Buiten de krijtlijnen

In deze aflevering van Buiten de Krijtlijnen spreekt Rinke met stadssocioloog en onderwijswetenschapper Iliass El Hadioui, verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en programmaleider van de Transformatieve School. Aanleiding is zijn nieuwe essay "Zwarte Zwanen Scholen: Ik, Wij en de cultuur van hoge verwachting", waarin hij de vraag stelt waarom sommige scholen er wel in slagen kansengelijkheid én hoge onderwijskwaliteit te combineren, terwijl de meerderheid dit als een onvermijdelijke tegenstelling aanvaardt.

El Hadioui introduceert het concept van de "zwarte zwanenschool": een school die, ondanks een hoge schoolweging en een overwegend kapitaalarme leerlingenpopulatie, bovengemiddeld hoge studieresultaten behaalt. Slechts 10% van de scholen in zowel Vlaanderen als Nederland beantwoordt aan dit profiel, maar juist die kleine groep toont aan dat de combinatie van kansengelijkheid en onderwijskwaliteit haalbaar is binnen het bestaande systeem.

De kern van het gesprek draait om de cultuur van hoge verwachtingen: een institutioneel kenmerk dat verder gaat dan de les alleen en zich uitstrekt over leiderschapsstijlen, professionele cultuur en HRM-beleid. El Hadioui waarschuwt voor het polemische debat in het onderwijs, waarbij kennisgerichte en persoonsgerichte benaderingen tegenover elkaar worden geplaatst, terwijl zwarte zwanenscholen beide moeiteloos combineren.

• Koop hier het boek van Iliass El Hadioui
• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

Wat als de zaken die we het langst geloven over onderwijs, net de dingen zijn die we het meest moeten bijstellen?

In de mei-editie van Het Onderwijsnieuws praten Rinke en Pedro over een brede waaier aan actuele thema's die het onderwijslandschap in Vlaanderen en Nederland momenteel bezighouden.

IELS: internationaal vergelijkend onderzoek bij vijfjarigen 
Voor het eerst een grootschalige internationale vergelijking bij vijfjarigen. Vlaanderen scoort sterk op emoties herkennen, maar ziet al op jonge leeftijd duidelijke kloven op basis van sociale achtergrond. Ondanks een quasi-volledige kleuterparticipatie. De vraag die zich opdringt: wat doen we eigenlijk in die kleuterklas?

Heckman Equation: vroeg investeren, maar volhouden 
Investeringen in de vroege jaren lonen, dat weten we. Maar Nobel-laureaat James Heckman heeft zijn beroemde curve intussen gecorrigeerd: zonder sustaining verdwijnen de effecten. Je kunt niet enkel inzetten op kleuters en daarna afbouwen.

Niveaugroepen: kansen wegnemen of creëren? 
Een rapport van het Engelse EEF over niveaugroeperingen in wiskunde toont: het samenvoegen van sterke en zwakke leerlingen remt de sterksten af, zonder de zwaksten merkbaar te helpen. Pedro verdiept dit met breder Europees onderzoek en stelt de morele vraag: welke keuze maakt een samenleving?

Lerarentekort: stabiliteit als sleutelfactor 
Een Vlaamse studie volgde meer dan 45.000 leerkrachten over tien jaar op basis van administratieve data. De conclusie is opvallend: niet de schoolcontext of de stedelijke omgeving bepaalt of leerkrachten afhaken, maar stabiliteit. Weet je in september nog of je een job hebt? Dat weegt zwaar. Zij-instromers haken gemiddeld sneller af. Het loopbaanpact dat momenteel in de steigers staat, wordt hiermee nog urgenter.

AI en confirmation bias
Pedro stuitte op een massaal gedeeld verhaal over een leerkracht die leerlingen aanspreekt op hun verantwoordelijkheid. Het verhaal klopte inhoudelijk, maar de foto's bleken gegenereerd door artificiële intelligentie. Een wake-up call over hoe confirmation bias ons minder kritisch maakt voor verhalen die aansluiten bij wat we al denken.

Shownotes

• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

In deze aflevering van Buiten de Krijtlijnen spreekt Rinke Vanhoeck met Bert Wienen: psycholoog, onderwijswetenschapper en oprichter van het Instituut voor Inclusief Onderwijs. Zijn tweede boek, Laat de pedagogische basis met rust, vormt de rode draad van dit gesprek.

