Radio Horzelnest

In deze aflevering vertelt dr. Alisa van de Haar ons over een historische figuur die de belangrijkste veranderingen in de zestiende eeuw op politiek, sociaal, technologisch, religieus én talig terrein vertegenwoordigt: de Antwerpse schoolmeester en rederijker Peeter Heyns. Heyns had een Franse school voor meisjes uit de gegoede burgerij, die gedurende zijn leven bekend was tot ver buiten Antwerpen. Bovendien creëerde hij als rederijker ook rebusgedichten, een literaire vorm die vandaag de dag niet meer heel bekend is, maar in de zestiende eeuw erg populair was. Ook zal Alisa stil staan bij de vrouwen rondom Peeter Heyns, die zelf ook bij dit meisjesonderwijs betrokken waren, bijvoorbeeld Heyns’ vrouw Anna Smits, en zijn oud-leerlinge Magdalena Valery, die een eigen meisjesschool oprichtte in Leiden.

In aflevering 33 hebben wij te gast Claire Weeda, universitair docent bij het Instituut voor Geschiedenis aan onze universiteit. Claire specialiseert zich onder meer in medische kennis, politieke theorieën en etnische stereotypen in de late-middeleeuwen. In 2012 promoveerde zij aan de Universiteit van Amsterdam met het proefschrift getiteld ‘Images of Ethnicity in Later Medieval Europe’, dat werd bekroond met de Keetje Hodshon Prijs. In dit proefschrift onderzocht ze een belangrijke verschuiving in het denken over etniciteit in de twaalfde eeuw van West-Europa. Diezelfde thematiek is ook het onderwerp van haar nieuwe boek: ‘Ethnicity in Medieval Europe, 950-1250 - Medicine, Power and Religion’ dat in het najaar 2021 verscheen bij York Medieval Press. Tegenwoordig zijn etnische stereotypes vaak het onderwerp van lichtvoetige en soms kwalijke grappen. Wie heeft er bijvoorbeeld nog nooit een Belgenmop gehoord? Ook steekt men graag de draak met de koppigheid Friezen, de gierigheid van Nederlanders, het dronkenschap van de Britten, de nauwgezetheid van de Duitsers en het machogedrag van de Italianen. Deze moppen lijken wellicht uit de lucht gegrepen. Maar Claire laat in haar nieuwe boek zien hoe dergelijke etnische satire eeuwenoude wortels kent. Ook laat zij zien dat etnische stereotyperingen ver voorbij satire gaan. In haar kloeke werk presenteert zij een doorwrochte studie naar de rol en ontwikkeling van etnische stereotypes in de Europese late-middeleeuwen. In deze aflevering staan we stil bij de eerste schriftelijke bronnen van etnische stereotyperingen, de invloed van medische, religieuze en filosofische theorieën op deze stereotyperingen en, tot slot, de rol die deze stereotyperingen spelen in legitimering van machtshiërarchieën en kolonisatie.

Timestamps:

00:00-09:00 – Introductie en afbakening van de begrippen etniciteit en etnotype.

09:00-18:34 – Klimaattheorie, humorenleer, en de invloed van migratie op de constitutie

18:34-30:03 – Genealogie van volken, aansluitend bij de Bijbelse geschiedenis

30:03-49:24 – De wisselwerking tussen etnische en raciale stereotyperingen

49:24-50:34 – De invloed van stereotypen op het zelfbeeld van groepsvertegenwoordigers

50:34-01:07:47 – Stereotypen en de humorenleer in retorica, bestuursvormen en gedragsvoorschriften

