ศูนย์เทปธรรมะท่านผู้หญิงมณีรัตน์ บุนนาค

ใน วิสุทธิมรรค แสดงการอบรมเจริญเมตตาจนถึงอัปปนาสมาธิ จึงแสดงบุคคลที่ไม่ควรเจริญเมตตา ในขณะที่กำลังอบรมเจริญความสงบถึงขั้นฌานจิต

...กล่าวคือ ไม่ควรเจริญเมตตาในบุคคล ๔ ประเภทเป็นปฐม (อันดับแรก) ได้แก่

บุคคลที่เกลียดชัง ๑ เพื่อนที่รักมาก ๑ บุคคลที่เป็นกลาง ๑ และบุคคลที่เป็นคู่เวร ๑

เพราะในเบื้องต้น ควรน้อมเมตตาเข้ามาในตนเองก่อน เพื่อเป็นสักขีพยานว่า

"เรารักสุขเกลียดทุกข์ อาลัยในชีวิตฉันใด แม้บุคคลอื่นก็ฉันนั้น"

เมตตา หมายถึง ความรัก หวังดี ไมตรี เห็นใจ ใฝ่ใจ เอื้ออาทร การสร้างเสริมประโยชน์สุขแก่เพื่อนมนุษย์ด้วยกันอย่างเต็มความรู้ความสามารถ ปราศจากความอาฆาต เคียดแค้น ชิงชัง มีแต่จะแสดงให้เห็นสีหน้ายิ้มละไม มีดวงตาแจ่มใสแช่มชื่น มองดูผู้อื่นด้วยสายตาอันเอิบอิ่ม เปี่ยมด้วยความปรารถนาดี หวังให้ทุกคนมีความสงบสุขสมบูรณ์ทั่วหน้า ห่างภัยไกลเวรไร้อุปสรรค อันตราย

ความกังวล ๑๖ ประการนั้นคือ

   ๑. กังวลด้วยอาภรณ์ คือเครื่องประดับ

ธัมมปฏิสันถาร เป็นการปฏิสันถารโดยธรรม ได้แก่การกล่าวธรรมะให้ฟังหรือแนะนำในทางธรรม สดเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงแสดงพระมติเอาไว้ว่าได้แก่การต้อนรับโดยสมควรแก่บานะของแขกผู้มา ว่าใครควรจะลุกขึ้นยืนรับ ใครควรจะไหว้ หรือใครควรจะออกไปต้อนรับถึงที่ไกล แขกเป้นคนชั้นสูงหรือเป็นคนสามัยก็พึงต้อนรับให้สมควรแก่ฐานะ การปฏิสันถารจึงจะไม่เสีย

สิ่งที่ทำให้คัมภีร์มิลินทปัญหามีความน่าสนใจแม้ในยุคปัจจุบัน  คือคัมภีร์มิลินทปัญหา  เป็นผลของการผสมผสานวัฒนธรรมเฮเลนนิสติกกรีกและศาสนาพุทธจากอินเดีย  กษัตริย์มิลินท์ถามคำถามที่เกี่ยวกับปรัชญาของศาสนาพุทธต่อพระนาคเสน ซึ่งเป็นคำถามที่เราก็อาจสงสัย  และพระนาคเสนก็ตอบด้วยปรัชญาอย่างชาญฉลาด  พร้อมยกตัวอย่างเปรียบเทียบ

ในวิสุทธิมรรค สมาธินิทเทส พรหมวิหารนิเทส แสดงลักษณะของเมตตาพรหมวิหารไว้ว่า

คำสอนของพระพุทธเจ้านั้น เรียนรู้แล้วต้องปฏิบัติด้วยจึงจะเป็นประโยชน์ต่อผู้เรียนรู้ แต่ถ้าจะเอาแค่ฟัง-คิด-ถาม-เขียน เพื่อให้เกิดความเท่ในการเรียนรู้ แล้วตนเองไม่ปฏิบัติ หรือสอนแต่ให้เชื่อกันโดยไม่สอนเน้นถึงความมีเหตุเป็นผล

การเจริญเมตตา หมายถึง การแผ่ขยายไปยังสรรพสัตว์อย่างเท่าเทียมกันโดยไม่มีประมาณ การเจริญเมตตาเป็นการภาวนาองค์ธรรมหนึ่งในพรหมวิหาร 4 ความเมตตาไม่ต่างจากน้ำที่ดับเปลวเพลิงแห่งความโกรธเกรี้ยว เมตตาสามารถทำให้เกิดปัญญาได้เช่นกัน แล้วปัญญานี้ก็เป็นเครื่องดับความโกรธได้อีกด้วย เพราะเมื่อเกิดความเมตตา ความเข้าอกเข้าใจก็จะเกิดตามมา กลายเป็นปัญญาในการประเมินว่าสิ่งที่เขากระทำต่อเรานั้น เป็นเพราะเขาอาจมีปม มีความหลังที่ไม่ดี จึงแสดงการกระทำที่ไม่ดีต่อเรา

ในวรรณกรรมทางพุทธศาสนา ที่มีชื่อว่า มิลินทปัญหา มีรายละเอียดเรื่อง ครู กับ ศิษย์ ที่ลูกศิษย์ของพระพุทธเจ้าชื่อพระนาคเสน ได้บอกกับคนมีปัญญา(ซึ่งช่างซัก)ชื่อพระยามิลินท์ ซึ่งถือเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตยปิฏกไว้ตั้งแต่เมื่อสองพันปีที่ผ่านมา

บทสวดแผ่เมตตาโดยทั่วไป จะกล่าวว่าขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีทุกข์ รักษาตนให้พ้นจากทุกข์ทั้งสิ้นเถิด แต่ในขุทกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค ยุคนัทธวรรค เมตตากถา ได้แสดงไว้ว่า "เมตตาเจโตวิมุตติ แผ่ไปโดยไม่เจาะจงด้วยอาการ 5 เมตตาเจโตวิมุตติ แผ่ไปโดยเจาะจงด้วยอาการ 7 เมตตาเจโตวิมุตติ แผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายด้วยอาการ10" ซึ่งในวิสุทธิมรรคได้แสดงไว้ว่าผู้จะแผ่เมตตาดังกล่าวได้ต้องบรรลุอัปปนาสมาธิแล้วคือได้ฌานจิตแล้ว ดังนั้น ตามอรรถกถาในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ผู้ยังไม่บรรลุฌานจิตจึงไม่อาจแผ่เมตตาให้สัตว์ทั้งปวงได้ แต่สามารถมีเมตตาต่อสัตว์หรือบุคคลได้