De titel van het boek is bewust dubbelzinnig: je kunt het lezen met een T (laten, met rust laten) én met een D (laden, voorzien van rust en betekenis). Bert legt uit dat beide lezingen noodzakelijk zijn om zijn boodschap te begrijpen.

In dit gesprek gaan Rinke en Bert dieper in op:

Wat is een pedagogische relatie? Een pedagogische relatie is intentioneel, asymmetrisch en tijdelijk. Ze bestaat overal waar er wordt opgevoed, ook in de sportclub, de scouts of het klaslokaal. Ze moet niet worden geïmplementeerd; ze is er al.

Het machinenmodel in onderwijs en opvoeding Bert is kritisch over het denken in ketens en in maakbaarheid. Hoe verder achter in de keten een professional staat, hoe minder die de dagelijkse context hoeft te kennen maar hoe zwaarder zijn uitspraken wegen. Dat is pedagogisch gezien een probleem.

De verpletterende verantwoordelijkheid Ouders en leerkrachten voelen zich steeds meer alleen én verantwoordelijk voor alles. De paradox: hoe meer boeken en wetenschappelijke inzichten er zijn, hoe onzekerder velen worden. Bert pleit voor ouderverbondenheid in plaats van ouderbetrokkenheid: niet elke ouder afzonderlijk benaderen, maar ouders samen laten nadenken.

Leerlingen eigenaar van hun eigen leerproces? Bert stelt de term scherp ter discussie. Leerlingen kunnen leren plannen en doelen stellen, maar de verantwoordelijkheid voor het leerproces mag nooit bij het kind worden gelegd. Die asymmetrie in de pedagogische relatie is net het fundament van goed onderwijs.

Actief zien en actief niet zien Kinderen hebben ruimte nodig om alleen te zijn, ook letterlijk niet in beeld. Constant gemonitord worden, via apps of via een volwassene die altijd aanwezig is, ontneemt kinderen de kans om zichzelf te leren reguleren.

Bert kondigt ook zijn derde boek aan: een ouderboek over de vraag waartoe je opvoedt, met de eettafel als centrale metafoor.

📖 Laat de pedagogische basis met rust van Bert Wienen is te vinden via Lannoo of je lokale boekhandel.

Shownotes

• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

In de aprilaflevering van Het Onderwijsnieuws nemen Rinke en onderwijspedagoog Pedro de Bruyckere zes opvallende onderwijsthema's onder de loep: van een actueel maatschappelijk debat tot scherpe didactiek en ontnuchterende wetenschap.

Interventies versus de basis op orde 
Een nieuwe systematische review rond academic self-efficacy bevestigt wat Pedro vaker ziet: veel extra programma's zijn in feite gewoon een beschrijving van goed onderwijs. De reflex om een extern programma in te schakelen gaat te snel. De eerste vraag moet zijn: zit de onderwijsbasis wel goed?

Retrieval practice: krachtig, maar niet almachtig 
Retrieval practice werkt fantastisch voor het ophalen en reproduceren van kennis, maar helpt niet automatisch bij het toepassen ervan. Concreet: leerlingen die via retrieval practice de spellingregels kennen, schrijven nog altijd fouten. Doel en techniek moeten overeenkomen.

Het Mattheüś-effect en gelijke kansen 
Ook goede maatregelen, zoals werken aan leesplezier of het inkorten van de zomervakantie, kunnen de kloof tussen kansrijke en kansarme leerlingen vergroten. Pedro verwijst naar onderzoek dat aantoont dat bijna alles wat we in het onderwijs doen dit risico in zich draagt. Een ethisch geladen en ontnuchterend gesprek.

Papermills en een golf van retractions 
Pedro zag op een maandagochtend iets opvallends in zijn RSS-reader: 19 artikels teruggetrokken in één tijdschrift, in één beweging. Hij legt uit hoe papermills, AI en publicatiedruk het wetenschappelijk publicatiesysteem onder druk zetten, en wat je als lezer van onderzoek zelf kan doen om het kaf van het koren te scheiden.

Shownotes

• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

In deze aflevering praat Rinke met Peter Iserbyt, professor aan de KU Leuven en een van de toonaangevende LO-onderzoekers in Europa. Hij is helder in zijn positie: lichamelijke opvoeding is een leervak, en de kern van dat vak is het aanleren van motorische vaardigheden. Niet spelen omwille van het spelen, niet bewegen omwille van de afwisseling, maar doelgericht en resultaatgericht werken aan wat leerlingen kunnen.

