Tjipcast

Een leerling geeft het goede antwoord op een rekensom, maar telt ondertussen onder tafel op zijn vingers. Het antwoord klopt, terwijl de basisvaardigheid nog onvoldoende is geautomatiseerd. Dat kan later problemen opleveren: wie bij een verhoudingstabel nog veel aandacht nodig heeft voor eenvoudige keersommen, houdt minder ruimte over om de eigenlijke opgave te begrijpen en op te lossen. Hoe krijg je als leerkracht zicht op die automatiseringsvaardigheden? En hoe vertaal je toetsresultaten naar passende instructie en ondersteuning? Daarover spreek ik met psycholoog en rekenspecialist Wilfred Hofstetter en docent en onderwijsadviseur Miriam Kist verbonden aan Lexima. Centraal staat de recent ontwikkelde Automatiseringstoets Rekenen (de ATR): een signaleringstoets die helpt om leerlingen met mogelijke automatiseringsproblemen bij rekenen vroegtijdig in beeld te brengen.

De toets is daarbij het begin van een analyse. Wat gaat goed, welke fouten maakt een leerling? Welke rekenstrategie gebruikt hij? En wat ontdek je wanneer je vraagt om een som hardop voor te doen? We bespreken het belang van vroeg signaleren, het volgen van ontwikkeling over meerdere meetmomenten en de samenhang met het bekende Bareka muurtje. Ook komt een meer complexe afweging aan bod: wanneer heeft extra oefenen zin en wanneer zijn andere doelen of hulpmiddelen nodig om een leerling verder te helpen?

Deze podcast maak ik in samenwerking met Lexima. Want ieder kind verdient de kans om zich optimaal te ontwikkelen. Ook als leren niet vanzelf gaat. Lexima helpt scholen om leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, gericht verder te helpen. Met bewezen effectieve programma’s voor lezen, spelling en rekenen. Zodat ieder kind de ondersteuning krijgt die het nodig heeft om mee te kunnen doen. Kijk op lexima.nl voor meer informatie!

🧠 Automatiseren maakt ruimte vrij voor complexere rekenopgaven. Wie eenvoudige bewerkingen telkens opnieuw moet uitrekenen, kan de samenhang van een grotere opgave kwijtraken.

🔍 Een goede of foute uitkomst vertelt niet het hele verhaal. Een kort rekengesprek kan zichtbaar maken welke strategie een leerling gebruikt en waar het misgaat.

📊 De ATR helpt volgens de gasten om mogelijke automatiseringsachterstanden te signaleren. Meerdere meetmomenten geven meer informatie over de ontwikkeling en de behoefte aan ondersteuning.

🧩 ATR en Bareka vervullen verschillende, aanvullende functies: signaleren welke leerlingen achterblijven en vervolgens gerichter onderzoeken waar hiaten zitten.

⚖️ Extra oefenen vraagt om afstemming op de leerling. Bij hardnekkige problemen moeten teams ook afwegen welke ondersteuning, hulpmiddelen en doelen passend zijn.

“Vroeg signaleren betekent dat je meer tijd hebt om te kijken wat je nog kunt doen om te voorkomen dat er problemen zijn.”

“Je moet niet na één afname zeggen van: ‘Hé, het gaat helemaal fout.’”

“Het is altijd nog belangrijk om te kijken naar wat heeft die leerling dan precies gedaan?”

00:00 – Introductie gasten
02:06 – Automatiseren begrijpen
04:22 – Problemen signaleren
06:41 – Begrijpen oefenen
08:10 – Werkgeheugen ontlasten
09:26 – ATR uitgelegd
12:47 – Vroeg ingrijpen
14:26 – Toetsresultaten analyseren
16:45 – Leerlingen vergelijken
18:29 – Ondersteuning afstemmen
20:18 – Hardnekkige rekenproblemen
22:17 – Automatisering toetsen
24:09 – Preventief handelen
25:14 – Oefenen afwegen
27:39 – Onderwijs onderzoeken

Het bericht Hoe breng je (bij rekenen) het automatiseringsniveau van leerlingen in beeld? verscheen eerst op Tjipcast.

Digitalisering verandert het onderwijs stilaan stap voor stap. We gebruiken digitale systemen om vorderingen te volgen, oefenstof aan te bieden en te bepalen welke ondersteuning een leerling nodig heeft. AI voegt daar nieuwe mogelijkheden aan toe. Elke toepassing kan op zichzelf handig en logisch lijken, terwijl ze samen een grotere beweging vormen waarvan de gevolgen minder zichtbaar zijn. Wat raken we onderweg kwijt wanneer meetbare prestaties, voorspellingen en efficiëntie steeds meer bepalen hoe we naar leerlingen kijken? Hoeveel ruimte blijft er voor ontmoeting, verwondering en het proberen te begrijpen van een kind? En herkennen we nog wanneer technologie ons helpt bij onze onderwijskeuzes, of die keuzes ongemerkt begint te sturen?

Jan Jaap Hubeek onderzoekt die vragen in zijn boek Mens blijven tussen systemen. Hij is directeur van Stichting NIVOZ, voormalig leraar en maker van onder meer de podcast Meesterwerk. Zijn vertrekpunt is de ontmoeting: onderwijs vraagt om leraren die hun leerlingen kennen en zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun keuzes.

Dat maakt hem kritisch op de belofte dat AI de didactiek kan overnemen, zodat de leraar meer tijd krijgt voor de pedagogiek. Kun je die twee eigenlijk uit elkaar halen? En levert tijdwinst vanzelf ruimte op voor aandacht, of gaan we vooral meer doen? We spreken over digitale leermiddelen, toetsing, kansengelijkheid en de invloed van technologiebedrijven. Telkens komt dezelfde vraag terug: wat willen we met ons onderwijs bereiken en wat vraagt dat van ons als mens in deze tijd?

Kernpunten uit het gesprek:

🤝 Ontmoeting vraagt oefening en aandacht. Hubeek ziet de school als een plek waar leerlingen leren samenleven, verschillen tegenkomen en fouten mogen maken in het contact met anderen.

🧭 De onderwijsbedoeling geeft richting aan technologiegebruik. Begin bij wat je leerlingen wilt leren en bepaal vervolgens welke inrichting, middelen en handelingen daarbij passen.

