Ergenlik, insanın kendiyle ilk kez tanıştığı dönemdir. Gelişim sürecine baktığımızda, bebeklikte anneyle simbiyotik bir bütünlük içinde yaşanan güven duygusu, çocuklukta yerini yavaş yavaş bireyselleşmeye bırakır. Doğumda anneyle fiziksel ayrışma yaşanırken, ergenlikte ise duygusal bir ayrışma süreci başlar. Birey ebeveyninin bakımına ve yönlendirmesine duyduğu ihtiyacı yeniden tanımlar; bir yandan bağımsızlaşmak isterken diğer yandan güven duygusuna hala ihtiyaç duyar. Çocuklukla yetişkinlik arasında, bedensel büyümenin ötesinde duygusal ve zihinsel bir dönüşüm yaşanır. Bu süreçte genç, dünyaya değil, kendine bakmayı öğrenir. Aynada gördüğü yüz değişirken, iç sesi çoğu kez ilk defa netleşir. Ve o ses bir soru sorar: “Ben kimim?”

Fırtınalı ama üretken bir dönem

Kimliğin sessiz çığlığı: “Beni anla”

Kimlik arayışından kimlik bilincine

Sonuç: Anlamak, büyümekten değerlidir

Ben çok uzun bir süre kendimi tam anlamıyla tanımamın geçmişime bağlı olduğuna inandım. Ve geçmişinde sadece travmatik anlarını hatırlayan biri olarak, kendimi asla tam anlamıyla tanıyamayacağımı düşündüm. Bu düşüncelerle boğuştum ve hep kaybettim. Ama artık daha farklı düşünüyorum.

Geçmişimdeki güzel anıların hiçbiri hafızamda yok. Sanki güzel olan anıları silmek için kodlanmış bir silgi var kafamın içinde. Travmatik anlarımı bana bırakıyor, gerisini yok ediyor. Eskiden sadece ben böyleyim sanıyordum. Çünkü etrafımdaki herkes geçmiş anılarından bahsederken, sıra bana geldiğinde koskoca bir boşluk vardı.

Üniversiteye geldiğimde anladım ki benim gibi birçok insan varmış. Bunu fark etmek içime biraz su serpmedi değil. Aslında sanırım bu sayede geçmişimle barıştım ve travmalarımla yaşamayı öğrendim.

Travmalarım bazen beni geçmişin derin kuyusuna çekiyor ve sanki içinde boğuluyorum. Hâlâ daha zaman zaman böyle hissederim. Çoğunlukla bu histen kaçmak için kafamı bir şeylerle meşgul etmeye çalışır, bu düşünceleri ertelerim. Ama ertelemek de bir işe yaramıyor; sonunda çok daha ağır bir şekilde patlıyor kafanda bütün düşünceler.

Sanki geçmişim bir ağaç ve kökleri travmalardan oluşuyor. Ama belki de o köklerin daha da derinlerinde, hatırlanmayı bekleyen güzel anılarım vardır. Bazen onların bana ulaşmamı beklediğini hissediyorum.Ve sanki hiç beklemediğim bir anda — bir rüyada, oturduğum bir kafede, aldığım bir kokuda veya duyduğum bir seste — birden belirecek o anılar…Ve ben yavaş yavaş ağacımın derinliklerine doğru yola çıkacağım.

Böyle olacağını ummak ve hissetmek beni hayatta tutuyor sanırım.Artık hatırlamamaktan şikayet etmiyorum; ama “hiçbir şeyi hatırlamayacağım” düşüncesini de kabullenmiyorum.Hayatımın bir noktasında, belki her şeyi olmasa da bir şeyleri hatırlamaya başlayacağıma inanıyorum.Ve bu inanç bana yetiyor.

Bizi hayvanlardan ayıran düşünme yetimize rağmen bazılarımız çok kötü şeyler yapabiliyor. Elbet bütün insanların iyi ve kötü şeyler yapabilme potansiyeli var peki neden bazılarımız kötüyü seçiyor? Onları bu duruma iten şey kötüyle doğmuş olmaları mı yoksa çeşitli arzu ve hayatta kalma içgüdüleri mi?  

Yüzyıllardır felsefi düşünürlerin kafasını kurcalayan ve aynı zamanda dinlerde yorumlanışı da farklılık gösteren bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Konu sadece bireysel değil toplumsal adalet anlayışını da etkilediğinden hakkında tek bir yargının olması imkansızdır. Bazı felsefi ve dinî görüşler insanın kötüyle doğduğunu savunurken bazıları ise insanın iyiye yatkın doğup kötülüğü sonradan öğrendiğini savunur. Gelin iki görüşü farklı açılardan ele alalım. 

İki Büyük Düşünür: Hobbes ve Rousseau 

Felsefe tarihinde bu konuya dair oldukça zıt iki görüşe sahip düşünürler Thomas Hobbes ve Jean Jacques Rousseau olarak karşımıza çıkar.      

 Hobbes’a göre insan doğası gereği bencil ve kötülüğe eğilimlidir; çıkarcı, korkak ve rekabetçidir. Tüm bu özellikleri onların doğal hallerinde sürekli bir çatışma ve savaş içerisinde olmalarının nedenidir. Leviathan adlı eserinde, “Homo homini lupus.” (İnsan insanın kurdudur.) diyerek insanı yaratılış bakımından zalim, yırtıcı ve dürtüsel bir kurda benzetir. Doğal durumlarında insanlar vahşilikleri yüzünden birbirine zarar verme eğilimindedir. İnsanın özünde olan bu kötülüğü dizginlemenin tek yolu yasa ve otoritelerden geçer.  

