Dlaczego tak wielu z nas nie dba o siebie — choć wiemy, co nam szkodzi? W tym odcinku wychodzę od pozornie niewinnej reklamy zachęcającej do „kochania siebie”. Za tym przekazem kryje się jednak ważne pytanie: czy troski o siebie można się nauczyć przed lustrem — czy rodzi się ona tylko w relacji z drugim człowiekiem? Z perspektywy psychoanalitycznej zdolność do dbania o siebie nie jest kwestią dyscypliny ani motywacji. To efekt wewnętrznej relacji z samym sobą — tego, czy jesteśmy dla siebie kimś ważnym, czy tylko projektem do utrzymania w sprawności. W odcinku mówię o tym:

• dlaczego krótkoterminowa ulga wygrywa z długofalową troską o własne zdrowie i dobre życie w przyszłości,
• jak działa wewnętrzna eksploatacja,
• dlaczego wiele zachowań autodestrukcyjnych jest paradoksalnie "korzystną" próbą regulacji napięcia,
• czym różni się troska od zarządzania sobą,
• oraz dlaczego współczesna kultura wzmacnia kontrolę, ale osłabia zdolność bycia dla siebie dobrym obiektem.

To odcinek o samotności w świecie konsumpcji zamiast relacji i o najważniejszym pytaniu: Czy jesteśmy dla siebie podmiotem troski — czy tylko narzędziem do działania?

W tym odcinku podcastu Czy my się znamy? rozmawiam z Karoliną Pniewską i Maciejem Śnieżyńskim – psychoterapeutami pracującymi z parami w podejściu psychoanalitycznym. Oboje należą do grupy klinicystów, którzy od lat pogłębiają swoją praktykę m.in. podczas seminariów prowadzonych przez Stanleya Ruszczynskiego i Mary Morgan z Tavistock Clinic w Londynie oraz w ramach regularnych spotkań koleżeńskich.Punktem wyjścia naszej rozmowy jest pozornie proste pytanie: czym właściwie jest zdrada?
Szybko okazuje się jednak, że nie istnieje jedna definicja, która mogłaby objąć całe to doświadczenie. Zdrada nie jest tylko faktem czy zdarzeniem. Jest przeżyciem, przekroczeniem granicy, ranicą, utratą zaufania. Czasem aktem, czasem fantazją, czasem długim procesem oddalania się od relacji.
Inspiracją dla rozmowy stał się tytuł konferencji: „Zdrada – i co dalej?”. To właśnie to pytanie prowadzi nas przez kolejne wątki.Rozmawiamy o:

• psychologicznych mechanizmach, które mogą prowadzić do zdrady – od kryzysów rozwojowych i konfliktów nieświadomych po potrzebę bycia widzianym, odzyskania żywotności czy ucieczki od zależności,
• tym, co zdrada robi z jednostką – z poczuciem tożsamości, winy, wstydu i zranienia,
• tym, jak wpływa na parę – czy zawsze niszczy relację, czy czasem staje się momentem prawdy i początkiem zmiany,
• społecznym i kulturowym kontekście zdrady – między moralnym osądem a próbą rozumienia.

To rozmowa nie o tym, kto ma rację i kto zawinił, ale o tym, co zdrada odsłania – o potrzebach, lękach, fantazjach i o kruchości więzi, w której zawsze obecne jest napięcie między bliskością a pragnieniem oddzielności.Bo może najważniejsze pytanie nie brzmi: czy doszło do zdrady?
Najważniejsze brzmi: co to zdarzenie znaczy dla tej osoby, dla tej relacji – i co może wydarzyć się dalej.

W nowoczesnej wyobraźni europejskiej ciężka praca fizyczna niemal automatycznie kojarzy się z męskością: z siłą, wytrzymałością, zdolnością „radzenia sobie” i utrzymywania innych. W tym odcinku pokazuję, że ten obraz nie jest uniwersalną prawdą, lecz historyczną konstrukcją – wytworem wojny, religii, industrializacji i kapitalizmu.
Sięgając do antropologii, opisuję społeczeństwa, w których najbardziej wyczerpujące, czasochłonne i fizycznie niszczące prace od zawsze wykonywane były przez kobiety: noszenie wody, rąbanie drewna, mielenie ziarna, praca w polu, budowanie domów, podtrzymywanie codziennego życia. Na tym tle europejski mit „ciężkiej pracy mężczyzny” okazuje się kulturową anomalią – efektem przesunięcia znaczenia pracy z realnego wysiłku ciała na to, co widoczne, opłacane i prestiżowe.