🧩 Didactiek en pedagogiek zijn met elkaar verweven. Volgens Hubeek kun je het begeleiden van leren moeilijk losmaken van het kennen van een leerling en het begrijpen van diens antwoorden, ervaringen en behoeften.

🔍 AI stelt de kwaliteit van opdrachten en toetsing ter discussie. Een ingeleverde tekst maakt het denkproces van een leerling niet vanzelf zichtbaar. Het gesprek over gemaakte keuzes kan juist belangrijke informatie opleveren.

⚖️ Digitale systemen vragen om professioneel oordeel. Voorspellingen en leerlinggegevens kunnen verwachtingen beïnvloeden. Het gesprek onderstreept daarom het belang van regie, kritische vragen en aandacht voor wat systemen buiten beschouwing laten.

Quotes uit het gesprek:

“Wat ik bedoel met mens blijven tussen systemen is: zie dat kind.”

“Ik maak me zorgen dat we niet weten waar we in zitten.”

“Je begint altijd bij je intentie, je bedoeling. Wat wil je met deze les? Wat wil je met je school? Wat wil je met deze toets?”

Tijdstempels

00:00 – Menswaardig onderwijs
01:17 – Onderlinge ontmoeting
04:17 – Digitale leefwereld
08:19 – Onzichtbare systemen
10:18 – Professionele regie
12:45 – Aanwezigheid toetsen
14:47 – Sturende technologie
17:05 – Didactiek uitbesteden
20:43 – Bedoeling bevragen
21:10 – Leerprocessen beoordelen
24:02 – Sociale verbindingen
27:05 – Betekenisvol leren
30:30 – Bewuste keuzes
35:11 – Maatschappelijke keerzijden
37:36 – Menselijke intelligentie

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Bronnen en verdieping

Jan Jaap Hubeek – Mens blijven tussen systemen. Het centrale boek bij het gesprek, over menswaardig onderwijs in een AI-tijdperk.

Robert D. Putnam – Bowling Alone. Aangehaald bij de bespreking van sociale netwerken, gemeenschapsvorming en democratie.

Johannes Visser – Is het voor een cijfer?. Genoemd bij de discussie over toetsdruk en de vraag waarop leerlingen hun inspanningen richten. Ik sprak Johannes in een podcast over dit boek.

Stichting NIVOZ – het lemniscaatmodel. Hubeek beschrijft hoe intentie, inrichting en handelen steeds opnieuw met elkaar verbonden worden.

Het bericht Hoe blijf je een mens tussen de systemen? verscheen eerst op Tjipcast.

Het mbo heeft inmiddels flink wat ervaring opgedaan in het toepassen en inzetten van onderzoek om de werkpraktijk en kwaliteit van onderwijs te verrijken, te vernieuwen en te verbeteren. Denk aan het ontwikkelen van een betere druppelbril voor mensen die herstellen van een oogoperatie of de toepassing van een metselrobot op leslocatie. Maar hoe beoordeel je de kwaliteit van zulk type onderzoek? Zijn hier verschillende perspectieven in te onderscheiden? En wat is er nodig om de resultaten van dit type onderzoek daadwerkelijk te gebruiken in onderwijs en beroepspraktijk? We bespreken het recent ontwikkelde kwaliteitskader wat draait om het vermogen van practoraten om zich op deze vier kenmerken te ontwikkelen. De indicatoren zijn richtpunten voor groei en ontwikkeling: kwaliteit van onderzoek, de professionele leergemeenschap, kennisgebruik en verbetering, vernieuwing en innovatie.

In 2012 startte het eerste practoraat in Nederland bij het Mediacollege Amsterdam. Inmiddels zijn er ongeveer 160 practoraten en ontstond er de behoefte aan een gezamenlijke taal en een gestructureerde aanpak om kwaliteit zichtbaar te maken, te versterken en de landelijke ontwikkelingen in beeld te brengen. Daarom heeft de kwaliteitscommissie van Stichting Practoraten in 2025 een nieuw kwaliteitskader practoraten ontwikkeld. Hierover spreek ik met Marjolein den Ouden en Marc van der Meer. Marjolein is epidemioloog en bewegingswetenschapper, practor Zorg en Technologie bij ROC van Twente en lector Technology, Health & Care bij Saxion. Marc is zelfstandig onderzoeker en onafhankelijk adviseur in de mbo-sector. Daarnaast is hij ambassadeur van het programma Taken en Rollen van Docenten voor MBO 2030 en voorzitter van de kwaliteitscommissie van Stichting Practoraten.

We bespreken het recent ontwikkelde kwaliteitskader van practoraten dat creëren, reflecteren en kennisdelen met elkaar verbindt. De ambitie is om daarmee het innovatievermogen van practoraten te versterken. Hoe onderzoek je een praktijkvraag zorgvuldig? Hoe leer je van de resultaten? En hoe zorg je dat anderen de ontwikkelde kennis kunnen gebruiken? Daarbij ontstaat een interessant spanningsveld: een gezamenlijk kader moet houvast bieden, terwijl de vragen, vakgebieden en ontwikkelfasen van practoraten sterk verschillen. We verkennen hoe een waarderende dialoog kan helpen om kwaliteit zichtbaar te maken en verder te ontwikkelen. Ook bespreken we de eigen kennisbijdrage van het mbo in de samenwerking met hbo en universiteiten. Wat vraagt het om deze kennis serieus te nemen en onderzoek duurzaam te verbinden met onderwijs en werk? We doen dit door diverse voorbeelden van praktijkonderzoek te bespreken.

Kernpunten uit deze podcast:

🔍 Praktijkvragen als vertrekpunt. Onderzoek helpt studenten en docenten om systematisch te onderzoeken hoe hun vak en beroepspraktijk kunnen verbeteren.

🧭 Een kwaliteitskader dient ontwikkeling te ondersteunen. De gasten benadrukken het belang van richting, ruimte en een waarderende dialoog, passend bij de ontwikkelfase van een practoraat.

🔄 Creëren, reflecteren en kennisdelen versterken elkaar. Het besproken kader verbindt deze drie vermogens met de ambitie om tot innovatie te komen.

🛠️ Kennis benutten vraagt om extra werk. Lesmateriaal, praktijkboeken en techambassadeurs helpen om onderzoekskennis toegankelijk te maken en in onderwijs en werk toe te passen.