01:07:47-01:16:36 – Claire’s nieuwe onderzoek

Voor de laatste aflevering van het 2021 mochten we een boom opzetten met emeritushoogleraar Pieter Baas, een botanicus gespecialiseerd in systematische en ecologische houtanatomie. In 1962 begon hij hier aan de Leidse universiteit met zijn de studie biologie en promoveerde later cum laude met zijn proefschrift getiteld: ‘Comparative anatomy of Ilex, Nemopanthus, Sphenostemon, Phelline, and Oncotheca’. In 1987 kreeg hij een aanstelling als bijzonder hoogleraar systematische plantenanatomie. Drie jaar later, in 1991 werd hij benoemd tot hoogleraar systematische plantkunde. Tot 2005 was hij wetenschappelijk directeur van het Nationaal Herbarium. En voor zijn plantkundige werk ontving hij meerdere accolades en medailles, waaronder de gouden medaille van de Linnean Society in Londen en Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Tegenwoordig is hij nog steeds werkzaam als erelid in het Nationaal Herbarium Nederland dat inmiddels onder is gebracht in Naturalis Biodiversity Center. Naast een indrukwekkende wetenschappelijke loopbaan met bijhorende publicatielijst, brak hij ook in bestuurlijke zin meermaals een lans voor de botanie.

Hout, in al zijn anatomische diversiteit, is een architectonisch wonder van de evolutie. Een team van de knapste architecten en bouwkundig ingenieurs zouden gezamenlijk niet in staat zijn zo’n wonderbaarlijk bouwmateriaal te bedenken als hout. In deze aflevering vertelt Pieter Baas over boombiologie, houttechnologie, houtanatomie, houtherkenning en het belang van houtcollecties.

Timestamps:

00:00-05:45 – Introductie en professor Baas’ favoriete boom

05:45-11:09 – Het oudste houtmonster uit de collectie van het Rijksherbarium

11:09-17:22 – Ontdekking van het xylarium van Mogami Tokunai en Siebold

17:22-25:00 – Houtmonsterverzamelingen vandaag de dag

25:00-30:12 – De werkpraktijk van een moderne houtanatoom

30:12-33:56 – Forensische houtherkenning en de handel in illegaal hout

33:56-48:38 – Houtanatomie en wat is hout?

48:38-57:52 – Ecologische houtanatomie

57:52-01:04:38 – Professor Baas’ visie op de klimaattop doelstellingen om ontbossing tegen te gaan

In aflevering 31 schuift opnieuw bij ons aan dr. Patrick Gouw om te praten over de Romeinse keizer en het zwarte schaap van Huize Flavius: Titus Flavius Domitianus. Patrick is classicus en vakreferent voor Archeologie, Geschiedenis, Klassieken en Papyrologie bij de Universitaire Bibliotheken Leiden. In deze aflevering keren we teruf naar Rome in de eerste eeuw na Christus om een onbekende keizer uit de vergetelheid te ontrukken. Op 17 december opent in het Rijksmuseum van Oudheden, hier aan het Rapenburg, de tentoonstelling: God op aarde – Keizer Domitianus. Ook verscheen onlangs onder gelijknamige titel het boek ‘God on Earth: Emperor Domitian - The re-invention of Rome at the end of the 1st Century’ bij uitgeverij Sidestone Press. De inleiding van dit boek neemt je kort mee naar Rome. Vrijwel elke straathoek in het centrum van de Italiaanse hoofdstad herinnert aan een Romeinse keizer. Denk aan de Zuil van Trajanus, het Pantheon van Agrippa, het Mausoleum van Augustus, de thermen van Caracalla en de Domus Aurea van Nero. Maar de naam Domitianus kom je nergens tegen. Terwijl deze laatste telg van het Flavische Huis wel degelijk zijn stempel drukte op Rome. Met Patrick gaan we in gesprek over deze onbekende en ongeliefde keizer.

Bronverwijzingen naar de twee voorgelezen citaten:

Tacitus, Agricola 45; vertaling Vincent Hunink

Plinius de Jongere, Lofdicht op keizer Trajanus 52; vertaling Fik Meijer en Daan den Hengst

Timestamps:

00:00-06:03 – Introductie

06:03-13:39 – Domitianus, het zwarte schaap uit de Flavische dynastie: wie waren de Flavii?