Rousseau’nun görüşlerine göre insan doğuştan iyiye eğilimli olup kötülüğü toplumdan öğrenir. İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine adlı eserinde insan doğasının ve bu doğadan kaynaklanan duyguların özünde iyi olduğunu savunur. Ona göre doğada yaşayan insan saf, merhametli ve özgürdür ancak toplum, mülkiyet ve rekabet bu doğayı bozar. Doğuştan gelen kötülük değil kötülüğe yönelten koşullar vardır. Amour propre denen bu koşullar, bireyin onuru elde etme duygusunu ifade ederken aynı zamanda kıskançlık, kin ve başkalarının değerli nesnelerden yoksun kalmasını isteme gibi arzulara da yol açtığından ahlaki yozlaşmanın temel nedeni olarak kabul edilir.  

İlk Günah ve Fıtrat 

Dinler açısından bakıldığında bu tartışma yine farklı biçimlerde yorumlanmıştır.

İnancın ortaya çıkışından sonra yazar Hippo Augustine sayesinde şekillenen İlk Günah ya da Orijinal Günah anlayışı, Adem ve Havva’nın iyiyi ve kötüyü bilme ağacından yasak meyveyi yemeleri günahından doğmuştur. Hristiyanlık, insanın aslen Tanrı tarafından iyi yaratıldığını ancak Adem ve Havva’nın itaatsizliğinden miras kalan bu günah yüzünden doğuştan gelen bir kötülük taşıdığını savunur. İnsanlar ilk günah yüzünden yozlaşmış, doğuştan günah işlemeye yatkın bir hale gelmiştir. 

İslam ise insanın Fıtrat denen temiz bir doğa, güzel ahlak üzerine yaratıldığını, kötülüğünse tamamen insanın seçimleri ve arzuları sonucu ortaya çıktığını vurgular. İnsanlar onlara gönderilen esaslara ve kurallara uyduğu sürece bu güzel ahlaklarını sürdürüp iyiye olan kabiliyetlerini devam ettirebileceklerdir. Kur’an’daki Biz ona doğru yolu gösterdik, ister şükredici olur ister nankör. (İhsan Suresi 3) ayetinden de anlaşılabileceği üzere insan hem iyiye hem kötüye yönelme potansiyelindedir. Kötülük insanın kendi iradesiyle seçtiği bir şeydir. 

Ben Ne Düşünüyorum? 

Anlaşılacağı üzere kötülük ne tamamen doğuştan gelen bir istenç ne de tamamen dışsal bir etkidir. Hem felsefi hem dinî yaklaşımlar insanın iyiye de kötüye de potansiyelinin olduğunu ancak bu potansiyelin çevre, eğitim, ahlak ve toplum üzerinden şekillendiğini savunur. 

Her insanın içinde bir kötülük kıvılcımı vardır, onu aleve dönüştüren etkense yaşadığı çevre, tecrübe ve yaptığı seçimlerdir. İnsan iyi olanın uzun, kötü olanın kısa vadede zevk veya sonuç vereceğini bildiğinden hem arzularına kolay ulaşma hem hayatta kalma içgüdüsüyle kötüyü seçer. Bu karar mekanizması doğuştan tüm insanlarda vardır, yaşam boyunca sadece gelişir. 

Uyumak, gerçekleştirdiğimiz en temel ihtiyaçlardan biridir ve çoğu zaman üzerine düşünmeyiz. Fakat gerçekten uykunun işlevlerini biliyor musunuz? Bazen uykuda geçen saatlere boşa harcanan zaman olarak bile bakarız. Oysa bilimsel araştırmalar, uykunun sağlık üzerinde çok büyük etkileri olduğunu gösteriyor. Uyku, beyin için bir yenilenme zamanı ve öğrenme mekanizmasıdır. Bilincimizin kapalı olmasından bağımsız olarak beynimiz, gece boyunca fazlasıyla aktiftir ve uyku halinde, gün boyu öğrendiklerimizi kalıcı hale getiren bir süreç gerçekleşir.

Nöropsikolojik araştırmalar, uykunun hafıza oluşumu ve öğrenme üzerinde hayati bir rol oynadığını uzun süredir ortaya koyuyor. Özellikle yeni bilgilerin kısa süreli hafızadan uzun süreli hafızaya aktarılması, yani konsolidasyon süreci, uykunun belirli evrelerinde gerçekleşir. Hatta yeterli uyku almayan bireyler, bu süreçlerde meydana gelen bozulmalar nedeniyle Alzheimer hastalığı için risk grubunda değerlendirilir. Bilişsel işlev ve uyku arasındaki ilişkiye bakıldığında, uyku süresindeki değişikliklerin Alzheimer semptomlarının ortaya çıkmasından önce gerçekleştiği tespit edilmiştir. Kronik uyku eksikliği, bilişsel etkilerinin yanında kalp rahatsızlıkları ve yüksek tansiyon gibi fizyolojik sonuçlara da yol açabilir. Bütün bu olumsuz etkileri dile getirdikten sonra, hadi biraz da uykunun neden bu kadar önemli olduğuna bakalım.

Hafıza Konsolidasyonu

Uyku, sanıldığı gibi pasif bir durum değildir. Beyin, özellikle derin uyku (slow-wave sleep) ve REM (Rapid Eye Movement) evrelerinde oldukça aktiftir.

Harvard Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmada, katılımcılara karmaşık bir motor beceri öğretilmiştir. Gece uyuyan grubun, uykusuz kalanlara kıyasla ertesi gün görevi çok daha hatasız ve hızlı yaptığı bulunmuştur. Bu bulgu, uykunun öğrenilen bilgileri pekiştirdiğini kanıtlar niteliktedir.