🌱 Duurzame onderzoekscapaciteit vraagt tijd. Samenwerking, vertrouwen en een herkenbare positie in een vakgebied ontstaan door langdurig te bouwen aan mensen en netwerken.

“Ruimte geven betekent ook dat zo’n onderzoeksmodel kan helpen om je eigen blik te verbreden.”

“Er wordt heel veel ontwikkeld, maar dan blijft het op de plank liggen.”

“Je creëert iets. Je reflecteert en je deelt actief de opgedane kennis.”

Deze aflevering maak ik samen met het Stichting Practoraten, platform voor praktische innovatie. We maken dit studiejaar vier afleveringen over praktijkonderzoek in het mbo.

00:00 – Onderzoekskwaliteit bespreken
03:02 – Nieuwsgierigheid benutten
04:33 – Practoraten ontstaan
08:02 – Druppelbril doorontwikkelen
11:28 – Kwaliteitskader ontwikkelen
14:05 – Onderbouwing verkennen
17:11 – Drie kernvermogens
19:06 – Kennis toegankelijk
21:20 – Vakmanschap versterken
24:45 – Techambassadeurs opleiden
27:05 – Context begrijpen
29:48 – Practor worden
31:55 – Onderzoek professionaliseren
34:44 – Onderwijssectoren verbinden
38:38 – Duurzaam opbouwen

Het bericht Wat is kwaliteit van onderzoek in het mbo? verscheen eerst op Tjipcast.

Wat moet je weten om het nieuws te begrijpen, maatschappelijke discussies te volgen en een eigen oordeel te vormen? Een betekenisvol gesprek tussen leerlingen in de klas over een controversieel onderwerp vraagt veel meer dan naar elkaar luisteren en oordelen opschorten. Zonder kennis van begrippen, geschiedenis en achtergronden blijft veel van de complexiteit buiten beeld. En dat is niet alleen zonde, het is ook niet wenselijk in deze tijd (zelfs gevaarlijk). Hiermee kent culturele geletterdheid een sterke pedagogische component, iets wat nog wel eens uit het oog wordt verloren. Kennis emancipeert jongeren. En dat vraagt om gepassioneerde en betrokken leerkrachten en docenten die deze kennis kunnen overdragen.

Wouter Smets, universitair docent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en docent geschiedenis in Antwerpen, onderzoekt het belang van culturele geletterdheid in zijn nieuwe boek Voorbij de kennisarmoede. Hij pleit voor een gemeenschappelijke kennisbasis die leerlingen helpt om de wereld te begrijpen én bestaande verhoudingen kritisch te bevragen. Maar welke kennis hoort daarin thuis? Wie bepaalt welke verhalen we doorgeven? En hoe voorkomen we dat culturele geletterdheid vooral neerkomt op het behouden van de perspectieven die al dominant zijn?

We bespreken de verhouding tussen feitenkennis en kritisch denken, de betekenis van concrete curriculumkeuzes en de verantwoordelijkheid van scholen en beleidsmakers. Ook komt het lezen van moeilijke teksten aan bod: waarom hebben leerlingen en studenten daarbij begeleiding nodig, tot in het hoger onderwijs? Wouter verbindt zijn analyse aan praktische mogelijkheden. Samen teksten lezen, leermiddelen kritisch beoordelen en als team bespreken wat leerlingen moeten kennen: het zijn concrete stappen om kennisrijker onderwijs vorm te geven. Haalbaar, concreet en vooral wenselijk.

Kernpunten uit het gesprek:

🧠 Kritisch denken vraagt inhoudelijke kennis. Verbanden leggen, argumenten beoordelen en maatschappelijke vraagstukken begrijpen veronderstellen kennis van het onderwerp.

🌍 Culturele geletterdheid gaat ook over erbij horen. Smets wil een gedeelde kennisbasis verbinden aan de vraag welke verhalen en perspectieven onvoldoende worden gezien.

⚖️ Kenniskeuzes zijn niet neutraal. Wat een school onderwijst, kan bestaande machtsverhoudingen bevestigen, maar leerlingen ook helpen die te begrijpen en te bevragen.

📚 Leren lezen blijft een onderwijsopdracht. Ook studenten in het hoger onderwijs hebben begeleiding nodig bij het doorgronden van moeilijke vakliteratuur.

🔍 Kennisrijker onderwijs begint met concrete keuzes. Scherpere curriculumafspraken, inhoudelijk teamoverleg en een kritische blik op leermiddelen bieden volgens Smets aanknopingspunten.

Quotes uit het gesprek:

“Als je dus een schoolboek maakt met allemaal witte mannen in, dan bevestig je een bepaalde machtsstructuur.”

“Ook op de hogeschool moet je nog leren om een academische tekst, een moeilijkere tekst te leren lezen.”

“Dus niet alleen maar een ellenlange nieuwsbrief zoals ik altijd deed die nooit iemand leest, maar echt ouders te betrekken bij het onderwijs zelf.”

Tijdstempels

00:00 – Welkom Wouter
00:46 – Kennisarmoede benoemen
02:29 – Culturele geletterdheid
05:30 – Gedeelde kennisbasis
09:31 – Controversiële onderwerpen
11:28 – Onwetendheid doorbreken
12:42 – Gezamenlijke curriculumkeuzes
15:07 – Concrete onderwijsdoelen
18:03 – Feiten verbinden
20:30 – Kritisch denken
22:38 – Kennis macht
27:21 – Complexiteit uitleggen
31:03 – Lezen begeleiden
35:08 – Samen lezen
36:13 – Kennisrijker onderwijs

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Hoe komen we voorbij de kennisarmoede op school? verscheen eerst op Tjipcast.

Wat kunnen we leren van scholen waar kinderen met uiteenlopende talen en achtergronden samenkomen? Cordula Rooijendijk bezocht tientallen ‘zwarte’ basisscholen en schreef hierover een pakkend boek: Vijftien lessen die kleurrijke basisscholen ons leren. Zo ontdekte ze hoe eigen vooroordelen haar blik op goed onderwijs beïnvloedden. Aan de hand van haar schoolbezoeken spreken we over hoge verwachtingen, de betekenis van thuistalen en ouderbetrokkenheid die verder gaat dan een nieuwsbrief verzenden of ouderavond plannen. Hoe zorg je dat leerlingen zich op deze scholen welkom voelen én goed leren lezen, schrijven en rekenen? Wat vraagt dat van het vakmanschap van leraren? Ook bespreken we waarom gelijke kansen soms om ongelijke ondersteuning vragen. Dat raakt aan onderwijstijd, het schooladvies en de samenwerking met professionals buiten de school. Want hoewel scholen veel kunnen betekenen, kunnen zij maatschappelijke ongelijkheid niet zelfstandig oplossen. Een gesprek over kritisch kijken naar je eigen overtuigingen, ruimte maken voor verschillende leefwerelden en de vraag hoe onderwijs kinderen voorbereidt op samenleven.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Eigen vooroordelen beïnvloeden wat we op scholen waarnemen. Cordula beschrijft hoe schoolbezoeken haar ideeën over rust, thuistalen en ouderbetrokkenheid veranderden.

