Dit is een nieuwe aflevering in de podcastreeks over werken in het onderwijs, gemaakt op uitnodiging van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (NKO), voorheen het NRO. In deze aflevering verkennen we het thema Human Resource Development (HRD), leren en ontwikkelen van mensen in het onderwijs.

In deze aflevering ga ik in gesprek met Maaike Koopman en Lotte Bakker. Maaike Koopman is associate lector, verbonden aan de lectoraten Beroepsonderwijs en Werken in Onderwijs van Hogeschool Utrecht. Lotte Bakker is schoolleider van Jenaplanschool Wittevrouwen, verbonden aan SPO Utrecht.

We gaan in gesprek over de vraag: Wat voor maatregelen nemen scholen om hun onderwijs anders te organiseren en hoe pakken zij dit aan? We bespreken het  onderzoeksrapport ‘Anders organiseren in het primair onderwijs’, over een onderzoek naar Utrechtse basisscholen en hoe zij hun onderwijs anders organiseren met behulp van een subsidie vanuit Utrecht Leert. Hoewel dit geen onderzoeksproject is dat gefinancierd is door het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs, is het vanwege de relevantie voor de onderwijspraktijk opgenomen in deze podcastreeks.

In het gesprek komen veel verschillende maatregelen aan bod. Ook worden concrete praktijkvoorbeelden besproken. Daarnaast gaan we in op onderliggende thema’s zoals gespreid leiderschap, collectieve verantwoordelijkheid, het belang van visie bij verandering en de vraag hoe scholen deze vormen van anders organiseren duurzaam kunnen integreren in hun organisatie.

Belangrijkste linkjes en bronnen van de aflevering:

Het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs heeft rondom dit onderwerp ook andere relevante bronnen beschikbaar:

Meer weten over de podcastreeks?

Deze serie wordt gemaakt op uitnodiging van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (NKO) en de programmacommissie Werken in het onderwijs. In elke aflevering gaat Tjip de Jong met een onderzoeker en een onderwijsprofessional in gesprek over wetenschappelijk onderzoek, en wat dit betekent voor het werk in de onderwijspraktijk. Het doel is om de dialoog tussen praktijk en wetenschap te versterken door perspectieven en ervaringen te delen. Wil je alle afleveringen raadplegen? Kijk hier! Werken in het onderwijs.

Heb je vragen of suggesties? Laat een reactie achter via https://tjipcast.nl/vraag.

Tijdstempels

00:05 Intro podcast
00:27 Opzet reeks
00:48 Intro gasten
02:14 Onderzoek Utrecht
02:52 PLG aanpak
05:05 Lerarentekort
07:09 Begrip definitie
08:24 Voorbeelden maatregelen
10:07 Kwetsbaarheid systeem
11:42 Maatregelen overzicht
13:06 Experimenteerregeling
14:52 Leren proces
16:08 Rol visie
19:12 Onderzoeksaanpak
22:30 Waarderen aanpak
24:23 Resultaten maatregelen
26:31 Keuzes scholen
28:28 Stimulerend belemmerend
30:49 School verschillen
32:24 Gespreid leiderschap
32:42 Professionalisering vraag
35:00 Praktijk voorbeelden
38:18 Vervolg onderzoek
41:05 Afsluiting podcast

Het bericht Wat voor maatregelen nemen scholen om hun onderwijs anders te organiseren en hoe pakken zij dit aan? verscheen eerst op Tjipcast.

Een diploma lijkt helder, maar zegt vaak minder dan we denken. Wie een voldoende heeft voor Nederlands, kan vaak heel verschillend schrijven, spreken of argumenteren. Precies daar begint het denken over skillsgericht werken: niet alleen kijken naar het eindbewijs, maar naar wat iemand daadwerkelijk kan, weet en in de praktijk laat zien. Ondanks het praktijkgerichte karakter van het middelbaar en hoger beroepsonderwijs weten we deze ‘visie’ niet optimaal in de praktijk in te brengen. Hierover praat ik met Wim Pelgrim die recent een boek uitbracht met de titel: Skillsgericht werken in de beroepspraktijk.

In het beroepsonderwijs zijn vaardigheden extra relevant. Studenten leren niet alleen uit boeken, maar juist ook in stages, tijdens simulaties, op school en in concrete beroepssituaties. Dan wordt de vraag belangrijk hoe scholen, opleidingen en werkveld zicht krijgen op die ontwikkeling, zonder te vervallen in een systeem van afvinken en georganiseerd wantrouwen (aldus mijn gast).