Uykusuzluğun Zihinsel Etkileri

Uykusuzluk sadece fiziksel yorgunluk yaratmaz; aynı zamanda beynin bilişsel süreçlerini de ciddi biçimde bozar. Prefrontal korteks ve hipokampus, uykusuzluktan en çok etkilenen bölgelerdir.

Kaliforniya Üniversitesi’nde yapılan bir başka çalışmada, bir gece boyunca uyumayan katılımcıların yeni bilgileri öğrenme kapasitesinin yaklaşık %40 oranında azaldığı bulunmuştur. Yani beyin, yeterli uyku olmadan gelen bilgileri “kaydetme” konusunda zorlanır. Ayrıca beynimiz, bütün bu süreçleri uyanık haldeyken aynı verimle gerçekleştiremez; çünkü sürekli bir uyarana maruz kalırız ve dikkatimiz dağılır, bu da sürecin sekteye uğramasına neden olur.

Sonuç olarak uyku, yalnızca bedenin dinlenmesi değil, zihnin öğrendiklerini anlamlandırdığı bir süreçtir. Uykuda beyin, gün boyunca yaşadıklarımızı, duyduklarımızı ve öğrendiklerimizi yeniden düzenler; gereksiz bilgileri eleyip önemli olanları saklar.

Bir insana “evet” dedirten şey nedir? Belki bir arkadaşınız sizden küçük bir iyilik istedi ve birkaç dakika sonra kendinizi hiç planlamadığınız bir işi yaparken buldunuz. Ya da bir satış görevlisi “Sadece bir dakikanızı alacak birkaç soru soracağım.” deyip sonunda size pazarladığı ürünü satmayı başardı. Bu durumlar, günlük hayatın içinde sıkça karşılaştığımız uyum (compliance) davranışına güzel birer örnektir.

Uyumlanma, bir kişinin başka birinin isteği sonucunda davranışını değiştirmesidir. Görünenin aksine, bu davranış zorunda bırakıldığınız için gerçekleşmez. Karar yine size aittir; ancak bu karar çoğu zaman bilinçdışı sosyal etkiler tarafından yönlendirilir. Sosyal psikoloji araştırmaları, bunun nasıl gerçekleştiğini anlamak için yaptığı çalışmalar sonucunda bazı teknikler ortaya koymuştur: Kapıya Ayak Koyma (Foot-in-the-Door), Yüzüne Kapıyı Çarpma (Door-in-the-Face) ve Low-Ball teknikleri.

Kapıya Ayak Koyma Tekniği: Bu teknikte amaç, önce küçük bir isteğe “evet” dedirtmenin, ardından daha büyük bir isteği kabul ettirmeyi kolaylaştıracağını varsaymaktır. İnsanlar ilk isteği kabul ettiklerinde kendilerini “yardımsever” ya da “uyumlu” biri olarak görmeye başlarlar. Bu kimlik algısı, daha büyük isteği de kabul etmelerini kolaylaştırır; çünkü kimse kendi tutarlılığıyla çelişmek istemez.

Bu teknik yalnızca pazarlamada değil, günlük ilişkilerimizde de sıkça karşımıza çıkar. Örneğin, bir arkadaşınız “Bir saniyeliğine notlarına bakabilir miyim?” diye rica ettiğinde, bu oldukça küçük ve masum bir istek gibi gelir. Genellikle bu tür istekleri geri çevirmek istemeyiz, çünkü yardımsever görünmek ya da arkadaşımızı kırmamak isteriz. Ancak bu küçük adım, daha büyük bir isteğe zemin hazırlar. Arkadaşınız notlarına göz attıktan sonra “Aslında bu konuyu biraz da bana anlatabilir misin?” dediğinde, artık ikinci isteği reddetmek çok daha zor hale gelir. Çünkü ilk isteğe “evet” demeniz, sizi kendi gözünüzde “yardım eden biri” olarak tanımlar. Bu kimlik algısını sürdürmek, yani davranışınızla tutarlı olma ihtiyacı hissedersiniz. Bu teknik, tutarlılık ilkesine dayanır: insanlar söyledikleriyle yaptıklarının uyum içinde olmasını ister.

Yüzüne Kapıyı Çarpma Tekniği: Burada ise yöntem tam tersine işler. İlk olarak, karşıdaki kişinin reddedeceğine neredeyse kesin gözüyle bakılan büyük bir istek sunulur. Bu istek reddedildiğinde hemen ardından daha makul bir teklif gelir. İlk isteği reddetmenin yarattığı suçluluk veya “geri çevirme borcu” duygusu, ikinci teklifi kabul etmeyi kolaylaştırır.

Diyelim ki bir dernek sizden bir hafta gönüllü olmanızı istedi ve siz bu teklifi reddettiniz. Ardından “O halde bir günlüğüne gelir misiniz?” dediler. Artık ikinci teklif size oldukça makul görünür. Bu teknik, karşılıklılık ilkesine dayanır: büyük isteği reddetmek, kişide bir “borç hissi” yaratabilir; bu da daha küçük isteği kabul etmeye eğilim oluşturabilir.

Low-Ball Tekniği: Bu yöntemde kişi, ilk etapta cazip bir anlaşma ya da teklif ile ikna edilir. Ancak onay verildikten sonra koşullar değiştirilir. Örneğin bir araba satıcısı size çok uygun bir fiyat söyler, siz kabul ettikten sonra “bazı ek ücretler” çıkar. Fiyat yükselmiştir ama artık “evet demiş” olmanın getirdiği bağlılık duygusu nedeniyle geri adım atmanız zorlaşır. Bu teknik, bağlılık ve tutarlılık prensiplerini kullanarak kişiyi kararında sabit tutar. Cialdini’nin ünlü deneyinde, öğrencilerden “bir psikoloji araştırmasına katılır mısınız?” diye sorulduğunda çoğu evet demiş, ancak deneyin sabah 7’de olduğunu öğrendiklerinde bile çoğu katılmayı sürdürmüştür.