🎯 Hoge verwachtingen worden zichtbaar in het dagelijks handelen: in taalgebruik, passende instructie en de overtuiging dat je als leraar de ontwikkeling van leerlingen kunt beïnvloeden.

🤝 Ouderbetrokkenheid vraagt om actief contact en toegankelijke vormen van deelname. Een beperkte aanwezigheid op school betekent niet vanzelf dat ouders weinig belangstelling hebben.

⚖️ Gelijke kansen kunnen vragen om verschillen in ondersteuning en onderwijstijd. Bij schooladviezen is het belangrijk om aannames over de thuissituatie gezamenlijk kritisch te onderzoeken.

🛠️ Het vakmanschap van leraren verdient ruimte én begrenzing. Samenwerking met andere professionals kan gezinnen ondersteunen en leraren ruimte geven voor hun onderwijstaak.

Quotes uit het gesprek:

“Onderwijs dient ertoe om te zorgen dat kinderen later in de samenleving goed kunnen samenleven.”

“Maar wat je ook daarmee zegt is: jij mag er zijn en jouw taal mag er zijn.”

“Dus niet alleen maar een ellenlange nieuwsbrief zoals ik altijd deed die nooit iemand leest, maar echt ouders te betrekken bij het onderwijs zelf.”

Tijdstempels

00:00 – Kennismaking bestuurder
01:26 – Nabij besturen
04:05 – Kleurrijke scholen
08:59 – Thuistalen benutten
10:30 – Ouders betrekken
11:26 – Liefdevol handelen
13:38 – Ongelijke onderwijstijd
15:16 – Veilig leren
16:12 – Hoge verwachtingen
17:37 – Doordacht differentiëren
20:08 – Professionele grenzen
23:04 – Kansrijk adviseren
26:19 – Segregatie doorbreken
29:32 – Straatcultuur begrijpen
33:18 – Digitaal onderwijs

Bronnen en verdieping

Cordula Rooijendijk – Vijftien lessen die kleurrijke basisscholen ons leren
Het boek dat centraal staat in het gesprek, over onder meer hoge verwachtingen, ouderbetrokkenheid, vakmanschap en vooroordelen over scholen.

Iliass El Hadioui – Hoe de straat de school binnendringt?affiliate=6755
In het gesprek aangehaald bij het schakelen tussen thuiscultuur, straatcultuur en schoolcultuur.

Onderwijsraad – Talige diversiteit benutten (2025)
Passende verdieping bij de verwijzing naar de Onderwijsraad over thuistalen. Het advies bespreekt hoe scholen andere thuistalen kunnen benutten bij het leren van en in het Nederlands.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Wat kunnen kleurrijke basisscholen ons leren? verscheen eerst op Tjipcast.

Een eigen leerlijn, extra ondersteuning of een uiteindelijk schooladvies: beslissingen over leerlingen kunnen grote gevolgen hebben. Hoe zorg je dat de informatie waarop je zo’n besluit baseert voldoende rijk en zorgvuldig is? En hoe gebruik je toetsing om tijdens het onderwijs beter te begrijpen wat een leerling nodig heeft?

Cees van der Vleuten, emeritus hoogleraar onderwijskunde aan de Universiteit Maastricht en onderwijsadviseur Nihal Göktekin bespreken in deze podcast de uitgangspunten van programmatisch toetsen. Daarbij wordt het verzamelen van informatie losgekoppeld van het nemen van zwaarwegende beslissingen. Toetsresultaten, observaties, leerlinggesprekken en beschrijvende feedback vormen samen een beeld van de ontwikkeling. Hoe groter de gevolgen van een beslissing, hoe steviger de onderbouwing moet zijn.

Nihal vertelt hoe deze benadering vorm krijgt op de Amsterdamse Montessorischool. Van het volgen van rekenvaardigheden tot gesprekken met kinderen en ouders: steeds staat de vraag centraal wat de verzamelde informatie betekent voor de volgende stap in het onderwijs. Cees licht toe waarom professionele oordelen waardevol zijn en waarom je die zorgvuldig moet bespreken en toetsen aan andere informatie. Ook zelfsturing, toetsdruk en burgerschap komen aan bod. Een terugkerend inzicht is dat deze manier van werken begeleiding, curriculumkennis en samenwerking vraagt. De invoering verdient daarom evenveel aandacht als de inhoudelijke uitgangspunten: een schoolteam moet samen begrijpen waarom het anders wil gaan toetsen en hoe dit het leren kan ondersteunen.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Hoe zwaarder de beslissing, hoe rijker de onderbouwing. Een eigen leerlijn, bevordering of schooladvies vraagt om verschillende informatiebronnen en zicht op de ontwikkeling over een langere periode.

🧩 Elk toetsresultaat is een onderdeel van het beeld. Toetsen, observaties en leerlinggesprekken leveren datapunten op die feedback en vervolgstappen ondersteunen; een afzonderlijk datapunt leidt niet meteen tot een zwaarwegend besluit.

🧭 Zelfsturing vraagt begeleiding en structuur. Leerlingen moeten leren om informatie over hun ontwikkeling te begrijpen en te gebruiken, met ondersteuning van de leerkracht.

⚖️ Professioneel oordelen vraagt gezamenlijke zorgvuldigheid. Beschrijvende informatie kan helpen verklaren wat achter een score schuilgaat, maar vraagt ook om het bespreken van interpretaties en mogelijke vooringenomenheid.

🌱 De invoering is een wezenlijk onderdeel van de aanpak. Programmatisch toetsen vraagt om een gedeeld doel, passende afspraken en gezamenlijke ontwikkeling binnen het schoolteam.