Het gesprek laat zien dat skillsgericht geen wegbeweging is van het belang van kennis. Integendeel: kennis, vaardigheden, houding en context grijpen voortdurend in op elkaar. De uitdaging zit vooral in de manier waarop opleidingen dat erkennen, benoemen en vastleggen. Daarvoor is gemeenschappelijke taal nodig, betere verbinding met de beroepspraktijk en ruimte om anders te kijken naar bewijs van bekwaamheid. Technologische ondersteuning komt ook aan bod. Iets waar we niet omheen kunnen.

Tegelijk maakt het gesprek duidelijk waarom verandering in het onderwijs lastig is. Financiering, diplomalogica, toetscultuur en systemen van controle sturen het onderwijs nog sterk. Juist daarom is de waarde van een skillsgerichte benadering niet dat alles meteen om moet, maar dat docenten en instellingen op kleine schaal anders leren kijken naar wat studenten werkelijk in potentie kunnen ontwikkelen.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Skillsgericht werken verschuift de aandacht van het diploma naar de vraag wat iemand daadwerkelijk kan, weet en in de praktijk laat zien.

🧠 Kennis verdwijnt daarbij niet naar de achtergrond; het gesprek benadrukt juist dat kennis, vaardigheden, houding en toepassing nauw met elkaar verweven zijn.

🛠️ In beroepsonderwijs ontstaat leren vaak in echte werksituaties, stages en informele contexten, waardoor klassiek toetsen niet altijd goed zichtbaar maakt wat een student beheerst.

🗣️ Een gedeelde skillsgerichte taal is nodig om scholen, opleidingen en werkveld beter met elkaar te laten communiceren over bekwaamheid en ontwikkeling.

🏗️ De grootste belemmeringen zitten niet alleen in didactiek, maar ook in systemen van financiering, diplomering, controle en institutionele logica.

Quotes uit het gesprek

“Het feit dat je een diploma hebt betekent niet dat je daarmee automatisch ook voldoet aan wat er in de praktijk nodig is.”

“Heel veel doen we al. Alleen hoe ga je dat in samenhang met elkaar op een goede manier organiseren?”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Eerste kennismaking
00:23 – Skillsgericht werken
02:20 – Diploma waarde
03:56 – Skills competenties
06:32 – Kennis vaardigheden
07:41 – Praktijk leren
11:09 – Skillsgerichte taal
14:58 – Competent NL
17:08 – Open badges
19:13 – Vertrouwen controle
22:39 – Digitale paspoorten
26:33 – Financiering prikkels
28:16 – Wasstraat winkelstraat
31:35 – Kleine stappen
35:05 – Morgen beginnen

Het bericht Hoe kan skillsgericht werken het beroepsonderwijs verrijken? verscheen eerst op Tjipcast.

Vandaag ben ik te gast bij Skills The Finals. Het grootste beroepenevenement van Nederland. In de Brabanthallen Den Bosch is een heuse arena opgebouwd vol vakmanschap met hele gave vakwedstrijden en toffe activiteiten om beroepen uit te proberen. Op een locatie met een grootte van meer dan zeven voetbalvelden wordt er door ruim 600 vmbo’ers en mbo’ers gestreden om de titel Nederlands kampioen in zijn/haar vakgebied. Denk aan metselen, bloemwerk, fashion, verpleegkundige handelingen, brood bakken, apothekerassistent, lassen en nog veel meer! Er komen hier meer dan 25.000 bezoekers op af. 90% van de mbo-instellingen en 175 vmbo scholen doen aan de vakwedstrijden mee! Echt een onderwijs evenement van een andere orde. En ik ga hier een live podcast opnemen met meer dan 200 onderwijsmanagers, bestuurders en onderwijsleiders over het sluitstuk van de vakwedstrijden: de impact van Skills The Finals. Ook slaan we de brug naar krachtig en duurzaam onderwijs. Hoe kunnen we dit soort vakwedstrijden een duurzame plek geven in het (beroeps) onderwijs van Nederland?

Ik ga hierover in gesprek met Dominique Majoor, lid van het college van bestuur van het Koning Willem I College, Judith Veltman, directeur zorg en welzijn bij het ROC van Amsterdam – Flevoland en Linda Baeten-Vervoort, docent apothersassistent en skills coördinator bij Summa. Tussendoor doet het publiek mee door vragen te stellen en te reageren op diverse stellingen die ik hen voorleg. Dank aan Skills The Finals voor deze geweldige kans om hier een LIVE podcast op te kunnen nemen!