13:39-23:58 – Kwaadschrijverij rondom Domitianus’ machtsovername

23:58-31:25 – Domitianus’ omgang met de Senaat: het doodsdiner

31:25-38:01 – Domitianus’ grootschalige bouwprogramma, en wat daar nog van over is in Rome

38:01-47:20 – Domitianus’ vernieuwingen op het gebied van sport en volksvermaak

47:20-57:02 – Militaire campagnes in Dacië en Brittannië

57:02-01:08:00 – Paranoia en een persoonlijkheidscultus

01:08:00-01:17:32 – De damnatio van de nagedachtenis van Domitianus

Voor aflevering 30 van Radio Horzelnest hebben wij Hans Mulder te gast. Hans is historicus en conservator natuurlijke historie van de Artis Bibliotheek. In 2019 sloot de bibliotheek haar deuren voor een renovatie. Maar Hans bleef niet op zijn handen zitten en schreef het prachtige boek: ‘De ontdekking van de natuur’, dat in 2020 verscheen bij Uitgeverij Terra Lannoo. Het werd bijzonder goed ontvangen en won onlangs de Jan Wolkers Prijs voor beste natuurboek van 2021! Het boek is een bundeling van twintig verhalen waarin Hans laat zien hoe in de loop der eeuwen onze kijk op de natuur is veranderd. De verhalen centreren zich rondom illustere namen uit de wetenschapsgeschiedenis, waaronder Conrad Gessner, Athanasius Kircher, Aldrovandi, Georg Everhard Rumphius, Maria Sibylla Merian. Ook passeren de nodige Nederlanders de revue, zoals Cornelius Nozeman en Antonie van Leeuwenhoek. Elk hoofdstuk is bovendien geïllustreerd met wonderschone afbeeldingen uit de behandelde natuurhistorische werken. In deze aflevering praten we met Hans over enkele toonaangevende verhalen en figuren uit zijn boek.

00:00-03:32 – Inleiding

03:32-07:38 – Een korte geschiedenis van de Artisbibliotheek

07:38-13:56 – Het begrip ‘natuurhistorie’, boekdrukkunst en microscopie

13:56-20:01 – De paradijsvogel

20:01-29:04 – De pelikaan en de draak

29:04-35:53 – De natuurwetenschappelijke methode

35:53-42:04 – Spontane generatie

42:04-52:14 – Antonie van Leeuwenhoek

52:14-01:07:30 – Maria Sybilla Merian

01:07:30-01:21:53 – Charles Darwin

01:21:53-01:32:44 – Seksuele selectie

In aflevering 29 schuift bij ons aan schrijver, bioloog en paleontoloog Jelle Reumer. Met hem gaan we in gesprek over zijn boek Natura morte: een korte reis langs paleontologische topstukken (Historische Uitgeverij 2018). Voor dit boek ging hij langs verschillende natuurhistorische musea om telkens één topstuk uit de collectie te bespreken. Met enkele van deze belangwekkende stukken als gids(fossiel) maakt Jelle ons wegwijs in de geschiedenis van de geologie en paleontologie. Ook maken we kennis met illustere natuurgeleerden zoals Johann Jakob Scheuchzer, Leonardo Davinci, Georges Cuvier en Charles Lyell. En gaan we van fossiele spitsmuizen op Mallorca naar klatergouden iguanodons in het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel. Jelle is emeritus hoogleraar vertebratenpaleontologie aan de Universiteit Utrecht, oud-directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, gastmedewerker bij Naturalis Biodiversity Center en als columnist schrijft hij een wekelijks dierenrubriek voor de krant Trouw getiteld ‘Jelle’s weekdier’.

Timestamps:

00:00-05:20 – Introductie

05:20-10:23 – Vertebraten paleontologie

10:32-14:20 – Eilandevolutie

14:20-31:18 – Wat is een fossiel?

31:18-37:06 – De mammoetschedel van Heukelum en de hoornpit van de oeros

37:06-50:13 – De ontwikkeling van de geologie en paleontologie bij Buffon, Cuvier en Lyell