Quotes uit het gesprek:

“Zelfsturing vraagt heel veel sturing.”

“Het gaat niet om een cijfer of om een score, maar het gaat ook om: wat is er aan de hand?”

Tijdstempels

00:00 – Introductie gasten
00:49 – Programmatisch toetsen
03:40 – Breder kijken
06:20 – Oorsprong principes
09:44 – Zwaarwegende beslissingen
11:39 – Datapunten verzamelen
14:04 – Montessori praktijk
17:02 – Zelfsturing begeleiden
19:14 – Toetsdruk begrijpen
21:36 – Schooladvies onderbouwen
24:30 – Beschrijvende informatie
26:25 – Gezamenlijk oordelen
30:22 – Voortgang volgen
36:30 – Samen implementeren
41:02 – Burgerschap verbinden

Bronnen en verdieping

A model for programmatic assessment fit for purpose — Van der Vleuten en collega’s (2012)
Dit wetenschappelijke artikel beschrijft hoe een toetsprogramma zowel het leren als de besluitvorming over voortgang kan ondersteunen. Het sluit aan bij de besproken principes: rijke feedback per datapunt, meerdere informatiebronnen bij zwaarwegende beslissingen en zorgvuldige professionele oordeelsvorming.

Programmatisch toetsen — Baartman, Van Schilt-Mol en Van der Vleuten (2020)
Dit boek verbindt de uitgangspunten van programmatisch toetsen met praktijkvoorbeelden uit het beroepsonderwijs. De aandacht voor de onderwijsvisie, feedback, zelfregulatie en het implementatieproces sluit aan bij de vragen die de gasten bespreken.

Programmatisch toetsen: wat kan ik hiervan meenemen naar mijn eigen cursus? — Universiteit Utrecht
Deze toelichting beschrijft hoe toetsmomenten betekenisvolle feedback kunnen opleveren en samen de basis vormen voor een beslissing. Ook de begeleiding van het leerproces komt aan bod, passend bij het gesprek over zelfsturing en structuur.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Hoe werkt programmatisch toetsen in de dagelijkse onderwijspraktijk? verscheen eerst op Tjipcast.

Wat zie je van het leren van leerlingen als je zelf voor de klas staat? Je geeft uitleg, beantwoordt vragen en houdt overzicht. Ondertussen gebeurt er veel dat gemakkelijk aan je aandacht ontsnapt. Hoe gebruikt een leerling een antwoordblad? Welke vragen stellen leerlingen aan elkaar? En helpt die zorgvuldig voorbereide werkvorm eigenlijk om de lesstof beter te begrijpen? Op de Winkler Prins (openbare school voor voortgezet onderwijs) in Veendam onderzoeken docenten zulke vragen met Lesson Study. Ze ontwerpen samen een les, voorspellen hoe leerlingen zullen reageren, observeren wat er gebeurt en spreken leerlingen na afloop. Die informatie gebruiken ze om hun onderwijs bij te stellen. De school werkt inmiddels bijna tien jaar met deze aanpak en deelt haar expertise binnen Ontwikkelkracht.

Hetty Kuiper, Danny Wubs en Jan Korterink vertellen hoe dat er in de praktijk uitziet. Van mandarijnschillen die kaartprojecties begrijpelijk maken tot hulpbladen die minder behulpzaam blijken dan gedacht: hun voorbeelden laten zien hoeveel je ontdekt door gericht te kijken en leerlingen te bevragen.

Daarbij komen ook de voorwaarden van Lesson Study aan bod. Een afgebakende onderzoeksvraag, goede begeleiding en tijd om samen te werken zijn essentieel. Het doel is niet één perfecte les, maar meer inzicht in het leren van leerlingen en een professionele cultuur waarin collega’s samen onderwijs ontwikkelen.

Kernpunten uit het gesprek

🔍 Het leren van leerlingen staat centraal. Collega’s onderzoeken hoe leerlingen reageren op een gezamenlijk ontworpen les. Observaties, leerlingwerk en interviews helpen om aannames te toetsen.

🍊 Concrete werkvormen worden gericht onderzocht. Een mandarijnschil maakt bijvoorbeeld zichtbaar waarom een bol niet zonder vervorming op een plat vlak past. De vraag blijft wat leerlingen hierdoor begrijpen en leren.

🧭 Een scherpe onderzoeksvraag houdt het proces op koers. De procesbegeleider helpt collega’s om hun plannen af te bakenen en steeds te verbinden aan wat ze willen weten.

🤝 Samen ontwerpen versterkt de professionele samenwerking. Collega’s leren elkaars expertise kennen en dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid voor het uitproberen en verbeteren van onderwijs.

⏳ Duurzame professionalisering vraagt tijd en ondersteuning. De schoolleiding moet ruimte organiseren voor voorbereiding, observatie en nabespreking. Op Winkler Prins worden de inzichten bovendien gedeeld tijdens een opbrengstenmarkt.

Quotes uit het gesprek:

“Ik denk dat ik door Lesson Study veel meer ben gaan nadenken over hoe de leerling gaat reageren op de dingen die ik voorbereid.”

“Het gaat om dat je gewoon meer inzicht krijgt in het leren van leerlingen. En niet zozeer dat die ene les nou heel goed loopt.”

“Omdat we het nooit tien jaar op rij op dezelfde manier hebben gedaan.”

Deze aflevering maakt deel uit van een bijzondere podcastserie, ontwikkeld in samenwerking met Ontwikkelkracht. Ontwikkelkracht is een landelijk programma dat scholen ondersteunt bij duurzame onderwijsontwikkeling, door wetenschap en praktijk met elkaar te verbinden en leren over de grenzen van scholen heen te stimuleren. In deze serie gaan we in gesprek met expertisescholen en betrokken professionals over thema’s als curriculumontwikkeling, krachtig onderwijskundig leiderschap en effectieve teamsamenwerking. We verkennen wat werkt, waarom het werkt en wat andere scholen hiervan kunnen leren. Wil je laagdrempelig meedoen of meer informatie over de expertisescholen? Check dan hier de link!