#SkillsTheFinals #STF26 #LOBX #SkillsHeroes #SkillsTalents #mbo #vmbo #vakwedstrijden

Het bericht Wat kan het onderwijs leren van vakwedstrijden zoals Skills The Finals? verscheen eerst op Tjipcast.

Veel onderwijsvernieuwing strandt niet op een gebrek aan ideeën, maar op de manier waarop scholen zijn georganiseerd. Daar ligt de kern van dit gesprek over het voortgezet onderwijs. Jeroen Imants laat zien hoe hardnekkig structuren als het leerstofjaarklassensysteem, vroege selectie, summatieve toetsing en een ver doorgevoerde opsplitsing van taken het leren van leerlingen én het werk van leraren beïnvloeden.

Jeroen Imants zijn punt is niet dat alles anders moet om het anders zijn. Wel dat duurzame verbetering alleen kans krijgt wanneer scholen ook hun organisatie durven herzien. Zolang leraren vooral individueel verantwoordelijk blijven voor losse klassen, vakken en resultaten, raken goede initiatieven versnipperd. Dan ontstaat er veel inzet, maar weinig bestendige verandering. Jeroen heeft een lezenswaardig boek geschreven over anders organiseren in het voortgezet onderwijs.

Opvallend in het gesprek is dat anders organiseren hier niet wordt neergezet als modieuze innovatie, maar als een poging om samenhang terug te brengen: tussen vakken en vaardigheden, tussen begeleiden en lesgeven, tussen feedback en leren, en tussen de verantwoordelijkheid van individuele leraren en het gezamenlijke werk van teams. Dat maakt het vraagstuk urgent. Want wie beter onderwijs wil, kan niet alleen naar didactiek kijken. Ook de structuur van de school bepaalt wat er mogelijk wordt en waar kansen liggen om duurzaam te verbeteren.

Kernpunten uit de podcast:

🔧 Duurzame onderwijsverbetering vraagt volgens Iemans om veranderingen in de structuur van de school, niet alleen om goede losse initiatieven. Zonder structurele aanpassing verwateren vernieuwingen snel.

🧩 Het voortgezet onderwijs is sterk georganiseerd rond fragmentatie: leerjaren, vakken, selectiemomenten, toetsen en begeleidingsrollen zijn vaak van elkaar gescheiden. Die versnippering belemmert betekenisvol leren.

📊 De huidige organisatie stimuleert veel summatieve toetsing, omdat scholen voortdurend moeten selecteren en normeren. Daardoor krijgt feedback vaak te laat en in een vorm die weinig helpt bij het leren.

🤝 Iemans pleit voor meer gezamenlijke verantwoordelijkheid van leraren, waarbij teams niet alleen onderwijs geven, maar ook samen het leren van leerlingen volgen en verbeteren. Dat vraagt om positieve wederzijdse afhankelijkheid én individuele aanspreekbaarheid.

🧭 Voor schoolleiders ligt er een strategische opdracht: verschillende beleidsterreinen met elkaar verbinden en langdurig sturen op samenhang. Anders organiseren is volgens hem een meerjarig proces dat sterk leiderschap vraagt.

Quotes uit het gesprek

“Veranderingen in de structuur zijn nodig om duurzame verbeteringen in het lesgeven en in het leren van de leerlingen mogelijk te maken.”

“Formatief handelen en evalueren overal waar het kan en alleen summatief beoordelen waar het moet.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Intro gesprek
00:59 – Anders organiseren
04:03 – Teamonderwijs basisonderwijs
07:05 – Schoolstructuur innovatie
09:22 – Duurzame verbetering
13:57 – Vroege selectie
17:04 – Toetscultuur selectie
19:43 – Formatieve feedback
23:22 – Niveauverschillen leerlingen
26:11 – Brede brugklas
30:27 – Professionele leergemeenschappen
34:05 – Kennis vaardigheden
39:20 – Positieve afhankelijkheid
43:23 – Strategisch leiderschap

Het bericht Hoe kunnen we het leren anders organiseren in het voortgezet onderwijs? verscheen eerst op Tjipcast.