50:13-01-03:30 – De Leidse Piet van Eugène Dubois

01:03:30-01:14:31 – De Maastrichtse mosasaurussen

01:14:31-01:24:28 – De iguanodons van het KBIN

01:24:28-01:32:26 – Fossielen uit de steengroeve in Winterswijk

In deze aflevering van Radio Horzelnest pakken we de huifkar en betreden holderdebolder het boerenerf om eens nader kennis te maken met de veevoeding van twee dieren waaraan wij zoveel te danken hebben: varkens en kippen. Daarvoor verwelkomen in de studio dr. ir. Sonja de Vries, diervoedingskundige en universitair docent Dierwetenschappen aan Wageningen Universiteit. Met Sonja praten we over de stoelgang van varkens en kippen, veevoeding, de fysiologie van hun spijsverteringskanalen en de rol die de veehouderij kan spelen in een duurzamere toekomst van de landbouw. Sonja studeerde dierwetenschappen aan Wageningen Universiteit. In 2014 promoveerde zij met het proefschrift getiteld: ‘Fiber fermentation in pigs and poultry – Sense and nonsense of its manipulation’. En in 2017 ontving zij een Veni-beurs om onderzoek te doen naar duurzame diervoeding en specifiek naar de passage van het voer door het maagdarmkanaal van de kip. Hoogste tijd om ons te verdiepen in een tak van wetenschap die van cruciaal belang is voor onze moderne samenleving. Bovendien gaat ook dierenliefde door de maag.

Timestamps:

00:00-04:50 – Introductie en diervoeding

04:50-07:02 – Vezelrijke restproducten, schroot, zemelen en vezels

07:02-21:05 – monogastrische dieren & maagdarmkanaal van varkens en kippen

21:05-25:38 – Maagdarmkanaal als tweede brein

25:38-42:21 – Vezelrijk voeding en vezelfermentatie

42:21-52:00 – Dier in de kringlooplandbouw (deel 1)

52:00-58:10 – Varken als modelorganisme voor de mens

58:10-01:07:34 – Dier in de kringlooplandbouw (deel 2)

De eerste aflevering van het nieuwe academische jaar begint met de ogenschijnlijk eenvoudige vraag: wat is een vis? Om deze vraag te beantwoorden schuift wetenschapshistorica Didi van Trijp bij ons aan. Didi is promovenda bij het LUCAS aan onze universiteit. Haar onderzoek maakt deel uit van het NWO project: 'A New History of Fishes: A Long-term Approach to Fishes in Science and Culture, 1550-1880', dat zich richt op de ontwikkeling van ichtyologie, oftewel de studie van vissen, als wetenschappelijke discipline tussen de late zeventiende en vroege negentiende eeuw. Binnenkort verdedigt Didi haar proefschrift getiteld: ‘Captured on Paper: Fish Books, Natural History and Questions of Demarcation in Eighteenth-Century Europe (ca. 1680–1820)’. Met Didi duiken we diep de natuurhistorie in. Waarbij ze begint met het boek De Historia Piscium (1686). Hierin doen de Engelse natuurgeleerden Francis Willughby en John Ray de eerste pogingen om te komen tot een wetenschappelijk toepasbare definitie van de vis. En voorts vertelt zij hoe de classificatie van vissen zich verder ontwikkelt in het werk van de Zweedse natuurgeleerden Peter Artedi en Carolus Linnaeus. Naast de theoretische kant, doet Didi ook de praktische kant van ichtyologie uit de doeken. Hoe bewaarde men vissen voor de wetenschap? En hoe vertaalde men kleuren van vissen naar papier. Tot slot, vertelt Didi welke wetenschapshistorische lessen we kunnen trekken uit oude visboeken en laat zij zien hoe de vraag: ‘wat is een vis?’ tot ver in de negentiende eeuw nog voor controverse zorgt.