Tijdstempels

00:00 – Introductie ontwikkelkracht
00:53 – Kennismaking school
02:53 – Betekenis lessonstudy
05:06 – Gezamenlijk onderzoeken
07:21 – Leerlingen betrekken
11:02 – Abstractie verhelderen
12:56 – Leren zichtbaar
14:41 – Onderzoeksvragen kiezen
16:41 – Veilig samenwerken
18:24 – Procesbegeleiding organiseren
20:57 – Valkuilen herkennen
22:44 – Gericht observeren
27:45 – Wetenschap verbinden
30:02 – Expertise delen
36:36 – Praktisch beginnen

Het bericht Wat is Lesson Study, waarom werkt het en hoe kun je er morgen mee beginnen? verscheen eerst op Tjipcast.

Een school wil graag meer samenwerken, maar het rooster biedt nauwelijks gelegenheid om elkaar te ontmoeten. Een onderwijsinstelling kiest voor flexibel onderwijs, terwijl de administratie en begeleiding daar nog onvoldoende op zijn ingericht. Zulke situaties laten zien hoe nauw onderwijsambities samenhangen met de manier waarop het dagelijks werk is georganiseerd. Wie een verandering wil realiseren, moet daarom zorgvuldig kijken naar de verbinding tussen de gewenste richting, de inrichting van de organisatie en het dagelijkse handelen van professionals.

In deze aflevering zijn Chanté Zuidgeest en Joost van der Kolk te gast. Beiden werken bij Ten Have Change Management en schreven met collega’s het boek Organisatiekracht: Organisatieontwerp als doordacht veranderproces. Daarin verbinden zij organisatiekunde en veranderkunde. We bespreken waarom een goede analyse voorafgaat aan het tekenen van een nieuwe structuur en hoe organiseren vraagt om voortdurende afstemming tussen richten, inrichten en verrichten.

Aan de hand van voorbeelden uit het onderwijs en de zorg onderzoeken we hoe structuur bepaald gedrag stimuleert of belemmert. Wat betekent het als een leraar onderdeel is van meerdere teams? Hoe organiseer je samenwerking rondom de ontwikkeling van leerlingen? En hoe combineer je betrokkenheid van medewerkers met heldere kaders en besluiten?

Ook de persoonlijke gevolgen van verandering komen aan bod. Bestaande werkwijzen hebben een geschiedenis en een functie. Die begrijpen helpt om zorgvuldig nieuwe keuzes te maken. Dat vraagt om eerlijkheid over wat verandert, aandacht voor mensen en een duidelijk perspectief op de toekomst.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Begin met een heldere probleemdefinitie. Onderzoek hoe de organisatie functioneert voordat je besluit de structuur te veranderen.

🧭 Verbind richten, inrichten en verrichten. Ambities moeten aansluiten op de organisatie van het werk én op wat professionals dagelijks kunnen doen.

💬 Maak cultuur concreet. Onderzoek welk gedrag zichtbaar is en hoe afspraken, prikkels en werkverdeling dat gedrag beïnvloeden.

🔗 Iedere organisatiekeuze vraagt om afstemming. Wie het werk verdeelt over teams, vakgroepen of locaties, moet ook de verbinding daartussen organiseren.

🤝 Combineer participatie met duidelijke besluitvorming. Betrokkenheid vraagt om heldere kaders en eerlijkheid over de gevolgen voor medewerkers.

Quotes uit het gesprek:

“Maak eens een goede probleemdefinitie. Dus analyseer eerst, doe eerst een diagnose.”

“De perfecte structuur, nou, die bestaat niet.”

“Je moet ontzettend eerlijk zijn over eventuele pijn.”

Tijdstempels

00:00 Introductie: organisatie-inrichting en verandering
01:03 De aanleiding voor het boek Organisatiekracht
03:37 Valkuilen: te snel naar een nieuwe structuur grijpen
04:54 Vertragen en het organisatievraagstuk analyseren
06:55 Cultuur, gedrag en de invloed van structuur
09:54 Wat taal en eerdere veranderingen oproepen
14:20 Richten, inrichten en verrichten
17:17 Een doelgericht en uitvoerbaar organisatieontwerp
19:14 Praktijkvoorbeeld: thuiszorg en woonzorg verbinden
21:35 Schoolorganisatie, teamindeling en zwakke koppelingen
24:26 Werk verdelen en samenwerking organiseren
26:01 Nieuwe structuren vragen om leren en ander gedrag
28:50 Veranderkracht: energie, focus en duidelijke kaders
31:04 Participatie, besluitvorming en veranderende onderwijsopgaven
34:44 Eigen belangen, fusies en aandacht voor de mens

Bronnen en verdieping

Organisatiekracht: Organisatieontwerp als doordacht veranderproces

In dit boek verbinden Joost van der Kolk, Sjoerd Segijn, Chanté Zuidgeest, Lianne de Bie en Wouter ten Have organisatiekunde met veranderkunde. Ze bieden een raamwerk om richting, inrichting en dagelijkse uitvoering in samenhang te analyseren en vorm te geven.

Organisatiekracht: leren en toepassen

Deze pagina beschrijft hoe het Organisatiekracht-raamwerk helpt om de structuur en besturing van een organisatie te onderzoeken. De toepassing volgt de stappen analyseren, ontwerpen en ontwikkelen, met aandacht voor de verbinding tussen ambities en dagelijkse praktijk.

Waar je knipt, moet je plakken

Dit artikel gaat over de samenhang die nodig blijft wanneer je werkzaamheden verdeelt over teams of organisatieonderdelen. Het sluit aan bij het gesprek over vakgroepen en onderwijsteams: iedere verdeling vraagt ook om het organiseren van verbinding en afstemming.

Veranderen: doordacht werken aan organisatieverandering

Deze pagina licht de veranderkundige aanpak van TEN HAVE Change Management toe. Daarbij staat centraal hoe je de gewenste verandering verbindt met de huidige situatie en wat nodig is om die beweging mogelijk te maken.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Hoe hangt de inrichting van een organisatie samen met een doordacht veranderproces? verscheen eerst op Tjipcast.

Lesgeven in het speciaal voorgezet onderwijs confronteert je voortdurend met je eigen ideeën over wat normaal gedrag is, hoe een klas hoort te functioneren en wat je van leerlingen mag verwachten. Juist wanneer een leerling niet reageert zoals je had voorzien, wordt zichtbaar hoe sterk je eigen opvattingen, routines en waarden je handelen sturen. Zoals in het gesprek wordt gezegd: “Je spreekt een taal die zij helemaal niet begrijpen.” Dat maakt lesgeven hier niet alleen pedagogisch en didactisch veeleisend, maar ook persoonlijk.