Is thematisch onderwijs wel geschikt voor kinderen die minder schoolse kennis meekrijgen vanuit thuis of kennis van de Nederlandse taal missen? Hoog tijd om het hier uitgebreider te hebben! Ik spreek hierover met Daisy Mertens, leraar bij de taalschool in Panningen. Eerder leerkracht van het jaar in 2016 en Global Teacher Prize finalist in 2019. Daisy is ook raadslid van de onderwijsraad en primor kwaliteitsvol nieuwskomersonderwijs. En aan tafel zit Loes de Smet, leerkracht in groep 4 bij Het Open Venster in Rotterdam Zuid en lesauteur van Wetenswaardig.

Deze podast is opgenomen tijdens de Nationale Conferentie Thematisch Onderwijs in de Rijtuitgenloods in Amersfoort op 28 januari. Wist je dat er bijna 1.000 leerkrachten en onderwijsprofessionals bij elkaar kwamen om kennis uit te wisselen over thematisch onderwijs? Ook stonden we stil bij de lancering van Wetenswaardig, een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs! Check Tjipcast voor meer afleveringen over thematisch onderwijs.

Het bericht Hoe geef je thematisch onderwijs vorm vanuit hoge verwachtingen naar iedere leerling? verscheen eerst op Tjipcast.

Het is maandag 16 maart en ik ben te gast bij het Velon congres 2026. Velon staat voor de vereniging van lerarenopleiders in Nederland. Velon staat voor de beroepsstandaard voor lerarenopleiders die wordt samengesteld met het beroepsveld. Het thema van op dit congres is eigenwijs en eigentijds opleiden. Centraal deze aflevering staan dan ook de lerarenopleidingen tot leraar basisonderwijs en hun uitdaging om binnen alle wettelijke en bestuurlijke kaders te komen tot een studeerbaar, samenhangend én evidence-informed curriculum. En dan liefst ook nog eigenwijs en eigentijds.

Het landelijk overleg van de lerarenopleidingen basisonderwijs (LOBO) heeft een poging ondernomen om de samenhang tussen alle verschillende kaders te ontdekken en daarmee ook een brug te slaan naar het advies Bekwaamheid beter borgen uitgebracht door de Onderwijsraad. Dit is geen gemakkelijke opdracht, want het raakt diverse complexe kwesties rondom onderwijskwaliteit, opleiden, maar ook de pluriformiteit van ons bestel en de diversiteit van opleidingsinstituten. Hoe gaan we hiermee om? Wat is noodzakelijk en haalbaar de komende jaren?

Ik ga over deze vragen in gesprek met mijn tafelgasten:

Karin van Weegen, voorzitter van het LOBO (Landelijk Overleg Lerarenopleiding Basisonderwijs). LOBO is de initiatiefnemer van deze dialoog.

Helma Oolbekkink, lector professionaliteit van leraren verbonden aan de Hogeschool Arnhem en Nijmegen. Was eerder de voorzitter van de VELON: De beroepsvereniging voor lerarenopleiders. Schreef een ‘white paper’ met de titel “Leraren opleiden in het oog van de storm.”

Simone Fomenko, leerkracht en specialist hoogbegaafdheid bij de Veluwse Onderwijsgroep en hoofdbestuurslid primair onderwijs bij de Aob. Ze was lid van de schrijfgroep herijking bekwaamheidseisen.

Hein Broekkamp, senior raadsadviseur bij de Onderwijsraad. Hij heeft meegeschreven aan het advies Kwaliteit beter borgen.

En tussendoor doet het publiek mee door vragen te stellen en doen Annelies Opstraat (directeur toezicht middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs bij de Inspectie van het Onderwijs) en Sjoerd de Jong (senior beleidsmedewerker Ministerie van OC&W op gebied van de lerarenopleidingen) mee aan de dialoog.

Deze aflevering in samenwerking met het Landelijk Overleg Lerarenopleiding Basisonderwijs (LOBO).

Tijdstempels

00:05 – Introductie en welkom

02:50 – Zoektocht en aanleiding

04:30 – Evidence-informed curriculum voor alle opleidingen?

08:30 Samen met werkgevers en beroepsgroep optrekken

08:44 Perspectief van de Onderwijsraad

11:07 Verschillende zienswijzen en perspectieven

13:20 Startende leerkrachten moeten de basis leren

14:45 Diversiteit en verschil tussen opleidingen

16:14 Veel overleggen en rapporten schrijven, heeft dat zin?

19:30 Een landelijke toets?

21:50 Kaders toetsbaar maken

22:10 Welk perspectief hanteert de inspectie?

22:55 Bekwaamheidseisen waren te abstract

25:40 Vragen we niet teveel van starters?