Bu tekniklerin ortak noktası, insan davranışının öngörülebilir yönlerini kullanmalarıdır. İnsanlar tutarlılık, karşılıklılık ve bağlılık gibi temel psikolojik dürtülerle hareket ederler. Ancak burada önemli etik değerleri göz önünde bulundurmak gerekir. Çünkü bu teknikler, her ne kadar ikna amaçlı kullanılıyor gibi görünse de manipülasyona da yol açabilir. Eğer amaç, karşı tarafı bilgilendirmek ve karşılıklı fayda sağlamaksa bu sağlıklı bir iletişimdir. Ancak karşımızdaki kişinin özgür iradesini zayıflatmak ya da farkında olmadan onu yönlendirmek söz konusuysa, bu manipülasyondur.

Bu stratejileri anlamak, sadece başkalarını ikna etmek için değil, kendi kararlarımızı daha bilinçli şekilde verebilmek için de önemlidir. Peki siz, bu tekniklerin kendi üzerinizde kullanıldığına tanıklık ettiniz mi? Ya da farkında olmadan siz bu teknikleri kullandınız mı?

Serimize İstanbul’un en eski ve en renkli semtlerinden, Bizans’a ev sahipliği yapmış olan Balat ile başlıyoruz…

Balat İstanbul’un Avrupa kıtasında Fatih ilçesinde bulunan bir semttir. 2024 nüfus sayımına göre semtin nüfusu 10.996’dır. Adını Rumca saray anlamına gelen “palation” kelimesinden almaktadır. Semtin hemen gerisinde yer alan yamaçta bulunan Blaherna Sarayı’na yakınlığı dolayısıyla bu adla anıldığını söylemektedir. İstanbul’un fethinden önce bölgede Musevilerin yaşadığı bilinmektedir. Daha sonraları 2. Bayezid İspanyol zulmünden kaçan bir grup Musevi’yi bu bölgeye yerleştirir. Bölgede bulunan Hristiyan (Rum ve Ermeni) ve Musevi nüfusu sonrasında aralarına katılan Müslüman nüfusu ile bölge, birden fazla inancın beraber yaşadığı renkli bir semte dönüşür. Balat’ta kimisi fetih öncesi kimisi fetih sonrası yaptırılan birden fazla sayıda sinagog bulunmaktadır. Bunlardan bazıları günümüzde hala kullanılmaktadır. Balat’ta ilk mescit ise fetihten sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılan ve günümüzde hala kullanılan Hızır Çavuş Camii’dir. Daha sonraları yaptırılanlar ile camii sayısı altıyı bulmuştur.

Balat semti köklü tarihi ve heterojen nüfusunun yanı sıra mimarisi, tarihi binaları ve özellikle son dönemlerde dizilere ev sahipliğiyle artan popülerliği ile dikkat çekmektedir. Öyle ki her gün yüzlerce insan dizilerin çekildiği bu sokakları görmeye, renkli evlerde fotoğraflar çekmeye ve balat sokaklarını keşfetmeye gelmektedir.

Bu yazımızda bir günlüğüne Balat’ı geziyor, tarihi yapılarını ziyaret ediyor ve renkli kafelerinde güzel vakit geçiriyoruz.

Balat’a ulaşım

Balat’a ulaşım kara ve deniz ve demir yoluyla sağlanmaktadır. Dilerseniz haliç hattı vapuruyla temiz bir deniz havası eşliğinde Haliç kıyısını turlayarak Balata ulaşabilir veya Eminönü’nden T5 tramvay hattı ile yine Balat durağında inerek Balat sokaklarına girebilirsiniz. Eğer yolunuz bu ikisine de düşmüyorsa Balat İETT durağından geçen bir otobüse gelerek ulaşım sağlayabilirsiniz.

Balat’taki ziyaret edilmesi gereken tarihi yapılar

Fener Rum Kilisesi

Renginden de ötürü kanlı kilise de denilen Balat’ın meşhur binası… Semte geldiğimizde kırmızı rengiyle, heybetli yapısıyla tepeye yerleşmiş bu okul dikkatimizi çekiyor. Sanılanın aksine kilise değil bir okul olan bu bina 1454 yılında Patrik Gennadios ve Fatih Sultan Mehmet arasında yapılan anlaşma ile kurulmuştur, Okul, İstanbul’daki üç Rum eğitim kurumundan biridir (Zapron ve Zoğrafyon). Haliç manzarasının karşısında yer alan bu görkemli bina mimarisi ve tarihi ile turistlerin dikkatini çekmektedir. Binayı dışından inceleyebilirsiniz ama içine girmek isterseniz aralık ayını beklemeniz gerekir zira okul 14-15 Aralıkt’a düzenlenen kermes ile ziyarete açılmaktadır.

Adres: Fatih, Balat Mah., Sancaktar Yokuşu, 36

Aziz George Katedrali

Denizi arkamızda bırakarak Yıldırım caddesi boyunca yürüyoruz ve karşımıza haliç surlarının arka tarafındaki Aziz George Katedrali çıkıyor. Türkçe adıyla Aya Yorgi Kilisesi bir Doğu Ortodoks Katedralidir. Yaklaşık 1600’lü yıllarda inşa edilen kilise Neoklasik mimariye sahiptir. Avrupa’dan, özellikle Yunanistan’dan turistler gelerek kiliseyi ziyaret etmektedir. Pazar günleri 9:15-12:20 arasında yapılan ayin dışında haftanın her günü 8:30 ila 16:00 saatleri arasında ziyaret edebilirsiniz.