Leerkrachten Carolien Bosman, David van Heusden en schooldirecteur Ruut Donkers van SO De Isselborgh laten zien dat vakmanschap daarom begint bij de bereidheid om ook naar jezelf te kijken. Wanneer een les ontspoort, een leerling boos wordt of een groep niet meegaat, ligt de eerste vraag niet automatisch bij het kind. “Wat doe ík waardoor dit niet werkt?” is minstens zo relevant. Tegelijkertijd vraagt het werk om een onvoorwaardelijke houding: ook na een moeilijke dag opnieuw beschikbaar zijn, opnieuw structuur bieden en blijven zoeken naar wat gedrag probeert duidelijk te maken. Juist die combinatie van zelfonderzoek, hoge verwachtingen en volhouden maakt lesgeven in het speciaal voortgezet onderwijs tot een complex vak.

Deze onvoorwaardelijkheid betekent nadrukkelijk niet dat verwachtingen worden verlaagd. Op school blijft leren centraal staan: leerlingen werken samen in de groep, lezen veel, bouwen kennis op en krijgen waar nodig extra instructie en leertijd. Routines worden expliciet aangeleerd en geoefend, instructies worden concreet gemaakt en leraren onderzoeken voortdurend of leerlingen nog kunnen aanhaken. Daarmee ontstaat een vorm van onderwijs waarin pedagogische sensitiviteit samengaat met hoge verwachtingen, kennisrijk onderwijs en didactische keuzes die zoveel mogelijk doelgericht en onderbouwd worden gemaakt. Juist voor leerlingen die eerder zijn vastgelopen, is die combinatie belangrijk: veiligheid creëren zonder het leren uit het oog te verliezen.

Kernpunten uit het gesprek

🧭 Vakmanschap begint bij zelfonderzoek. Moeilijk verstaanbaar gedrag confronteert leraren niet alleen met de leerling, maar ook met hun eigen normen, verwachtingen en reacties. De vraag wat je zelf doet waardoor iets wel of niet werkt, blijft voortdurend relevant.

🧱 Structuur creëert ruimte om te leren. Voorspelbare routines en concrete instructies verminderen de hoeveelheid die leerlingen zelf moeten uitzoeken en geven houvast wanneer de omgeving snel als onveilig of overweldigend wordt ervaren.

🔍 Gedrag is informatie. Onrust, boosheid, vermijding of provocatie kunnen manieren zijn waarop een leerling laat zien dat iets te moeilijk, onduidelijk of spannend is. De professionele opdracht is om achter het zichtbare gedrag te blijven kijken.

👥 Leren gebeurt zoveel mogelijk in de groep. Leerlingen worden niet voortdurend op individuele routes gezet, maar leren ook hoe ze zich tot anderen kunnen verhouden. Juist de groep vormt daarmee een belangrijke oefenplaats.

📚 Hoge verwachtingen blijven overeind. Een veilige pedagogische omgeving betekent niet dat leren minder belangrijk wordt. Kennisopbouw, lezen, rekenen, expliciet oefenen en gerichte extra leertijd blijven centraal staan.

Quotes uit het gesprek:

“Je moet er dus eigenlijk van uitgaan dat onze kinderen de wereld als onveilig ervaren. We moeten de schoolwereld zo organiseren dat leren überhaupt mogelijk wordt.”

“Niet zozeer: wat doe je? Maar: wat probeer je mij eigenlijk te vertellen met het gedrag dat je laat zien?”

Je hebt geen invloed op de reactie van die leerling. Je kunt alleen je eigen instrument bijstellen.”

Tijdstempels

00:00 – Schoolcontext verkennen
02:52 – Onvoorwaardelijk vakmanschap
05:12 – Eigen handelen
08:39 – Routines oefenen
10:13 – Veiligheid organiseren
12:38 – Gedrag begrijpen
14:24 – Ruimte bieden
16:35 – Groepsgericht leren
19:00 – Concrete taal
21:13 – Professionele houding
25:07 – Samen professionaliseren
26:49 – Tijd vertragen
30:09 – Gedrag oefenen
32:07 – Leerachterstanden verkleinen
35:58 – Ervaring ontwikkelen

Bronnen en verdieping

Regie in de klas
Carolien brengt het boek Regie in de klas mee als voorbeeld van een bron die haar hielp anders te kijken naar routines en klassenmanagement. Ze beschrijft hoe ogenschijnlijk kleine handelingen, zoals een potlood slijpen of binnenkomen in de klas, voor onrust kunnen zorgen wanneer niet helder is wat er van leerlingen wordt verwacht. Gewenst gedrag moet daarom expliciet worden aangeleerd en herhaaldelijk worden geoefend. Auteur en editie worden in het gesprek niet genoemd.

Triple C
David verwijst naar Triple C, een visie uit de zorg rond de begrippen cliënt, coach en competentie. Hij herkent daarin vooral het uitgangspunt om iemand niet te reduceren tot probleemgedrag. De persoon blijft centraal staan, terwijl professionals zoeken naar manieren om competenties te ontwikkelen en deelname aan het gewone leven mogelijk te maken.

Video-coaching (beeldcoaching)
In het gesprek wordt video-coaching genoemd als belangrijke vorm van professionalisering. Leraren bekijken samen kleine interactiemomenten terug en onderzoeken welke invloed hun eigen houding, lichaamstaal of instructie op leerlingen heeft. Juist de micro-analyse maakt zichtbaar wat tijdens een les gemakkelijk wordt gemist.

Het bericht In gesprek over onvoorwaardelijk vakmanschap in het speciaal voortgezet onderwijs (SO) verscheen eerst op Tjipcast.

Goed onderwijs ontstaat niet alleen in het klaslokaal. Natuurlijk doet de kwaliteit van de leraar ertoe, maar ook de organisatie daaromheen bepaalt in belangrijke mate wat leraren en leerlingen kunnen bereiken. Denk aan de kwaliteit van leiderschap, de samenwerking binnen teams, ruimte voor professionele ontwikkeling en de manier waarop een school gezamenlijke ambities formuleert en bewaakt. Juist wanneer scholen hun onderwijs duurzaam willen verbeteren, is het daarom relevant om niet alleen te kijken naar individuele professionals of afzonderlijke lessen, maar naar het functioneren van de school als geheel. Welke omstandigheden helpen leraren om goed onderwijs te geven, van elkaar te leren en samen verantwoordelijkheid te nemen voor de ontwikkeling van alle leerlingen?