W tym odcinku opowiadam o kobiecości i męskości jako o dwóch funkcjach umysłu, dostępnych każdemu: receptywności, która przyjmuje i nadaje kształt doświadczeniu, oraz ochronie, która stawia granice i bierze odpowiedzialność. Pokazuję, jak dymorfizm płciowy staje się pierwszą mapą Inności i sceną dla ambiwalencji — od ciekawości po wstręt, od fascynacji po lęk — oraz jak kultura broni się przed tą innością albo przez esencjalizm, albo przez fantazję o jednolitości. Sięgam do antropologii (Two-Spirit rdzennych ludów Ameryki Północnej) i mitu Tejrezjasza, a także do opisu superego, które potrafi jednocześnie zawstydzać zależność i zakazywać stawiania zdrowych granic.

Czy w Wigilię zwierzęta mówią ludzkim głosem? Polska (i szerzej: słowiańska) tradycja mówi, że tak — ale sens tej opowieści nie jest ani naiwny ani zoologiczny. Jest symboliczny, archaiczny i zaskakująco aktualny.
W tym odcinku przyglądam się jednej z najbardziej zagadkowych legend wigilijnych: przekonaniu, że w noc Bożego Narodzenia zwierzęta otrzymują mowę — i jednocześnie temu, że nie wolno ich podsłuchiwać. Kto to zrobi, może zachorować, oszaleć albo umrzeć. Dlaczego?
Legenda o mówiących zwierzętach sięga głębiej niż chrześcijaństwo. Ma pogańskie, przedchrześcijańskie korzenie i dotyczy zakazanej wiedzy — takiej, która nie jest przeznaczona do bezpośredniego usłyszenia. Zwierzęta w tej opowieści nie mówią „byle czego”. One mówią prawdę: o winie, o losie, o tym, co nadchodzi. A człowiek nie zawsze jest na nią gotów. Psychoanalitycznie to opowieść o powrocie tego, co wyparte. O tym, że w ciszy nocy — gdy obrony słabną — mogłoby przemówić to, co przed-językowe, popędowe, wstydliwe, a zarazem podstawowe. 
To opowieść o granicach poznania, o lęku przed prawdą o sobie i o tęsknocie za relacją, która nie opiera się na dominacji. Najbardziej archaiczna noc w nowoczesnym kalendarzu.

Ten odcinek jest o psach, ale jeszcze bardziej o nas. O relacji, która pojawiła się, zanim nauczyliśmy się mówić, zanim powstały mity, miasta i język symboliczny. Relacji, która rozgrywa się poza słowami – w rytmie ciała, w afekcie, w obecności.
Pies w naszej kulturze bywa figurą wierności i pogardy, czułości i upodlenia. Mówimy: „wierny jak pies”, ale też „zejść na psy”. W tym odcinku przyglądam się tej ambiwalencji – temu, co pies reprezentuje w naszej psychice, w języku i w historii relacji człowieka z tym, co nieludzkie.
Z perspektywy antropologii i psychoanalizy relacja człowiek–pies okazuje się starsza niż język i kultura symboliczna. To relacja współewolucji, a nie tresury; komunikacji afektywnej, a nie narracyjnej.  W odcinku pojawiają się pytania o antropocentryzm, o kategorię „człowieka” jako narzędzia wykluczania, o narcyzm wpisany w przekonanie, że świat należy przede wszystkim do nas. Wracam do Freuda, ale też idę dalej – ku temu, co psychoanaliza często pomija: relacji sprzed symbolizacji, sprzed interpretacji, sprzed znaczącego i znaczonego.
Relacja z psem nie jest jednoznacznie i wyłącznie „dobra”. Może być pomostem do relacji z ludźmi albo obronnym substytutem. Może leczyć, ale też chronić przed ryzykiem spotkania z Innym, który mówi, żąda, odchodzi. Ten odcinek nie idealizuje psów – raczej pyta, czego tak naprawdę w tej relacji szukamy. Na koniec wracam do wigilijnej legendy o mówiących zwierzętach. Być może nie chodzi w niej o to, że zwierzęta zyskują język, lecz o to, że człowiek traci na chwilę monopol na bycie jedynym podmiotem świata. A zakaz podsłuchiwania wigilijnych rozmów naszych zwierząt? Być może jest obroną przed wiedzą, która zbyt wiele by zmieniła. 