Peter en Rinke bespreken waarom er zo veel diversiteit is in hoe LO-leerkrachten naar hun eigen vak kijken, waarom het "gevlinder" van sport naar sport leerlingen niet verder helpt, en wat langere, doordachte periodes kunnen betekenen voor het leerrendement. Ze gaan ook in op evaluatie in LO, een polariserend onderwerp: mag je leerlingen evalueren op inzet? Op conditie die ze niet in jouw les opgebouwd hebben? Peter is duidelijk: nee.

Shownotes

• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

Na een korte pauze zijn Rinke en onderwijspedagoog Pedro de Bruyckere terug met hun maandelijks overzicht van opvallend onderwijsnieuws. In deze aflevering passeren vier boeiende thema's de revue, van klassieke onderwijsdebaten tot verrassend nieuw onderzoek.

📌 Evidence-informed onderwijs: links, rechts of geen van beide? 
Pedro schreef er twee blogposts over en veroorzaakte heel wat discussie op LinkedIn. Is evidence-informed onderwijs politiek gekleurd? Pedro nuanceert: het is niet links, niet rechts, maar ook niet neutraal. Welke vragen onderzoekers stellen – en welke niet – zijn altijd keuzes. En keuzes zijn nooit waardevrij. Tegelijk pleit Pedro voor een 'eerherstel van de professionaliteit van de leerkracht': praktijkkennis en wetenschappelijke kennis staan op gelijke voet.

🤖 AI die je naar de mond praat: sycophancy 
Onderzoek toont aan dat AI-systemen die je bevestigen in wat je denkt – ook als je het fout hebt – mensen letterlijk zekérder maken van foute antwoorden. Een nieuw fenomeen met grote gevolgen voor mediawijsheid in de klas. 9 op de 10 Nederlandse scholieren gebruikt al AI. Hoe leren we leerlingen om dat mechanisme te doorzien?

❌ Leren uit je fouten: genuanceerder dan gedacht 
"Je leert uit je fouten" is een populaire wijsheid – maar klopt het ook? Onderzoek van Xing Li en collega's toont aan dat het sterk afhangt van twee factoren: welk soort fout, en hoeveel voorkennis de lerende al heeft. Fouten als bewust leermoment inzetten werkt. Leerlingen zomaar laten ploeteren, minder.

🔬 Epstein, rocksterretenschappers en de wetenschap 
Steeds meer bekende wetenschappers – van Stephen Hawking tot Noam Chomsky – worden gelinkt aan Jeffrey Epstein. Pedro worstelt hardop met de vraag: moeten we hun wetenschappelijke inzichten nu in twijfel trekken? En is het gevaarlijk dat we van sommige onderzoekers rocksterren maken?

📚 Bonus: Pedro schreef een jeugdroman! De Schaduw van de Raaf verschijnt op 2 juni 2026 en is al te pre-orderen. Pedro vertelt hoe het allemaal begon als 'een stom idee' in de kerstvakantie – en hoe het uitgroeide tot "een van de leukste dingen die ik de voorbije jaren gedaan heb."

In deze aflevering van Buiten de krijtlijnen is het even anders: geen gast, maar een korte solo-aflevering waarin Rinke Vanhoeck een krachtig en praktisch didactisch thema uitdiept: de combinatie van woord en beeld in de klas.

Als leerkracht leg je voortdurend dingen uit: met een PowerPoint, een bordschema, een diagram of een instructievideo. Maar wanneer helpt multimedia écht om leren te versterken? En wanneer werkt het juist tegen?

Aan de hand van onderzoek van Richard Mayer en inzichten uit onder andere Just Tell Them en Wijze Lessen bespreekt Rinke een reeks multimediaprincipes die elke leraar meteen kan toepassen.