Adres: Yavuz Sultan Selim, Dr. Sadık Ahmet Cd. No:19, 34083 Fatih/İstanbul

Ferruh Kethüda Camii

Yüzyılları aşkın tarihe sahip olan Ferruh Kethüda Camii Mimar Sinan’ın önemli eserlerinden biridir. Camii, Veziriazam Semiz Ali Paşa’nın kethüdası Ferruh Ağa tarafından 1562-63 yıllarında yaptırılmıştır. 19.yy’da çıkan yangınlar ve binanın bakımsız kalması sebebiyle epey zarar görse de 1960’ta Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilmiştir. Zamanında külliye olarak kullanılan bu yapıdan geriye sadece cami ve çeşmesi kalabilmiştir. Osmanlı döneminde yapı bünyesinde Osmanlı Şeriye mahkemesi faaliyet göstermiştir bu sebeple bulunduğu caddenin adı Mahkemealtı caddesidir. Balat’taki günlük gezinizde siz de bu tarihi camiyi ziyaret edebilirsiniz.

Adres: Ayvansaray, Ferruh Kahya Sk. No:11, 34087 Fatih/İstanbul

Balat’ta ne yenir ne içilir?

Gezimiz esnasında biraz dinlenmek için yemek molası vermek isterseniz seçenekler oldukça fazla çünkü Balat’ın tarihi sokakları birbirinden renkli kafeler ile donatılmış.

Nostaljik, samimi bir hava Naftalin Kafe

Kaynak: https://www.instagram.com/cafenaftalink/

Balat’ın işlek caddelerinden birinde yer alan bu kafe dekoru ile kendine hayran bırakıyor. Masaların üstündeki danteller, duvarlardaki eski posterler, antika radyolar ve nice retro aksesuar ile bu kafe adeta geçmişten fırlamış gibi. Burada ister yemek yiyebilir ister bir şeyler içebilirsiniz. Biz özellikle kahvelerini öneriyoruz. Birden fazla çeşitte ve lezzette kahveler yapan bu kafede istediğiniz kahveyi seçerek antika fincanlarda hem lezzet hem de görsel doyum yaşayabilirsiniz. Bonus, kahvenize bir kedi de eşlik edebilir.

Adres: Yıldırım Caddesi, No: 27/A

Geçmişe yolculuk, Gen antik Kafe

Nostaljik havayı devam ettirmek isterseniz bir diğer durağımız Gen Antik Kafe olur. İçeri adımımızı attığınız an loş sarı ışık, antika mobilyalar, plaktan yükselen hafif müzik eşliğinde kendimizi büyülenmiş hissedebilirsiniz. Bizi tıpkı anneannemizin evinde gibi hissettiren bu mekân geçmişte yolculuğa çıkarıyor. Siz de bir yandan kahvenizi yudumlarken bir yandan birbirinden güzel fotoğraflar çekebilirsiniz. Üstelik işletmecileri de çok tatlı!

Adres: Balat, Hızır Çavuş Köprübaşı Sk. no:11b, 34340 Fatih/İstanbul

Tarihi Taş Fırın Evin Unlu Mamulleri

Kaynak: https://www.instagram.com/evinpastanesi/

Karnımız biraz acıktığında taze kurabiye poğaçaları için Evin’e geliyoruz. Burada hem kahvaltı yapabilir hem de yemek yiyebilirsiniz. Aynı zamanda sıcak bir çay eşliğinde taze pastaları ve sütlü tatlılarını mutlaka tatmalısınız.

Adres: Balat, Vodina Cd. 82/A, 34087 Fatih/İstanbul

Balat’ta karnımızı, gözümüzü ve galerimizi doyurduktan sonra gezimizin sonuna geliyoruz. Dilerseniz bu geziyi gün ışığında renkli evlerin arasında yapabilir dilerseniz de akşam kalabalıklaşan dükkanlardan yayılan loş ışıkların altında yapabilirsiniz çünkü Balat günün her saati renkli ve cıvıl cıvıl bir semt!

İstanbul’un bir başka hikayesinde görüşmek üzere!

Kaynakça

Yeditepe Fatih. “Balat’ın Sosyal Dokusu”. Erişim: 09.25. https://yeditepefatih.com/2022/ocak-subat-mart/balatin-sosyal-dokusu/

Bianet. “Tarihi Dekorlu Bir Modern İstanbul Tasarısı: Balat”. Erişim: 09.25. https://bianet.org/haber/tarihi-dekorlu-bir-modern-istanbul-tasarisi-balat-185469

Yeditepe Fatih. “Ferruh Kethuda Camii”. Erişim: 09.25. https://yeditepefatih.com/2022/ocak-subat-mart/ferruh-kethuda-camii/

Endeksa. “İstanbul Fatih Balat Nüfusu”. Erişim: 09.25. https://www.endeksa.com/tr/analiz/turkiye/istanbul/fatih/balat/demografi

archons of the Ecumenical Patriarchate. “Patriarchal Church of St. George”. Erişim:09.25. https://archons.org/patriarchal-church-of-st-george/

İstanbul Ansiklopedisi. “Çavuş Mescidi”. Erişim: 09.25. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/8457

Gün içerisinde yüzlerce, belki binlerce kez karar veriyoruz: Ne giyeceğim, hangi yoldan gitmeliyim, bu yemeği sipariş etmeli miyim? Eğer bu soruların hepsini uzun uzun analiz ederek cevaplasaydık, beynimiz bir hayli enerji kaybederdi. İşte bunu engellemek için zihnimiz bazı kısayollar, yani bilimsel adıyla; Yunanca “keşfetmek” anlamına gelen heuristics kullanır. Mesela yolda yeşil ışığı gördüğümüzde üzerine düşünmeden harekete geçeriz. Bu her ne kadar genel bir bilgi gibi görünse de beynimizin mikro karar verme mekanizmasına dayanır.