Więcej treści – bezpłatnych i płatnych – znajdziecie na okiempsychiatry.pl.
Zapraszam także do subskrypcji newslettera.

Marzymy o wolności, a gdy naprawdę staje przed nami – często uciekamy. Wolność wyboru to również samotność, odpowiedzialność i lęk. Dlatego tak często oddajemy ją w ręce autorytetów, partnerów, instytucji, ideologii – byle tylko nie czuć ciężaru decyzji. W tym odcinku przyglądam się paradoksowi ludzkiego pragnienia: jako w pełni wolni chcemy być sobą, ale boimy się siebie. Wolność bywa trudniejsza niż zależność, bo wymaga spotkania z własnymi sprzecznościami. zapraszam do namysłu:  co robimy, kiedy możemy robić wszystko.

W odcinku rozmawiam z Patrycją Felczak – studentką filozofii i polonistyki, autorką tekstu opublikowanego w najnowszym numerze pisma "Idiomy", poświęconym tematowi (albo słowu)„Pomiędzy”. Patrycja wybrała do niego postać trickstera – archetypu, który wymyka się definicjom, jest bytem granicznym i nieuchwytnym, którego obecność rozpoznajemy raczej intuicyjnie niż poznawczo. Trickster to figura, która łączy sprzeczności: boskie i ludzkie, święte i profaniczne, rozumne i popędowe. Potrafi burzyć porządek, by coś nowego mogło się zrodzić. Ponieważ takie zjawiska – wymykające się językowi i logice – od zawsze mnie intrygują, zaprosiłem autorkę do rozmowy o tym, kim lub czym jest trickster i dlaczego go potrzebujemy.

W tym odcinku „Czy my się znamy” rozmawiam z Anną Kaplińską-Struss – prowadzącą grupy terapeutyczne dla dzieci i młodzieży, arteterapeutką i wykładowczynią łódzkiej szkoły filmowej. Punktem wyjścia jest pytanie o kondycję psychiczną młodego pokolenia: jak wpływa na nią rozpad wspólnot, nadmiar indywidualizmu i życie w świecie „ciągłego kredytu” – od relacji rodzinnych po klimat i gospodarkę. Dyskutujemy o znaczeniu więzi, terapii grupowej, mentalizacji i wspólnotowości, o tym, jak dzieci stają się nosicielami społecznych kryzysów i projekcji, a także o tym, dlaczego dorosłość bywa dziś marginalizowana, a dorosły autorytet – wyśmiewany. Rozmowa prowadzi do pytań o rolę frustracji, o zanikające formy życia wspólnotowego i zapominane rytuały codzienności i o to, jak możemy odzyskać przestrzeń dla budowania autentycznej więzi. To odcinek o dzieciach, które pokazują, co boli całe społeczeństwo – i o tym, jak wiele zasobów wciąż możemy odkryć w sobie nawzajem.

Odcinek o męskości jako spektaklu porównywania i fetyszu „posiadania”. Punktem wyjścia jest „Chevalier” (2015) Athiny Rachel Tsangari — sześciu mężczyzn na jachcie i podjęta przez nich  gra o status „najlepszego we wszystkim”, tragikomiczne laboratorium potencji, fallusa i kruchości. W odcinku rozwijam wątki idealnego „ja”, kruchego narcyzmu oraz różnicy między fallusem a penisem. Zapraszam do wysłuchania całości.