André de Waal, academic director van het HPO Center, Ed Ilgen, onderwijsadviseur en bestuurssecretaris bij Stichting Eem-Vallei Educatief en Marjolein Bos, regiodirecteur bij Stichting Viertaal zijn op onderzoek gegaan om te bepalen wat scholen kunnen leren van het gedachtegoed rond High Performance Organizations.

Daarbij gaat hoog presteren nadrukkelijk niet over voortdurend de beste moeten zijn. Het draait om een organisatie die mensen in staat stelt zich te ontwikkelen en gezamenlijk steeds beter onderwijs te realiseren. In deze podcast wordt de expliciete verbinding met de dagelijkse onderwijspraktijk gemaakt. Zo vraagt dit om hoge ambities, maar ook om professionele samenwerking, een sterke interne organisatie en leiderschap dat ontwikkeling mogelijk maakt. Kwaliteit is daarmee niet alleen de verantwoordelijkheid van de individuele leraar. Het wordt een gezamenlijk vraagstuk: wat willen we voor leerlingen bereiken, welke omstandigheden zijn daarvoor nodig en hoe kunnen we als organisatie iedere dag een beetje beter worden?

Kernpunten uit het gesprek:

🎯 Hoog presteren betekent niet dat iedereen de beste moet zijn. Het gaat om een organisatie die voorwaarden creëert waardoor medewerkers zich kunnen ontwikkelen en zo goed mogelijk kunnen presteren.

🤝 Onderwijskwaliteit is een collectieve verantwoordelijkheid. Goed onderwijs wordt sterker wanneer leraren, schoolleiders, kwaliteitscoördinatoren en ondersteunende medewerkers gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor ontwikkeling en kwaliteit.

🏫 De organisatie rond het klaslokaal doet ertoe. Leiderschap, interne organisatie, samenwerking, professionele ontwikkeling en duidelijke ambities kunnen leraren ondersteunen om duurzaam goed onderwijs te verzorgen.

🌱 Verbeteren vraagt om een lerende houding. Sterke teams stellen zichzelf voortdurend de vraag wat vandaag goed ging en wat morgen beter of scherper kan.

🧭 Een raamwerk werkt niet als opgelegde blauwdruk. Schoolontwikkeling vraagt om dialoog, gezamenlijke besluitvorming en eigenaarschap; een bestuurder die een HPO-model simpelweg ‘uitrolt’ mist juist een belangrijk uitgangspunt van het gedachtegoed.

Quotes uit het gesprek:

“Kwaliteit is heel lang gezien als een individueel vraagstuk: hoe word ik een betere professional? En we weten dat echt goed onderwijs wordt gegeven door een team wat samen kijkt naar kwaliteit.”

“Wat je wil is een omgeving creëren waar die leraren zich steeds verder kunnen ontwikkelen tot het niveau wat ze zouden kunnen bereiken.”

“Een goede leider zorgt dat een team in staat is om zichzelf elke dag te verbeteren.”

Tijdstempels

00:00 – Hoogpresterende scholen
02:13 – Hoge ambities
04:05 – Onderwijskwaliteit verbeteren
05:40 – Organisaties onderzoeken
09:13 – Organisatorische voorwaarden
10:39 – Collectieve kwaliteit
14:25 – HPO factoren
16:05 – Gezamenlijke ambitie
18:49 – Professionele ontwikkeling
21:27 – Krachtig leiderschap
23:32 – Dagelijks verbeteren
26:54 – Pedagogische opdracht
29:28 – Collectief ontwikkelen
31:42 – Gezamenlijke verandering
34:00 – Praktische toepassing

Bronnen en verdieping

De Waal, A., Schreurs, M., Bos, N., Fiorentinos, D., Ilgen, E. & Van Zandvoort, L. – Building high-performing schools: validating a school organizational capability framework in a Dutch multi-school foundation.
Deze peer-reviewed studie uit 2026 in Quality Assurance in Education sluit zeer direct aan bij het gesprek. Het onderzoek gebruikt gegevens van 165 medewerkers van 13 basisscholen binnen Stichting STEV en onderzoekt het HPS-raamwerk als instrument voor duurzame schoolontwikkeling. De studie benadrukt onder meer leiderschap, routines, samenwerking, professioneel leren en systematische verbetering als organisatorische voorwaarden voor onderwijskwaliteit.

De Waal, A., Schreurs, M., Goossens, P. & Dirkx, M. – Building High Performing Schools: A Case Study.
Deze studie uit 2025 in International Education Studies onderzoekt hoe het HPO-raamwerk kan worden toegepast op scholen. De auteurs concluderen op basis van een casestudy dat het raamwerk scholen kan helpen hun organisatorische uitgangspositie te onderzoeken en concrete verbeterpunten te identificeren.

De Waal, A., Goossens, P., Bos, M. & Jeurissen, N. – Characteristics of the High Performing School.
Deze publicatie richt zich specifiek op kenmerken van high-performing schools en onderscheidt vier hoofdfactoren: kwaliteit van schoolmanagement, kwaliteit van de interne organisatie, kwaliteit van leraren en medewerkers en kwaliteit van de onderwijsaanpak. Dat zijn precies de vier factoren die in het gesprek worden besproken.

De Waal, A. – What Makes a High Performance Organization.
Voor verdieping in het oorspronkelijke HPO-raamwerk. De Waal onderscheidt vijf factoren: kwaliteit van management, openheid en actiegerichtheid, langetermijngerichtheid, continue verbetering en vernieuwing en kwaliteit van medewerkers.

HPO Center – High-Performance Schools
Een overzichtspagina met onderzoek, praktijkcases en publicaties rond de toepassing van het HPO-gedachtegoed in onderwijsorganisaties.

Tot slot heeft André de Waal bijna een boekenkast vol geschreven over dit gedachtegoed in (commerciele) organisaties. Kijk zeker even op Managementsite voor een overzicht. Ook heb ik André de Waal meerdere keren gesproken in de podcast serie. Bijvoorbeeld over de relatie tussen HPO organisaties en leiderschap. Zowel in het Engels als Nederlands!

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Wat leert onderzoek naar high-performing schools ons over het beter onderwijs? verscheen eerst op Tjipcast.