Her gün bu şekilde sayısız bilinç dışı karar veririz. Doğal olarak aklınıza geldiğini düşündüğünüz birçok şey aslında sezgisel yöntemlerden kaynaklanır; yani bilgiyi hızla işleyip harekete geçmenizi sağlayan zihinsel kısayollardan. Bu sezgisel yöntemler, beyninizden çok fazla rasyonel girdi almadan, geçmiş bilgileri kullanarak daha küçük ve neredeyse fark edilmeyen kararlar almanıza yardımcı olur.

Zihinsel kısayolların enerjiyi korumak, pratik olmak ve hızlı karar verebilmek gibi avantajları yanında; önyargılara varmak, mantıksız seçimler yapmak ve farkında bile olmadan hatalı sonuçlara varmak gibi dezavantajları da vardır. Bu yüzden kullandığımız kısayolların farkına varırsak, bunları yararımıza kullanabilir ve oluşacak hatalı varsayımlardan korunabiliriz.

En Bilinen Zihinsel Kısayollar

Sonuç olarak, kararlarımızın çoğu sandığımız kadar özgür ve düşünülmüş değil. Bu yüzden otomatik karar verdiğimiz zamanlarda “Bu düşünceye nasıl ulaştım?” diye sormak oluşabilecek hatalı varsayımları ve kararları azaltabilir. Peki siz bu kısayollardan en çok hangilerini kullanıyorsunuz?

Antika nedir? Antika, geçmişin izlerini taşıyarak günümüze ulaşan ve hem kültürel hem de estetik değerleriyle insanları büyüleyen eski eşyalara verilen addır. Hiç eski bir sandalyeye oturduğunuzda, sizden önce orada kimlerin oturduğunu düşündünüz mü? Antikalar yalnızca bir eşya değildir; onlar geçmişin tanıklarıdır. Her çizik, her yıpranmış köşe, bir zamanlar yaşanmış hayatların sessiz bir hatırlatıcısıdır. Belki de antikaların çekiciliği tam da burada başlıyor. Onları gördüğümüzde yalnızca bir eşya görmüyoruz; sanki başka insanların hayatlarına açılan küçük bir pencere görüyoruz. Her çizik, her solmuş renk, geçmişten gelen sessiz bir hikâye gibi. 

Bir düşünsenize… Biz, tüketim çılgınlığının içinde sürekli dönenip duran bir nesiliz. Daha bir eşya eskimeden yenisini alıyor, eskisini çöpe atıyoruz. Peki, hiç düşündünüz mü:Bugün kullandığımız eşyalar ileride birer antika sayılacak mı? Bence hayır. Çünkü artık eşyalar öyle tekdüze, öyle emeksiz, öyle ruhsuz üretiliyor ki, onların zamanla bir ‘hafıza’ya dönüşmesi pek mümkün görünmüyor. Oysa elimizde tuttuğumuz antikalar… Onlar bambaşka. Yıllar önce üretilmiş, el emeğiyle şekillendirilmiş, yaşanmışlıklarla yoğrulmuş eşyalar. Belki bir masa… Kim bilir üzerinde hangi tartışmalar yapıldı, hangi kahkahalar atıldı, hangi gözyaşları döküldü? Bilmiyoruz. Ama şunu biliyoruz: O dönemin insanları eşyaya değer biçiyor, ona hayatlarının bir parçası gibi bakıyordu. Ve belki de antikaların asıl büyüsü, tam da bu yaşanmışlıktan geliyor. 

Belki de bu yüzden, antikaların önünde durduğumuzda içimizde bir merak uyanıyor. Onlar sessiz ama güçlü bir şekilde bize geçmişi hatırlatıyor. Bir sandalyeye baktığımızda sadece oturmak için yapılmış bir eşya görmüyoruz; onunla birlikte taşınan onlarca, belki yüzlerce anı da hissediyoruz. Bir dolabın kapağını açarken,onun içinde saklanan hayatların izini sürüyoruz sanki. 

Günümüzde üretilen eşyalar hızlıca tüketilmek için yapılırken, antikalar sanki zamana meydan okumak için doğmuş gibi. Onların üzerinde yılların bıraktığı izler var; çizikler, solmuş renkler, belki küçük kırıklar… Ama işte tam da bu kusurlar, onlara bir karakter kazandırıyor. O yüzden bir antika eşyaya dokunduğumuzda, aslında yalnızca ahşaba ya da metale değil, bir hafızaya, bir yaşanmışlığa dokunuyoruz. 

Ve belki de biz, farkında olmadan bu yaşanmışlıkları özlüyoruz. Çünkü hızla değişen bir dünyada, kalıcılığa ve köklere tutunmak istiyoruz. Antikalar da bize tam olarak bunu veriyor: Zamanla kurulan bir bağ, geçmişle kurulan sessiz bir sohbet. 

