Leren lezen begint niet pas op het moment dat een kind letters aan woorden koppelt. Daarvoor ligt een minder zichtbaar, maar beslissend fundament: het bewust worden van klanken, woorden, zinnen en de manier waarop gesproken taal is opgebouwd. Wie dat fundament zorgvuldig legt, vergroot de kans dat kinderen later vloeiend leren lezen en spellen — en voorkomt dat zij al vroeg achterstanden oplopen die nog jaren kunnen doorwerken.

Marita Eskes en Marcel Schmeier schreven hierover het boek Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen. Daarin werken zij een systematische opbouw uit van activiteiten en lessen die jonge kinderen voorbereiden op het leren lezen. Hun uitgangspunt is dat deze basis niet vanzelf ontstaat en ook niet afhankelijk zou moeten zijn van toevallige gewoontes in de klas. Goede instructie in de vroege jaren kan een groot verschil maken.

Opvallend in hun aanpak is de nadruk op kleine, concrete didactische keuzes: veel vragen stellen, alle leerlingen activeren, woorden expliciet uitleggen en hardop laten herhalen en systematisch opbouwen van eenvoudig naar complex. Daarmee is goed onderwijs niet alleen een kwestie van inhoud, maar ook van vorm. Het gesprek laat zien hoe sterk vroege taal- en leesdidactiek samenhangt met kansengelijkheid, succeservaringen en het voorkomen van onnodige leesproblemen.

Kernpunten uit de podcast:

🔤 Fonologisch en fonemisch bewustzijn vormen de basis onder beginnend lezen en spellen. Kinderen moeten eerst begrijpen wat klanken, woorden, zinnen en letters zijn voordat complexere leesvaardigheden stevig kunnen ontstaan.

🧩 Goede instructie is systematisch opgebouwd. Door subdoelen bewust te ordenen en stapsgewijs aan te bieden, voorkom je dat kinderen moeten werken met kennis of vaardigheden die nog onvoldoende zijn verankerd.

🗣️ Directe instructie bij jonge kinderen is niet passief, maar juist interactief. De kracht zit in het voortdurend activeren van alle leerlingen, hardop laten verwoorden, denktijd geven en begrip steeds tussendoor controleren.

📚 Rijke taal en expliciete instructie versterken elkaar. Door woorden bewust aan te leren en kinderen die woorden ook zelf te laten gebruiken, groeit niet alleen hun leesbasis, maar ook hun mondelinge taalvaardigheid.

🛠️ Sterker onderwijs kan leesproblemen helpen voorkomen. Niet elk probleem is te vermijden, maar betere didactiek, heldere leerlijnen en tijdige monitoring kunnen wel degelijk het aantal kinderen met hardnekkige leesproblemen verminderen.

Quotes uit het gesprek

“Het fundament van goed leren lezen en spellen wordt gelegd in de kleutergroepen.”

“Het gaat niet alleen om de leerlingen te helpen, maar om de onderwijzers te onderwijzen.”

“Een leerling die goed kan lezen, die vindt het doorgaans ook leuker.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Boeken en tips

Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen in 100 lessen

Technisch lezen in een doorlopende lijn

Begrijpend lezen in een doorlopende lijn

Expliciete Directe Instructie in het voortgezet onderwijs

Bordwerk en aantekeningen, slow teaching in de 21ste eeuw

Effectief rekenonderwijs op de basisschool

Expliciete directe instructie 2.0

Zembla-uitzending over de explosieve toename van dyslexie diagnoses

Tijdstempels

00:05 – Introductie
01:23 – Brede doelgroep
03:07 – Gescripte lessen
08:20 – Fonemisch bewustzijn
11:17 – Systematische opbouw
15:29 – Misvattingen kleuters
18:53 – Leesrijp discussie
21:37 – Kennis tankstation
23:06 – Schoolvisie en instructie
24:56 – Letter instructie
29:03 – Team leren
31:02 – Formatief monitoren
33:56 – Boek onderdelen
37:18 – Dyslexie labels
39:53 – Slot

Het bericht Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen verscheen eerst op Tjipcast.