28:07 Vraag uit de zaal

29:10 Kerndoelen en eindtermen zijn breder dan rekenen en taal

30:45 Pluriformiteit en het belang van verscheidenheid

33:10 Hoe maak je er een curriculum van?

34:25 Hoe nu verder?

36:00 Dilemma’s en spanningsvelden rondom gelijke kansen

37:20 Afstemming tussen scholen en opleiders

38:20 Goed onderwijs kan je niet alleen

39:10 Slot en reflectie, afronding

Het bericht In gesprek over de zoektocht naar een toekomstbestendig curriculum voor alle lerarenopleidingen in Nederland (LIVE podcast) verscheen eerst op Tjipcast.

Leren lezen begint niet pas op het moment dat een kind letters aan woorden koppelt. Daarvoor ligt een minder zichtbaar, maar beslissend fundament: het bewust worden van klanken, woorden, zinnen en de manier waarop gesproken taal is opgebouwd. Wie dat fundament zorgvuldig legt, vergroot de kans dat kinderen later vloeiend leren lezen en spellen — en voorkomt dat zij al vroeg achterstanden oplopen die nog jaren kunnen doorwerken.

Marita Eskes en Marcel Schmeier schreven hierover het boek Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen. Daarin werken zij een systematische opbouw uit van activiteiten en lessen die jonge kinderen voorbereiden op het leren lezen. Hun uitgangspunt is dat deze basis niet vanzelf ontstaat en ook niet afhankelijk zou moeten zijn van toevallige gewoontes in de klas. Goede instructie in de vroege jaren kan een groot verschil maken.

Opvallend in hun aanpak is de nadruk op kleine, concrete didactische keuzes: veel vragen stellen, alle leerlingen activeren, woorden expliciet uitleggen en hardop laten herhalen en systematisch opbouwen van eenvoudig naar complex. Daarmee is goed onderwijs niet alleen een kwestie van inhoud, maar ook van vorm. Het gesprek laat zien hoe sterk vroege taal- en leesdidactiek samenhangt met kansengelijkheid, succeservaringen en het voorkomen van onnodige leesproblemen.

Kernpunten uit de podcast:

🔤 Fonologisch en fonemisch bewustzijn vormen de basis onder beginnend lezen en spellen. Kinderen moeten eerst begrijpen wat klanken, woorden, zinnen en letters zijn voordat complexere leesvaardigheden stevig kunnen ontstaan.

🧩 Goede instructie is systematisch opgebouwd. Door subdoelen bewust te ordenen en stapsgewijs aan te bieden, voorkom je dat kinderen moeten werken met kennis of vaardigheden die nog onvoldoende zijn verankerd.

🗣️ Directe instructie bij jonge kinderen is niet passief, maar juist interactief. De kracht zit in het voortdurend activeren van alle leerlingen, hardop laten verwoorden, denktijd geven en begrip steeds tussendoor controleren.

📚 Rijke taal en expliciete instructie versterken elkaar. Door woorden bewust aan te leren en kinderen die woorden ook zelf te laten gebruiken, groeit niet alleen hun leesbasis, maar ook hun mondelinge taalvaardigheid.

🛠️ Sterker onderwijs kan leesproblemen helpen voorkomen. Niet elk probleem is te vermijden, maar betere didactiek, heldere leerlijnen en tijdige monitoring kunnen wel degelijk het aantal kinderen met hardnekkige leesproblemen verminderen.

Quotes uit het gesprek

“Het fundament van goed leren lezen en spellen wordt gelegd in de kleutergroepen.”

“Het gaat niet alleen om de leerlingen te helpen, maar om de onderwijzers te onderwijzen.”

“Een leerling die goed kan lezen, die vindt het doorgaans ook leuker.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Boeken en tips

Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen in 100 lessen

Technisch lezen in een doorlopende lijn

Begrijpend lezen in een doorlopende lijn

Expliciete Directe Instructie in het voortgezet onderwijs

Bordwerk en aantekeningen, slow teaching in de 21ste eeuw

Effectief rekenonderwijs op de basisschool

Expliciete directe instructie 2.0

Zembla-uitzending over de explosieve toename van dyslexie diagnoses

Tijdstempels

00:05 – Introductie
01:23 – Brede doelgroep
03:07 – Gescripte lessen
08:20 – Fonemisch bewustzijn
11:17 – Systematische opbouw
15:29 – Misvattingen kleuters
18:53 – Leesrijp discussie
21:37 – Kennis tankstation
23:06 – Schoolvisie en instructie
24:56 – Letter instructie
29:03 – Team leren
31:02 – Formatief monitoren
33:56 – Boek onderdelen
37:18 – Dyslexie labels
39:53 – Slot

Het bericht Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen verscheen eerst op Tjipcast.