Eminim günümüzde hala “minimalizm”in ne olduğundan bihaber bir sürü kişi olmakla beraber “minimalizm”in ne olmadığından emin çoğu insan bulunuyor. Zira bu teknoloji çağında bir şeylerden geri kalıp ‘sahip olmamak’ olmaz! Daha derine dalıcak olursak eğer her gün gelişen ve değişen teknoloji ile birlikte değişim kesinlikle kaçınılmaz oluyor ve sonuçları şekilleniş biçimine göre değişiklik gösteriyor. Amaç şirketlerin kolay yoldan daha fazla kar kazanmasıysa o zaman biz insanoğlunun ezelden beri var olan ilk sevme biçimi ve beş duyu içinde ilk sırada akla gelen görme duyumuz dikkate alınmalıdır. Müşterinin ilgisini çekebilecek daha yaratıcı bir şey varsa o da göze hitap edebilecek süresiz görüntüler oluşturmaktır. Örneğin, metrolarda ve yollardaki reklam panoları, televizyondaki ve sosyal medyalardaki reklamlar vb. Fark ettiniz mi bilmiyorum ama reklamlardaki insanlar bir şey aldıklarında hep mutlular hiç üzgün değiller. “Neden?” diye sorduğunuzda “Belki de bu, duygularımı ve içgüdülerimi hedef alarak sömüren bir stratejidir.” cevabını bulabilirsiniz. Bir şeye sahip olmak insana nasıl haz veriyorsa sahip olma düşüncesi de insanı bir o kadar heyecanlandırır. Bu durumu çok iyi anlayan markalar “Bak şunu al, alırsan dünyanın en mutlu insanı sen olacaksın!” imajını çiziyorlar. Biz ise sanki dünya yeterince doymamış gibi ‘Ye kürküm ye!” diyerek inadına üç maymunu oynuyoruz. Ayrıca canımız bir şeye sıkıldığında ya da üzüldüğümüzde ayaklarımız artık bizi alışveriş merkezine yönlendiriyor. Alışveriş yaptığımızda bizde olmayan ama popüler olana sonunda sahip olmak anlık mutluluklara bizi gark ediyor [1]. internet üzerinden yapılan alışverişlerin insanlardaki mutluluk ve haz duygularını önemli ölçüde tetiklediğini saptamıştır. Peki biz duygudurumumuza bağlı olarak sürekli alışveriş yaparsak ekonomik zarara uğramaz mıyız? Evlerimiz birikmelerden dolayı çöp eve dönüşmez mi? Biz yoksa sonu olmayan bir sirkülasyon içinde debelenip duruyor muyuz?

Minimalizm, işte bu sorulardan doğan ve günümüz tüketim çılgınlığı içerisinde var olmaya devam eden bir akımdır. “Az çoktur (Less is more)” sloganıyla akımın kurucusu olan Ludwig Mies van der Rohe (ö.1969), minimalizmin fakirlik veya eksiklik olmadığını aksine bilinçli olarak yapılan bir tercih olduğunu, azdan çok yapıldığını bu yüzden aslında zor olanın seçildiğini vurgulamıştır [2]. Günümüzde bu akım çoğunlukla yurtdışında uygulansa da Türkiye’de de yaygınlığı artmaya devam ediyor ki yaşam felsefesine bile dönüşmüştür. Bilinçli farkındalığa sahip olarak biz artık sadece evimizin içini değil dışarıdaki hayatımızı da değiştirmeye kendimiz için yeni hayata bir başlangıç olarak görmeliyiz. Hayatımızda fazla yer kaplayan maddi ve manevi yüklerin altında kalıp ezilmemek için bir bir onlarla vedalaşmamız gerekiyor. Kullanılmayan ve yeni durumda olan eşyalarımızı elde tutmaktan ziyade ya bağışlayabiliriz ya da satabiliriz. Tarihi geçmiş, eski ve kullanılamayacak durumda olan eşyalarımızı da geri dönüşüme atabiliriz. Sistemin satın almaya indekslenmiş bir kuklası olmak yerine buna artık “DUR!” diyebilmeliyiz. Elimizde sahip olduğumuz eşyalarımızı daha temiz tüketmeyi bilmeliyiz ve değerini vermeliyiz. Bir eşyaya sadece görüntüsünden (ambalajından) öte bize sağlayacağı işlevine göre yatırım yapmalıyız. Dahası minimalizm yaşam felsefesini benimseyenler hayatlarında Project Pan, No Buy Challenge ve Low Buy Challenge gibi akımlara da yer veriyor. Project Pan daha çok kozmetik ve bakım ürünlerinde bitene kadar aynı ürünlerin ay ay ilerlemesini izleyen ve motivasyon sağlayan bir akımdır. No Buy Challenge belli bir süreye kadar arzu ve istek harici sadece temel ihtiyaç alışverişi yapılması hedeflenen bir akımken; Low Buy Challenge ise daha esnek olmakla beraber istenilen birkaç şeyin alınmasına denilir. Bende bir zamanların özellikle kozmetik, bakım ve okuma kitapları kategorilerinde bir alışveriş bağımlısıyken şu an Minimalist Yaşam Felsefesini benimsemiş olmakla birlikte kozmetik ve bakım ürünlerinde Project Pan; okuma kitapları, kırtasiye malzemeleri ve kıyafetlerde No Buy Challenge uyguluyorum. Elimden her ürün çıktığında kendimi daha çok rahatlamış ve aldığım o ürünün fiyatının hakkını vermiş oluyorum. Sizde bu tarif edilmez mutluluğa erişmek ve hep birlikte el ele verip dünyamızı gereksiz çerçöplerden arındırmak istemez misiniz?

KAYNAKLAR

[1].Sarıtaş, E. ve Haşıloğlu, S. B. (2015). Çalışan kadınların özel alışveriş sitelerinden satın alımlarının hedonik amaçlı tüketim açısından incelenmesi. İnternet Uygulamaları ve Yönetimi Dergisi, 6(1), s. 53-62. https://doi.org/10.5505/iuyd.2015.09609

[2]. Beyoğlu, A. (2017). Sanat eğitiminde bir kavram olarak mekanın teknolojik gelişmelerle sanatçıların yapıtlarındaki başkalaşımı. Pamukkale University Journal of Education, 41, s. 50. DOI:10.9779/PUJE780

“Belki de yapay zekâdan bu kadar ürkmemizin sebebi, hukuki sınırlarının hâlâ tam olarak çizilmemiş olmasıdır. Peki, bir yapay zekâ hata yaptığında ya da zarar verdiğinde hukuken kim sorumlu olacaktır?”          