Je ontdekt onder andere:

• waarom gesproken woorden vluchtig zijn in het werkgeheugen
• hoe het visuele en verbale kanaal samen leren kunnen versterken
• waarom tekst op je slides vaak meer schaadt dan helpt
• hoe je met signalering, nabijheid en segmentering cognitieve belasting vermindert
• en hoe je leerlingen actief laat verwerken wat ze zien en horen

Shownotes

• Multimedia Learning – Richard Mayer
• Just Tell Them – Zach Groschel
• Wijze Lessen 
• Wijze Lessen – Digitale didactiek
• Cognitive Load Theory (overzicht)
• Dual Coding Theory – Allan Paivio
• The Multimedia Principles – overzicht van Mayer
• Why PowerPoint slides full of text don’t work

• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

Op 21 maart brengen we op het Wijze Lessen Congres internationale stemmen samen die niet alleen praten over onderwijs, maar er ook jarenlang mee hebben gebouwd. Eén van die stemmen is Steve Mastin.

Steve werkte aan lerarenopleiding voor de University of Cambridge, adviseerde verschillende internationale ministeries van Onderwijs — onder andere in Nieuw-Zeeland, Singapore en Egypte — en ondersteunde jarenlang curriculumontwikkeling en lerarenopleiding in Kazachstan, waar hij mee hielp om het curriculum te verbreden en nationale en wereldgeschiedenis beter in balans te brengen. Ook het Britse ministerie van Onderwijs deed een beroep op hem rond curriculum, lerarenopleiding en examenbeleid.

In aanloop naar het congres gingen we met hem in gesprek. Dat gesprek hoor je vandaag. Net zoals bij onze andere internationale gasten heb ik dit interview bewust laten voeren door Tine Hoof. Zij werkt al jaren rond effectief leren en professionele ontwikkeling, en is bijzonder goed geplaatst om met Steve te spreken over instructie, coaching en hoe scholen duurzame verbeteringen kunnen realiseren. En ze spreekt en pak beter en vloeiender Engels dan mij!

Ben je na deze aflevering benieuwd naar meer, dan is dit meteen ook je uitnodiging: koop je ticket voor het Wijze Lessen Congres en hoor Steve Mastin daar live aan het werk.

Shownotes

• Koop hier je ticket voor het Wijze Lessen Congres
• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn.
• Daniel Willingham – Why Don't Students Like School?
• George Saunders – A Swim in a Pond in the Rain
• Opening Worlds Curriculum
• Christine Counsell 
• Paul Kirschner 
• Mark McCourt 

In deze aflevering (#229) zoomen we in op een klaspraktijk die klein lijkt, maar gigantisch veel oplevert: checken van begrip. Wat betekent het nu écht (en waarom is “één leerling weet het = iedereen weet het” zo’n gevaarlijke denkfout)? We verkennen checken van begrip als didactisch proces: bewijs ontlokken, correct interpreteren en er vervolgens tijdig je onderwijs op bijsturen. 

Je hoort waarom checken van begrip vraagt dat je soms je lesplan durft loslaten, hoe je misconcepties sneller opspoort, en hoe routines (zoals wisbordjes, handgebaren, exit tickets, Think-Pair-Share…) je niet alleen data geven, maar ook je klas cognitief actief en veilig houden. Met concrete voorbeelden, valkuilen én een gouden tip: begin klein en bouw routine op.

Shownotes

• Download hier het boek 'Wijze Lessen'
• Lees en kijktips die aan bod komen:
  • Embedding Formative Assessment — Dylan Wiliam & Siobhán Leahy
  • Responsive Teaching — Harry Fletcher-Wood
  • Expliciete Directe Instructie 2.0 (EDI 2.0)
  • The Classroom Experiment (BBC, Dylan Wiliam)
• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn.

In deze aflevering van Het Onderwijsnieuws duiken Rinke Vanhoeck en Pedro De Bruyckere opnieuw in het meest opvallende en relevante onderwijsnieuws van de afgelopen maand.

Wat passeert de revue?

• De voor- en nadelen van graadklassen, en wat het onderzoek daar eigenlijk écht over zegt.
• De botsing (of niet?) tussen effectieve didactiek en evidence informed werken.
• Een studie waarbij e-mails aan leerkrachten het rekenonderwijs zouden moeten verbeteren. Pedro las het volledig en nuanceert.
• Nieuwe inzichten uit een grootschalige transcriptie-analyse over klasmanagement: wat zeggen leerkrachten écht in de klas?
• En een stevige studie over inclusie en specifieke onderwijsbehoeften die een belangrijke bouwsteen vormt voor de toekomst van inclusief onderwijs.

Shownotes

• Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
• Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn.