Tolosa ezagutzeko audiogida

Eskolapioen Lorategian lasaitasuna arnasten da, oraindik ere herriko bihotzean kokatuta

bagaude ere. Tolosako txoko eder eta lasaietako bat da, tolosarrek atseden hartu eta

paseatzeko erabilia.

XIX. mendearen amaieran sortu zen, Eskolapioen eskola Tolosan ezarri zenean, eta

Tolosako panoramika ezagunenetakoari ematen dio bide. Oria ibaia, Zerkausia, Uzturre

mendia… Tolosa Argazki bakarrean jasota!

Hementxe amaituko dugu ibilbidea, baina, aurretik, gomendio batzuk emango ditugu gure

herriaz gozatzen jarraitzeko. Izan ere, Tolosak aukera asko eta asko eskaintzen ditu, hala

nola lehen mailako merkataritza, ospe handiko gastronomia eta sekulako ingurunea.

Kultura-eskaintza zabala eta azoka bereziak ahaztu gabe.

Ongi jatea gustuko duen ororentzat, erretegiak dira altxorrik handiena. Hemen asmatu zen

parrila makurtuaren teknika, gaur egun mundu osoan erabiltzen dena. Eta zer esan

txuletoiaz… jaki bikaina!

Eta gehiago: babarrunak, Ibarrako piparrak, pintxoak, teilak eta zigarrotxoak, gorrotxak…

Leku askotan dasta daitezke. Pentsatze hutsarekin ahogozoa egiten da.

Naturaz gozatzeko, Uzturre mendiaren tontorrera joatea proposatzen dizugu: Izaskun auzoa

zeharkatuta edota antzinako erruki-etxetik eta bertako putzuetatik igarotzen den bideari

jarraituz. Hango ikuspegiak ez du huts egiten. Halaber, oso urrutira joan gabe, lasaitasunaz

gozatu daiteke edozein hiri-parketan: Zumardiaundia, Zabalarreta eta Elosegi.

Eta abentura nahi izanez gero, Bedaio auzotik abiatuta Aralar mendilerro handi eta

zoragarrian barrena ibiltzea edo Urkizutik abiatuta Hernio mendiko gailurreria zeharkatzea

proposatzen dizugu.

Bestela, kalez kale ibiltzen jarraitzeko aukera dago. Izan ere, beti aurkituko duzu gauza

harrigarriren bat Tolosako kaleetan!

Eskerrik asko gu ezagutzera etortzeagatik. Eta ez ahaztu Gaztelako atea eta Atauts beti

daudela irekita, itzul zaitezen. Laster arte!

Lizardi Plazara iristean, plazaren erdian dagoen iturria ikusiko dugu, une aproposa arnasa

hartu eta ura edateko. Iturriaren ondoan dagoen monumentuak arreta berezia eskatzen du,

nekazariei eskainitako eskultura bat baita. Monumentu honetan irudikatzen diren pertsonen

janzkerak garai bateko herriko langileen izaera eta duintasuna islatzen dute.

Plaza hau Tolosako erdigune geografikoan kokatzen da, eta hemendik pasatzen diren

zubiek inguruko udalerrietara bidea irekitzen dute.

XIX. eta XX. mendeetan Tolosako paper lantegiek Europa osorako papera ekoizten zuten,

eta paper mota desberdinak egiten zituzten, besteak beste, idazteko papera eta egunkariak

inprimatzeko materiala. Paper-industria errekaren inguruko kokapen estrategikoari esker

garatu zen, uraren erabilera erraza izanik ekoizpen prozesuetan. Esaten dutenez, errekaren

urak egunean ekoitzitako paperaren kolorea izaten zuen.

Fabrika horien jarduerak herriaren garapen industriala sustatu zuen, eta horrek eragin

zuzena izan zuen biztanleriaren hazkundean eta herriaren modernizazioan. Egun, paper-

fabrikak desagertu badira ere, nekazariei eskainitako monumentuak eta plazaren izenak

iragan oparo hori gogora ekartzen dute.

Plazaren izenak, bestalde, Xabier Lizardi izeneko euskal idazle eta poeta handiari egiten dio

omenaldi. Jose Maria Agirre Egaña izenez jaioa 1896an, Lizardi euskal literaturan eragin

handiko figura izan zen, euskarazko poesia modernoa berritu zuelarik, euskarari bultzada

berria emanez.

Azken geralekura heltzear gara: Eskolapioen lorategia. Goazen Tolosako argazki perfektua

ateratzera!

Zerbaitengatik bada ezaguna Tolosa, Inauteriak izango dira arrazoia. Eta jai horietako

agertoki nagusienetakoa duzu Zezen Plaza, gure hurrengo geralekua.

Euskal Herriko ezagunenetakoak dira Tolosako Inauteriak. XX. mende hasieratik egiten dira,

eta lurralde osoan ospe handia dute. Eta hain zuzen, Zezen Plazak Inauterien bueltan izaten

du erabilerarik handiena, ia arratsaldero jendez betetzen baita. Festa koloretsua izaten da,

mozorro eta txarangen doinu artean.

Horrela, Tolosako Zezen Plaza ez da soilik zezenketetarako erabili. Herriko beste ospakizun

tradizional batzuek ere leku honen inguruan garatu dute beren identitatea, hala nola, herri

kirolek.

Tolosako Zezen Plaza 1903an eraiki zen. Plazak estilo neomudejarreko ezaugarriak ditu,

adreilu gorrizko fatxadarekin eta arku gotikoek ematen dioten dotorezia bereziarekin.

Baina Tolosako Zezen Plaza ez da ohiko zezen-plaza bat. Ezaugarri bereziak ditu, zorua

harrizkoa baita. Harea soilik zezenketetarako erabiltzen da. Galtzada-harrizko zorua du,

garai bateko idi probak egin zitezen. Gaur egun, ordea, beste herri kirol batzuk hartu dute

indar handiagoa. Tarteka-tarteka, aizkora, harri-jasotze edota pentatloi txapelketa eta

apustuak egiten dira.

Jaietatik lasaitasunera, goazen Lizardi Plazara.

San Frantzisko pasealekuaren amaierarekin batera helduko gara Oriaburu eraikinera. Udal-

ondare izendapena duten ia 50 eraikinetako da hau. Bertan egoitza duten erakundeen

artean dago, besteak beste, Tolosa&Co elkartea. Elkarteak Tolosako merkataritza txikia

sustatu eta biziberritzea du helburu, ekimen eta jarduera ugariren bidez, eta Oriaburu

eraikina horien guztien gune nagusi bilakatu da.

Tolosan komertzioak pisu handia du, merkataritzaren erdigune sendoa da eskualde osoan,

eta bertako ekonomiaren motore nagusietako bat bihurtu da. Komertzio txiki eta ertainen

sare zabala dago; Tolosaldeko komertzioaren erdigune nagusia da hau, eta herriko

merkataritza sektoreak eskualdeko bizitza ekonomikoan eragin handia du.

Saltzaile txikiak biltzen diren tokia izanik, denda txiki eta familiarretan jaiotako bizitasun

handiz beterik dago herria. Hain zuzen, herriaren izaera bereziari eusteko balio du

merkataritza txikiak, bertako produktuak eta zerbitzuak eskainiz.

Oriaburu eraikinatik ibaiera hurbiltzen bazara, Berazubi estadioa ikusiko duzu, Espainiar

estatuko lehen estadioa izateagatik ezaguna. 1928an inauguratu zuten, eta futbolaren eta

atletismoaren historian berezko lekua du. Berazubi estadioa tokiko eta nazioarteko

futbolaren eta atletismoaren partiduak jokatzeko erabiltzen da. Kirolarientzako eta

zaleentzako topagune garrantzitsua da; Estadio hau Tolosako kirol kulturaren eta historiaren

lekuko da.

Oriaburu eraikinaren eta Berazubi estadioaren inguruan, Tolosako zonalde moderno eta

erresidentzialagoan zaudela ikusiko duzu. Zonalde honek Tolosaren hazkunde urbanistikoa

eta aldaketa arkitektonikoa islatzen ditu, eraikin modernoagoekin eta etxebizitza bloke

berriekin. Tolosako herriaren alde tradizionalagoekin kontrastean, zonalde honek

modernitatearen eta herriaren etorkizunaren irudia eskaintzen du, herritarrei bizi-kalitate

handiko espazioak eskainiz.

Ezkerraldera egingo dugu tolosarren bihotzean dagoen eraikinaren bila: Zezen Plaza.

Tolosako eraikin berezienetako baten aurrean zaude. Beotibar pilotalekuari itsatsita dago,

baina, gainera, ez du parekorik: XX. mendearen hasierako abangoardiako diseinua islatzen

du Fronton jatetxea hartzen duen eraikinak. Art Deco estiloan eraikia, eraikinak lerro

garbiak, geometria ausarta eta dekorazio dotorea uztartzen ditu.

Kanpoaldetik begiratuta, estilo honen ezaugarri nagusiak nabarmentzen dira, hala nola

erliebe geometrikoak eta forma sinple baina erakargarriak. Gure historia modernoaren

adibide garbia dugu Fronton eraikina, herriko ondare arkitektonikoaren adibide bikaina,

modernitatea eta historia batzen dituena.

Bere aldetik, Beotibar pilotalekua, eskupelotaz gain, pala eta zestapuntarako ere erabiltzen

da. Kirol tradizional hauek Euskal Herriko kulturaren parte bizia dira, eta pilotalekuan

ikusleek partida zirraragarriez gozatzeko aukera dute, bertako nahiz nazioarteko

txapelketetan. Partidak asteburuetan izaten dira maiz, baina egutegi zehatza aldatzen joan

daiteke urtean zehar; hala ere, bisitariei gomendatzen zaie egitaraua aurretik Turismo

bulegoan kontsultatzea, esperientzia paregabea gal ez dezaten. Euskal pilotaren tradizio

bizia bertatik bertara ezagutzeko aukera aparta eskaintzen dute.

1890. urtean eraiki zuten, frantziskotarren frontoiaren leku berean, nahiz eta 1935. urtera

arte ez zuen gaur egungo itxura hartu. Gregorio Azpiazuk egindako proiektu hau arkitektura

arrazionalistaren irudia da eta Gipuzkoako ondare kulturalaren sinboloa.

Fronton pilotalekutik aterata, San Frantzisko pasealekuan gora egin eta hurrengo geralekura

bidean, geldialdia egingo dugu. Ezkerraldean Nestor Basterretxearen ‘Goldea’ eskultura

ikusiko dugu. 2001ekoa da eskultura hau, eta iraganean funtsezkoa izan zen tresna bat

ekartzen du orainaldira, etorkizuneko belaunaldien aurrean antzinako balioak ikusarazteko.

Nestor Basterretxea, euskal artista ospetsua, eskultura eta arte bisualen arloan egindako

lanagatik da ezaguna. Estilo pertsonal eta hizkuntza bisual berezia garatu zituen. Harreman

estua zuen Euskal Herriaren kultura eta ondarearekin. ‘Goldea’ eskultura artista handi baten

herentzia eta Tolosako ondare artistikoaren parte da.

San Frantzisko pasealekuan barrena ibiliko gara, amaieran dagoen eraikinera iritsi arte:

Oriaburu eraikina.

Parez pare duzu San Frantzisko eliza. Herriko bihotzean kokatuta, nabe bakarreko eliza

dugu hau; kanoi ganga eta erretaula errenazentista interesgarria ditu. Tradizioa eta

modernitatea uztartzen dituen espazio bizia da, herritarren eta bisitarien topagunea.

1587an ireki zituen lehen aldiz ateak San Frantzisko elizak. Harresietatik kanpo dago

eraikia, Gaztelako errege bidean, eta hasiera-hasieratik garrantzi handia izan du Tolosan.

Gerra karlistetan kuartel, ospitale eta biltegi izan zen. Karlisten etxea.

San Frantzisko elizak funtzio militar eta estrategiko garrantzitsua bete zuen, beraz. Bertan

zaurituak artatu eta armak eta hornidurak biltegiratu ziren, karlisten borroka sostengatzeko.

Kokapen estrategiko horri esker, herriaren eta inguruko eskualdearen fede eta kulturaren

testigu izan da mendeetan zehar. San Frantzisko pasealekua Tolosako bizitzaren ardatz

nagusietako bat da. Pasealeku zabal eta atsegin honek, herritarren eguneroko jardueretan

leku esanguratsua hartzen du.

Herritarren eguneroko bizitzako agertoki izateaz gain, beste hainbat ekitaldi ere hementxe

egiten dira, hala nola azokak, jaialdiak, eta kontzertuak. Pasealekua, gainera, Tolosako

herrigunean barrena ibiltzeko oso aproposa da, inguruan dauden eraikin historikoak eta

monumentuak ezagutzeko aukera paregabea eskaintzen baitu!

Gaur egun, San Frantzisko eliza, toki sakratua izateaz gain, kultur ekitaldiak egiteko espazio

esanguratsua ere bada. Elizak bere izaera historikoa eta artistikoa mantentzen duen arren,

erabilera berriak hartu ditu, komunitateari eta bisitariei harrera beroa emanez. Bereziki

nabarmentzekoa da Abesbatzen Lehiaketako kontzertuak bertan egitea. Elizaren akustika

bikainak musika ekitaldi horiek egiteko leku ezin hobe bihurtzen du.

Gainera, elizan beste hainbat kultura-jarduera ere egiten dira, hala nola erakusketak

hitzaldiak eta kontzertuak, espazio honek Tolosako kultur bizitzan duen papera sendotuz.

Metro gutxitara aurkituko duzu gure hurrengo geralekua: Fronton.

Hementxe amaituko dugu ibilbidea, baina, aurretik, gomendio batzuk emango ditugu gure herriaz gozatzen jarraitzeko. Izan ere, Tolosak aukera asko eta asko eskaintzen ditu, hala nola lehen mailako merkataritza, ospe handiko gastronomia eta ingurune inbidiagarria. Kultura-eskaintza zabala eta azoka bereziak ahaztu gabe.

Ongi jatea gustuko duen ororentzat, erretegiak dira altxorrik handiena. Hemen asmatu zen parrila makurtuaren teknika, gaur egun mundu osoan erabiltzen dena. Eta zer esan txuletoiaz… jaki bikaina!

Eta gehiago: babarrunak, Ibarrako piparrak, pintxoak, teilak eta zigarrotxoak, gorrotxak… Leku askotan dasta daitezke. Pentsatze hutsarekin ahogozoa egiten da.

Naturaz gozatzeko, Uzturre mendeko tontorrera joatea proposatzen dizugu: Izaskun auzoa zeharkatuta edota antzinako erruki-etxetik eta bertako putzuetatik igarotzen den bideari jarraituz. Hango ikuspegiak ez du huts egiten. Halaber, oso urrutira joan gabe, lasaitasunaz gozatu daiteke edozein hiri-parketan: Zumardiaundia, Zabalarreta eta Elosegi.

Eta abentura nahi izanez gero, Bedaio auzotik abiatuta Aralar mendilerro handi eta zoragarrian barrena ibiltzea edo Urkizutik abiatuta Hernio mendiko gailurreria zeharkatzea proposatzen dizugu.

Bestela, kalez kale ibiltzen jarraitzeko aukera dago. Izan ere, beti aurkituko duzu gauza harrigarriren bat Tolosako kaleetan!

Eskerrik asko gu ezagutzera etortzeagatik. Eta ez ahaztu Gaztelako atea eta Atauts beti daudela irekita, itzul zaitezen. Laster arte!

Ondoko elizaren izena hartu duen San Frantzisko pasealeku jendetsuan gaude. Tenplua

1587tik 1674ra bitarte eraiki zen, Uroinaga iturriaren ondoan dagoen orube honen jabea izan

zen Pedro Mendizorrotzen aginduz. Lur hori lagatzeaz gain, mila dukat eta eraikuntzarako

beste hamar dukateko urteko errenta bat ordaindu zituen. Harresitik kanpo kokatu zen,

baina garrantzi berezia hartu zuen Gaztelako Errege Bidearen ondoan zegoelako.

Elizak nabe bakarra du, kanoi-ganga bat eta erretaula errenazentista interesgarri bat,

Ambrosio Bengoetxeak egina. Halaber, ia bi mendetan, teologia-eskola garrantzitsu bat

ezarri zen bertan.

Inguruetan, 12.300 m²-ko azalera hartzen zuten lorategiak eta baratzeak zeuden. Eliza-

desamortizazioarekin, partzela horietan pilotaleku bat eraiki zen 1860an, komentuko horma

frontis gisa erabilita. Halaber, Probintziako Artxiboa eraiki zen 1904an. Biek zutik diraute

gaur egun, eta lur horiek nolako zabaltasuna zuten imajina dezakegu.

Gipuzkoako Artxibo Orokorra elizatik hurbilen dagoena da. 1530. urteaz geroztik, Santa

Maria elizako sakristiaren gainean egon zen, baina txiki geratu zenez gero, Aldundiak eraikin

hori egiteko eskatu zion Manuel Etxabe foru-arkitektoari. Segurtasun arrazoiak direla eta,

lorategiz inguratuta eraiki zen. Inguruko eraikinen batek su hartuz gero dokumentuak

babesteko modua izan zen.

Artxiboak 7.100 metro linealeko biltegiratze-edukiera du, eta gordetzen dituen funtsen

artean, foru-erakundeek XV. mendetik XX.era bitarte sortutako dokumentuak daude.

Aurrera egin baino lehen, goazen arreta jartzera hurrengo puntuan: San Frantzisko eliza.

Ba al zenekien Tolosa Gipuzkoako hiriburua izan zela? Gobernu aurrerakoien garaian izan

zen, 1844tik 1854ra bitarte. Garai horretan erabaki zen Aldundiaren Jauregi neoklasikoa

eraikitzea. Barrenatxoenea edo Portaletxe etxearen orubean eraikita dago. Antzina, harresia

zegoen bertan.

Eraikina Foru Jauregia izateko asmoarekin eraiki zen, baina inoiz ez zen izatera heldu,

obrak 1856an amaitu baitziren; hau da, Donostiak hiriburutza berreskuratu ondoren. Funtzio

hori gabe, Eskolapioak finkatu ziren bertan, 1982. urtera arte. Harrezkero, Antonio Maria

Labaien Kultur Etxea da, euskal antzerkiko lehen idazlea eta Bigarren Errepublikaren aldian

Tolosako alkatea izan zenaren izena hartuta.

Eraikinaren kolore horia nabarmentzen da, eta badu mamia kontuak: Udalak, hasiera

batean, ez zuen baimena eman kolore horrekin margotzeko, baina azterlan batek frogatu

zuen antzina eraikin gehienek kolore hori zutela. Azkenean, onartu egin zen kolore hori, eta,

diotenez, Alde Zaharreko etxeak harrezkero hasi ziren egungo kolore bereizgarriak izaten.

Itzul gaitezen Sanjoanetara. Izan ere, bertan egiten da udal-agintarien segizioak herriari

eskaintzen dion dantza tradizionala. Lehenik eta behin, alkateak aurreskua dantzatzen du,

eta, ondoren, talde politiko guztietako zinegotziez osatutako gobernu osoa hasten da

dantzan.

Azkenik, erreparatu diezaiogun Triangulo plazaren erdian dagoen eskulturari. Atauts izeneko

altzairuzko obra da, Jorge Oteiza eskultoreak 1994. urtean egina. “Ate” eta “huts” terminoak

biltzen ditu, eta, artistaren hitzetan, “herrian eta herrialdean sartzeko eta haiek ezagutzeko

atea da”. Merezi du ate horretatik sartzea eta gu ezagutzea, ezta?

Atzera begiratzen baduzu, pasealeku luze bat aurkituko duzu: San Frantzisko pasealekua.

Bertatik jarrai dezaun gure ibilbidea.

Tolosako lehen zabalgunean gaude; hau da, Euskal Herria plazan. XIX. mendeko plaza neoklasiko bat da, bere zabaltasunagatik eta simetriagatik nabarmentzen dena. Alde bakoitzak 50 metro ditu.

Garai batean, ganadu-azoka egiten zen astelehenero plaza honetan. Gaur egun, larunbateko merkatuko postuak jartzen dituzte.

Eraiki zen lehen eraikina Justizia Jauregia izan zen. Eraikin horren arkitektura gainerakoenaren desberdina da. Erlojuaren gainean, jurisprudentziaren sinboloa den balantza dago oraindik. Horregatik, herritarrek Justizia plaza deitzen diote oraindik. Jauregia espetxea ere izan zen, bai XIX. mendean, bai Gerra Zibilaren garaian.

Bertan espetxeratu zuten Jose Mari Iparragirre poeta, euskal nazionalismoa goraipatzen zuten abestiak egiteagatik, haien artean Gernikako Arbola ospetsua. Uste denez, espetxean eman zuen aldian beste bertso ezagun bat konposatu zuen: amari eskainitako “Nere amak baleki”.

Garai batean eraiki honetan sartzeak itxialdia eta malenkonia bazekarren ere, gaur egun txotxongiloen mundu koloretsu, alai eta magikoaren lekua da. 2009. urtean eraikina birmoldatu zenetik, Tolosako Nazioarteko Txotxongiloen Zentroaren (TOPIC) egoitza da. Bertan, mundu osoko figurak dituen museo bat, zentro dokumental bat, egoitza bat, ikasgelak eta arte mota horri eskainitako antzoki bat daude. Merezi du bisita egitea.

Komeni da, halaber, plazako arkupea zeharkatzea eta sabaietako pinturak ikustea. Bertako lau artista ospetsuren obrak dira: Iñaki Epelde, Jose Luis Longaron, Koldo Jauregi eta Jose Mari Hernández. Gainera, giro bikaina sortzen da plazaren inguruan.

Giroaz ari garela: jaietan funtsezko uneak bizi izaten diren plazetako bat da. Une azpimarragarrienetako bat San Juan eguna da. Egun horretan, eskopetarien konpainia guztiak plaza honetan biltzen dira, elkarrekin salbak jotzeko. Lehentxeago, erraldoiek plazaren erdian egiten dute dantza, eta buruhandiek, berriz, Justizia Jauregiko balkoietan. Irudi ederra, zalantzarik gabe.

Hasi garen lekura itzuliko gara, hau da, Triangulo plazara.