Belki de yapay zekâdan bu kadar ürkmemin sebebi, hukuki sınırlarının hâlâ tam olarak çizilmemiş olmasıdır. Bugün birçok alanda hayatımızı kolaylaştıran bu teknoloji, öngörülmeyen riskler ve belirsizlikler de doğuruyor. Akıllı asistanlardan çevrimiçi alışveriş önerilerine, sürücüsüz araçlardan sağlık alanındaki teşhis programlarına kadar pek çok sistem, artık insan müdahalesi olmadan kararlar verebiliyor. Ancak bu gelişmeler, hukuk dünyasında şu soruyu zorunlu kılıyor: Bir yapay zekâ hata yaptığında hukuken kim sorumlu olacaktır?

Geleneksel Hukukun Sınırları

Türk Borçlar Hukuku’nda sorumluluk, kusur ve illiyet bağına dayanır. Bir zararın tazmin edilebilmesi için failin kusurlu davranışı ile zarar arasında doğrudan bir bağ bulunmalıdır. Ancak yapay zekâ klasik anlamda bir “fail” değildir. Öğrenen algoritmalarla kendi kararlarını geliştiren bu sistemler, geleneksel sorumluluk anlayışının sınırlarını zorlamaktadır.

Örneğin, sürücüsüz bir aracın kazaya karışması halinde sorumluluk kime ait olacaktır? Araç içindeki yolcuya mı, üretici şirkete mi, yazılımı geliştiren mühendislere mi, yoksa bu ürünü piyasaya süren sağlayıcıya mı? Benzer şekilde, hukuki danışmanlık için kullanılan bir yapay zekânın yanlış yönlendirmesi sonucu zarara uğrayan kişinin karşısına kim muhatap olacaktır? Bu sorular, hukukun mevcut yapısı içinde kolayca cevaplanamayan sorunlardır.

Uluslararası Düzenleme Çabaları

Avrupa Birliği, bu sorulara çözüm aramak amacıyla Artificial Intelligence Act (Yapay Zekâ Yasası) tasarısını gündeme getirmiştir. Bu düzenleme, özellikle yüksek riskli yapay zekâ uygulamalarına yönelik şeffaflık, denetim ve sorumluluk yükümlülükleri getirmektedir. Bunun yanında üretici, sağlayıcı ve dağıtıcıların sorumluluğunu netleştirmeye dönük girişimler de devam etmektedir.

Türk hukukunda ise henüz özel bir yapay zekâ yasası bulunmamaktadır. Öğretide ve yargı kararlarında daha çok “tehlike sorumluluğu” ve “kusursuz sorumluluk” esasları üzerinden yorum yapılmakta, zararın ağırlığına göre üretici ya da kullanıcıya sorumluluk yüklenmektedir. Ancak yapay zekâ teknolojilerinin özerkliği arttıkça, bu klasik yaklaşımların yetersiz kaldığı görülmektedir.

Yapay Zekânın Özerkliği ve Hukukun Çıkmazı

Yapay zekânın yalnızca bir araç değil, kendi kararlarını alabilen ve öğrenebilen bir sistem olması, onu hukukun sınırlarını zorlayan bir unsur haline getirmektedir. Klasik anlamda bir “araç” gibi değerlendirilmesi, sorumluluğu tek bir kişiye yüklemek açısından çoğu zaman hakkaniyetsizdir.

Bu nedenle çözüm önerileri arasında, üretici, yazılımcı, sağlayıcı ve kullanıcı arasında sorumluluğun paylaştırılması, ayrıca sigorta mekanizmaları aracılığıyla zararların tazmin edilmesi ön plana çıkmaktadır. Avrupa’da bu doğrultuda “zorunlu yapay zekâ sigortası” gibi fikirler tartışılmaya başlanmıştır.

Güncel Bir Örnek: Grok Uygulaması

Geçtiğimiz günlerde “Grok” isimli bir yapay zekâ uygulamasının verdiği yanıtlardan ötürü kapatılması, bu tartışmaları bir kez daha gündeme taşıdı. Uygulamanın hatalı ya da uygunsuz cevaplarından ötürü hukuken sorumluluğun kimde olduğu sorusu hâlâ net değildir. Yazılımı geliştiren mühendisler mi, uygulamayı işleten şirket mi, yoksa kullanıcıların kendileri mi? Bu belirsizlik, yapay zekânın toplum hayatında yaygınlaşmasıyla birlikte hukukun acilen çözüm üretmesi gereken bir mesele olduğunu göstermektedir.

Sonuç ve Gelecek Yazı

Sonuç olarak, yapay zekâ yalnızca hayatı kolaylaştıran bir teknoloji değil, aynı zamanda hukukun temel kavramlarını yeniden düşünmeye zorlayan bir dönüm noktasıdır. Önümüzdeki yıllarda Türk hukukunun da bu tartışmalara daha somut düzenlemelerle katılması kaçınılmazdır. Yapay zekâ çağında “sorumluluk” meselesi, yalnızca hukukçuların değil mühendislerin, siyasetçilerin ve toplumun tüm kesimlerinin ortak gündemi olmaya devam edecektir.

Bu yazıda yapay zekânın sorumluluk boyutuna değindim; bir sonraki yazımda ise düşünce özgürlüğü ve yapay zekâ kavramlarını birlikte ele alarak, yapay zekânın ifade özgürlüğü sınırlarını nasıl şekillendirdiğini detaylı şekilde inceleyeceğim. O zamana kadar, ChatGPT’ye verdiğiniz verilere dikkat edin!