Burgerschap in het voortgezet speciaal onderwijs kan snel gaan over grote thema’s als democratie, vrijheid en gelijkheid, terwijl de praktijk juist vraagt om kleine, concrete situaties: reizen met het openbaar vervoer, feedback ontvangen op je stage of een gesprek beginnen met iemand die je niet kent. In dit gesprek staat die vertaalslag centraal. Annette van der Laan (SLO) en Remko Grandia (intern begeleider in het VSO) laten zien waarom “functionele kerndoelen” zo zijn ingericht: gericht op redzaamheid in wonen, werken en vrije tijd, met leren in alledaagse contexten. Burgerschap blijkt dan geen los vak, maar iets dat samenhang zoekt met taal en rekenen, precies omdat leerlingen verbanden moeten kunnen leggen om het in het echte leven toe te passen.

Tegelijk wordt in deze aflevering duidelijk dat scholen meestal al best veel doen, maar dat het helpt om activiteiten te ordenen: met een gezamenlijke visie als verbindende “satéprikker” en de kerndoelen als “kapstok”. Ook de rol van leerlingen komt terug: initiatieven via leerlingenraad, een werelddag, en projecten in de wijk maken burgerschap tastbaar. En hoe monitor je persoonlijke ontwikkeling en groei? Niet afvinken of toetsen alsof het feitenkennis is, maar eerder monitoren via observatie, reflectie en transfer naar nieuwe leersituaties.

Een aantal kernbevindingen:

🧩 Functionele kerndoelen richten zich op praktische redzaamheid: leren in alledaagse contexten, voorbereid op wonen, werken en vrije tijd.

🧠➡️🚶 Samenhang organiseren maakt burgerschap krachtiger: taal en rekenen sluiten aan op dezelfde praktijksituaties, zodat leerlingen verbanden kunnen leggen en toepassen.

🪝 Kapstok gebruiken helpt om te ordenen: veel scholen doen al veel, maar door activiteiten aan kerndoelen te koppelen zie je doublures én hiaten.

🌍 Sociale identiteit is voorwaardelijk in het VSO: ‘jezelf en de ander’ vraagt extra aandacht om een plek te vinden in een diverse samenleving.

👥 Groei monitoren vraagt reflectie: ontwikkeling zie je in observatie, gesprek en transfer naar nieuwe situaties, niet in een afvinktoets.

Quotes uit het gesprek:

“De kerndoelen zijn de kapstok en de jassen zijn de activiteiten die je in de klas doet. Nou is dus de uitdaging om de jassen aan de juiste haakjes te hangen.” (Annette van der Laan)

“Samenhang is belangrijk omdat leerlingen uiteindelijk moeten leren om verbanden te zien. Op het moment dat iets los is, dan vinden veel leerlingen het ingewikkeld om dingen aan elkaar te koppelen.” (Remco Grandia)

“Groei is in eerste instantie voor deze leerlingen ten opzichte van zichzelf. Dus ga alsjeblieft geen vragenlijst invullen.” (Annette van der Laan)

Deze podcast maak ik samen met het Expertisepunt Burgerschap. Vorig jaar maakte ik al een reeks van vijf speciale afleveringen over burgerschap in het onderwijs. Van aanleiding naar praktijk, van kennis naar handelen. Je kunt deze afleveringen terugvinden en je bent helemaal bij als het gaat om burgerschap! Meer weten? Kijk voor meer informatie op www.expertisepuntburgerschap.nl

Meer weten over de kerndoelen die ter sprake kwamen in deze aflevering? Kijk hier!

Tijdstempels

00:00 – Welkom en introductie
01:14 – Centrale vraag
01:30 – Kerndoelenboek VSO
02:12 – Functioneel leren
04:10 – Lijn en samenhang
06:59 – Rol van kennis
08:57 – Drie domeinen
10:17 – Jaarindeling school
12:22 – Gastsprekers praktijk
13:15 – Leerlingenraad inspraak
15:19 – Team visie
21:53 – Werkgroep aanpak
24:05 – Leerling input
27:45 – Wijk project
30:32 – Kennis ervaring
32:53 – Groei monitoren
38:19 – Adviezen en slot

Het bericht Burgerschap in het Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) verscheen eerst op Tjipcast.