In de laatste aflevering van dit academisch jaar staat het boek: ‘Guns, Germs & Steel – The Fates of Human Societies’ (1997) centraal van de Amerikaanse fysioloog, evolutiebioloog, biogeograaf en milieuwetenschapper Jared Diamond. Voor de bespreking van deze klassieker uit de biologiebibliotheek hebben we Rutger Vos opnieuw bereid bevonden bij ons aan te schuiven. Rutger is evolutiebioloog en bio-informaticus en is werkzaam als universitair docent bij het Instituut voor Biologie en als onderzoeker bij Naturalis Biodiversity Center. Vorige keer bespraken we The Selfish Gene van Richard Dawkins met Rutger. Ditmaal staat Diamond op het menu! Naast zijn wetenschappelijke werk kreeg Diamond vooral bekendheid door een reeks populairwetenschappelijke boeken. Van zijn hand verschenen onder meer The Third Chimpansee (1992), Collapse (2004) en The World until Yesterday (2012). Maar vandaag richten we ons dus op Guns, Germs & Steel dat in 1998 werd bekroond met de Pullitzer Prize. Het boek begint in Papoea Nieuw-Guinea waar Diamond jarenlang ornithologisch onderzoek heeft gedaan. Hier wordt hij geconfronteerd met een vraag van een jonge charismatische Papoea-politicus Yali: Hoe kan het toch dat vrijwel alle cargo (denk aan levensmiddelen, goederen en technologie) afkomstig is uit de Westerse wereld, en niet omgekeerd? Waarom was zijn eigen land qua technologische ontwikkeling tot twee eeuwen terug nog in de steentijd, terwijl andere samenlevingen dit stadium allang gepasseerd waren. Kortom, waarom is de macht en welvaart in de wereld zo ongelijk verdeeld? In ongeveer vierhonderd pagina’s probeert Diamond een coherent antwoord te formuleren op Yali’s vraag. In zijn boek komt hij tot de conclusie dat het politieke en culturele overwicht dat de West-Europese beschaving heeft verworven, het onvermijdelijke uitvloeisel is van geografische en ecologische omstandigheden. In deze aflevering behandelen enkele thema’s uit het boek. We beginnen met een samenvatting voor de luisteraars die het boek niet hebben gelezen. Vervolgens gaan we dieper in op plant- en dierdomesticatie en de invloed van zoönose ziektes op de totstandkoming van globale welvaartsverschillen. Afsluitend stellen we de vraag: hoe staat het nu met Guns, Germs & Steel 24 jaar na dato?

Timestamps:

00:00-02:45 – Introductie

02:45-09:00 – Algemene indruk van het boek en Rutgers onderzoek

09:00-27:15 – Synopsis en duiding van de titel Guns, Germs & Steel

27:15-43:37 – Domesticatie van planten

43:37-01:12:24 – Domesticatie van dieren

01:12:24-01:24:27 – Zoönosen en andere germs

01:24:27-01:52:09 – Kritiek op Guns, Germs & Steel

Aflevering 25 van Radio Horzelnest staat geheel in het teken van het tweede kind. Hiervoor schuift bij ons aan journalist en auteur dr. Lynn Berger. We praten over haar boekdebuut ‘De tweede: over de bazige eerste, de rebelse tweede en andere mythes rondom het gezin,’ dat in 2019 verscheen bij De Correspondent. Voor haar debuut dook Lynn in de kinderpsychologie, sibling science en de gezinspedagogiek, om hardnekkige vooringenomenheden, angsten en aannames rondom het krijgen van een tweede kind aan de tand te voelen. Waarom besluiten mensen een tweede kind te nemen? En hoe zit het eigenlijk met geboortevolgorde of rivaliteit en jaloezie tussen kinderen? Waar er boekenkasten vol zijn geschreven over het krijgen van een eerste kind, ontdekte Lynn terwijl ze opnieuw in verwachting was dat er nauwelijks boeken bleken te bestaan over het krijgen van een tweede kind. Daar heeft Lynn verandering in gebracht. ‘De Tweede’ is een mooie combinatie van persoonlijke ervaringen en een uitvoerige studie van vakliteratuur rondom dit thema. En dat alles op een zeer toegankelijke en open manier geschreven. Binnenkort verschijnt het boek in nieuwe druk, waarbij Lynn de tekst heeft geactualiseerd en een nieuwe epiloog schreef. Lynn Berger schrijft al sinds 2013 voor de Correspondent. Eerst hield ze zich bezig met het thema ‘Cultuur & Clichés’ en sinds 2020 richt ze zich op het thema ‘Zorgzaamheid’.

Time stamps:

00:00-01:45 - Inleiding

01:45-12:29 - Lynns onderzoek naar cultuurclichés (sleutelwoorden)

12:29-17:54 - (Het ontstaan van) Lynns boek, De tweede

17:54-26:03 - (Mythen rondom) het enig kind

26:03-34:13 - Minder kinderen, meer controledwang o.i.v. experts

34:13-40:40 - Jaloezie en rivaliteit tussen eerste en tweede kinderen

40:40-48:11 - Het geboortevolgorde-effect

48:11-52:42 - Lynns volgende onderzoek: zorgzaamheid