipend, klikkend en likend door op onze smartphone, tablet of computer. In deze schermwereld verdampt de geografische ruimte, alles is present. Ook de tijd verdwijnt, alles is instantaan te raadplegen en we kunnen in realtime met mensen aan de andere kant van de aardkloot communiceren. Maar hoe nog na te denken bij dit tijdperk van informatisering en onze gedigitaliseerde toestand? In deze aflevering vertelt Joris Raven onder meer over de betekenis van tijd in het tijdperk van de informatisering, de invloed van de smartphone, de invasieve en immersieve kanten van deze technologie, Heideggers techniek-kritiek en de versmelting van techniek en mens en het techno-optimisme in het dichten van Sybren Polet.

In de negende aflevering van Radio Horzelnest vergezellen wij vrouwe justitia ver voorbij onze dampkring, ‘to boldy go where only a handful of women have gone before’. We bespreken een pioniersgebied van de jurisprudentie, te weten het ruimterecht, en daarvoor hebben wij uitgenodigd professor Frans von der Dunk, hoogleraar ruimterecht aan de Universiteit van Nebraska. Aan het begin van zijn nieuwe boek 'Advanced Introduction into Space Law' (2020) citeert Frans een krantenkop die leest: ‘Wherever you go, the taxman goes’, oftewel, waarheen je ook gaat zit de belastingdienst je op de hielen. Welnu, hetzelfde geldt voor het recht: waar de mens ook heen gaat, het recht volgt hem. En alle wetten die de mens volgen tot in de ruimte behoren tot ruimterecht. We bespreken onder meer de ruimterace, de opkomst van het ruimterecht, juridische kwesties in de ruimte, het Ruimteverdrag en nog veel meer!

In aflevering acht van Radio Horzelnest staan we stil bij de stamboom van de mens. Daarvoor schuift bij ons aan, archeoloog Gerrit Dusseldorp, onderzoeker bij de Faculteit Archeologie aan de Universiteit Leiden. We praten onder meer over grottenkunst, opgraven in Zuid-Afrika, veranderingen in vuursteentechnologie en Afrikaanse pleistocene fauna. Maar we hebben Gerrit vooral uitgenodigd om met hem in gesprek te gaan over de stamboom van de mens en zijn meest verwante familieleden. In de Origin of Species schreef Charles Darwin voorzichtig dat zijn nieuwe evolutieleer licht zal schijnen op de menselijke oorsprong. Later in zijn leven tekende hij een schetsmatige stamboom van primaten met aan een van de loten de Homo sapiens; en opperde hij dat de wieg van de mens in Afrika stond. In de eeuwen die daarop volgden is deze schets uitgegroeid tot een tamelijk complexe fylogenetische stamboom met een veelheid aan vertakkingen. In deze aflevering bespreken we de genealogie van de mens en recent ontdekte loten aan de menselijke stamboom, van de Floresmens die in 2003 werd ontdekt tot de recent-ontdekte Naledi-mens en Denisova-mens. En we staan stil bij enkele denkdogma’s en vooringenomenheden, alsook fossiele vondsten, die de reconstructie van de menselijke stamboom bemoeilijken.

Aflevering 7 staat in het teken van insecten. Met entomoloog Aglaia Bouma als gids verkennen we een wemelende wereld vol gefriemel en gewoel, met rondkruipende, krioelende kriebelaars, snerpende en stridulerende springers, en rondzwevende zwermen van zoemende of klapwiekende fladderaars. Oneerbiedig aangeduid als ongedierte. In deze aflevering blazen we niet op één loftrompet maar klinkt een hele fanfare ter faveure van insecten. We staan stil bij de diversiteit, complexiteit, pracht en het belang van deze organismen. In april 2020 verscheen Aglaia’s eerste non-fictie boek ‘Insectenrijk: Het grootse leven van kleine beestjes’ bij Uitgeverij Atlas Contact. Het boek kent een opmerkelijk vertrekpunt aangezien het niet begint bij het ontstaan van Aglaia’s fascinatie voor insecten maar bij het begin van haar insectenfobie. In het verleden kwam zij er op akelige wijze achter dat zij allergisch was voor het gif van hoornaars. Dankzij de anafylactische shock en de ziekenhuisopname als gevolg van de hoornaaraanval ontwikkelde ze een angst voor insecten. In ‘Insectenrijk’ vertelt Aglaia over haar eigen metamorfose van entomofoob tot entomofiel. Maar centraal staat het bijzondere, bizarre en interessante leven van insecten.