Religie en levensbeschouwing zijn niet verdwenen uit de samenleving, maar van vorm veranderd. Juist daardoor wordt de vraag urgenter hoe scholen jongeren helpen om betekenis te geven aan wat ze meemaken, tegenkomen en onderzoeken. Waar vroeger kerk, zuil of schoolidentiteit vaak vanzelf een kader boden, groeit nu een werkelijkheid waarin tradities naast elkaar bestaan, vervloeien of juist op afstand zijn komen te staan.

Dat vraagt om een andere benadering van onderwijs. Niet alleen kennis van religieuze tradities blijft van belang, maar ook het vermogen om religieuze, morele en existentiële vragen in de wereld te herkennen. De centrale gedachte in dit gesprek is dat levensbeschouwelijk onderwijs niet (alleen) moet blijven steken in abstracte “zinvragen”, maar concreet, onderzoekend en wereldgericht moet zijn. Bij objecten, verhalen, rituelen, gemeenschappen en ervaringen kunnen leerlingen leren zien wat anders onzichtbaar blijft.

Tegelijk klinkt er een pleidooi voor vakmatige scherpte. Levensbeschouwing is geen restcategorie voor vrije meningsvorming, maar een kennisgebied met eigen perspectieven, taal en didactiek. In een ontzuilende en diverse samenleving ontstaat zo niet minder, maar juist meer reden om dit vak opnieuw te doordenken: als plek waar kennis, oriëntatie en gesprek samenkomen.

Over deze thematiek spreek ik met:

Markus Davidsen, universitair docent godsdienstsociologie aan het Leids Centrum for Religiewetenschap aan de Universiteit Leiden en projectleider curriculumwerk van LERVO (Expertisecentrum Levensbeschouwing en Religie in het Voortgezet Onderwijs).

Kevin Reuter, docent op een middelbare school in Helmond en bestuurslid van de VDLG.

Gijs van Gaans, docentopleider en vakdidacticus verbonden aan ICLON in Leiden en de ILO in Amsterdam, daarnaast docent geschiedenis aan de Fontys Hogeschool in Tilburg. Ook is hij lid van de curriculumwerkgroep van LERVO.

Een aantal kernbevindingen:

✦ Ontzuiling betekent niet dat religie verdwijnt, maar dat betrokkenheid diffuser, diverser en minder vanzelfsprekend wordt. Daardoor moeten scholen nieuwe manieren vinden om religie en zingeving zichtbaar en bespreekbaar te maken.

✦ De sprekers pleiten voor levensbeschouwelijk onderwijs dat niet alleen draait om persoonlijke meningen, maar ook om krachtige, disciplinaire kennis. Leerlingen moeten leren kijken met begrippen en perspectieven die thuis vaak niet vanzelf worden aangereikt.

✦ Abstracte modellen rond “zinvragen” blijken voor veel leerlingen te ver weg. Concreet werken met objecten, praktijken, verhalen en onderzoek sluit beter aan bij hun nieuwsgierigheid en ervaring.

✦ De perspectiefgerichte benadering biedt een gemeenschappelijke taal voor curriculumontwikkeling. Daarmee proberen de betrokkenen verschillende visies binnen het vak te verbinden zonder de eigenheid van het vak te verliezen.

✦ Levensbeschouwelijk onderwijs raakt aan actuele thema’s als polarisatie, prestatiedruk, identiteit en verbondenheid. Het vak kan leerlingen helpen om niet alleen zichzelf, maar ook de wereld en hun verhouding daartoe beter te verstaan.

Deze aflevering maak ik samen met de Vereniging van Docenten Levensbeschouwing en Godsdienst (VDLG).

Meer lezen over dit onderwerp? Hieronder een lijst met boeken, sites, publicaties en tips!

Religieuze geletterdheid als krachtige kennis

Bezoek hier het expertisecentrum levensbeschouwing en religie (LERVO)

Religie, levensbeschouwing en burgerschap op school

Nieuwe werelden openen: perspectieven op levensbeschouwing en religie

Knowledge, judgement and the curriculum: On the past, present and future of the idea of the Practical

Interview met Markus Altena Davidsen over LERVO

Meer over perspectiefgericht onderwijs vind je hier

Bronnen van zin: perspectieven op religieuze verschijnselen

Tijdstempels

00:03 – Introductie gasten
01:27 – Inspiratieboeken curriculum
02:33 – Relevantie van religie
04:17 – Vloeibare religie
05:45 – Onderwijs verandering
07:17 – Groeiende diversiteit
09:26 – Andere zingeving
14:26 – Historische trends
16:28 – Curriculumontwikkeling nu
17:57 – Perspectiefbenadering uitgelegd
22:32 – Leerlingenonderzoek religie
25:48 – Motivatie betekenis
31:16 – Abstracte zinvragen
37:50 – Toekomst vakgebied

Het bericht Hoe geef je levensbeschouwing en zingeving vorm in een ontzuilende samenleving? verscheen eerst op Tjipcast.

In het onderwijs gaat het vaak over welzijn, motivatie, gelijke kansen en persoonlijke ontwikkeling. Allemaal belangrijke thema’s. Maar wat gebeurt er als we daarbij uit het oog verliezen dat leren zelf óók een vorm van emancipatie is? Dat goed leren lezen, rekenen en denken niet alleen schoolse prestaties beïnvloedt, maar ook samenhangt met mentaal welzijn, maatschappelijke participatie en sociale mobiliteit?

In dit gesprek staat precies die vraag centraal. Hoogleraar Wouter Duyck betoogt dat het onderwijs de afgelopen decennia te vaak is meegegaan in romantische ideeën over zelfontdekkend leren, vaardigheden los van kennis en een bijna vanzelfsprekend wantrouwen tegenover begrippen als intelligentie en ambitie. Daar zet hij een ander perspectief tegenover: cognitieve ontwikkeling is geen bijzaak, maar de kern van wat onderwijs uiteindelijk is. Over deze redenering schreef hij een zeer lezenswaardig boek: Mijn kind, slim kind. Waarom lezen en tellen de wereld zullen redden. Over dit boek ging ik met hem in gesprek. Collega Erik Meester schoof ook aan als co-host!

In dit boek onderbouwt Wouter een ongemakkelijke, maar zeer urgente gedachte. Misschien is de daling in lees- en rekenprestaties niet alleen een probleem voor de schoolresultaten, maar ook voor welzijn, kansengelijkheid en de kwaliteit van de samenleving als geheel. Wie lezen en rekenen relativeert, relativeert daarmee uiteindelijk ook de voorwaarden waaronder kinderen zelfstandig, veerkrachtig en vrij kunnen worden. Zijn we ongemerkt beland in een cultuur van lage verwachtingen?

Kernpunten uit de podcast:

📚 Lezen en rekenen is een fundament
Volgens Wouter Duyck zijn lezen en rekenen geen beperkte schoolvaardigheden, maar de basis voor verdere ontwikkeling, maatschappelijke deelname en sociale mobiliteit.

🧠 Leren en welzijn horen bij elkaar
Welzijn is niet alleen een voorwaarde om te leren; leren kan juist ook bijdragen aan zelfvertrouwen, grip, veerkracht en mentaal welzijn.

🎯 Intellectuele ambitie doet ertoe
Een cultuur van “goed genoeg” beperkt vooral leerlingen die juist veel baat hebben bij hoge verwachtingen en stevige cognitieve uitdaging.

👩‍🏫 Didactiek maakt het verschil
De kwaliteit van de leraar en de gekozen aanpak zijn cruciaal. Directe instructie, herhaling, oefening en feedback sluiten volgens Duyck beter aan bij hoe leren werkt.

⚖️ Gelijke kansen vragen om sterke kennisbasis
Kansengelijkheid ontstaat niet door cognitieve eisen te verlagen, maar door meer leerlingen toegang te geven tot krachtige kennis en goed onderwijs.

Quotes uit het gesprek

“We zijn een beetje vergeten dat slim zijn een motor is van ontwikkeling, ook van sociale ontwikkeling.”

“Leren en mentaal welzijn zijn helemaal geen tegengestelden. In tegendeel: goed kunnen denken is ook goed kunnen voelen.”

“Als je gelijke kansen wil, moet je niet het gymnasium afschaffen. Je moet ervoor zorgen dat Mohammed in het gymnasium geraakt.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Intro gesprek
01:18 – Onderwijs debat
02:26 – Slimheid en onderwijs
03:35 – Welzijn en leren
07:03 – Intellectuele ambitie
09:02 – Basis vaardigheden
11:03 – Directe instructie
13:31 – Begrijpend lezen
17:56 – Pedagogiek onderwijs
25:29 – Leraren opleidingen
34:18 – Niveaugroepen onderwijs
41:50 – Toetsing in het onderwijs
44:40 – Kunstmatige intelligentie

Het bericht Waarom lezen en tellen de wereld zullen redden verscheen eerst op Tjipcast.