kẻJazz

Ngu Yên: Khi Bài Hát Đi Qua Người Hát 

Khi nghe nhạc, có những giây phút lạ lùng xảy ra, khi ai đó cất tiếng hát một bài mà họ thật sự hiểu. Người nghe không còn nghe một bài hát nữa. Họ nghe một con người. Và họ tin.

Trong 3 đến 5 phút lôi cuốn đó không tự nhiên mà có. Nó là kết quả của một hành trình âm thầm, gần như vô hình, mà người hát phải đi qua trước khi mở miệng. Hành trình đó đầy những ngã rẽ, những nghi ngờ, và một cuộc giằng co kỳ lạ mà ít ai nói tới. Đó là cuộc giằng co giữa người hát và người đã viết ra bài hát, một người thường không có mặt, đôi khi đã qua đời từ lâu, nhưng vẫn hiện diện trong từng ca từ như một cái bóng không chịu rời đi.

Lời hát không phải là thứ để thuộc, mà là thứ để hiểu

Ai cũng nghĩ bước đầu tiên của việc hát là thuộc lời. Điều đó đúng, nhưng đó mới chỉ là cánh cửa, chưa phải căn phòng. Mở cửa mà không có phòng, đi vào đâu?

Thuộc lời chỉ cho bạn khả năng đọc to một văn bản mà không vấp. Nhưng một bài hát không phải là văn bản. Nó là một lát cắt của một đời người, được nén lại trong vài chục dòng chữ. Người nhạc sĩ viết ra nó vì có một điều gì đó họ không thể nói theo cách bình thường, nên họ phải gói nó vào hình ảnh, vào ẩn dụ, vào nhịp điệu của câu chữ. Bài hát là cái còn lại sau khi một cảm xúc quá lớn được ép cho vừa khuôn khổ của một giai điệu.

Vậy nên người hát phải làm một việc khó hơn nhiều việc học thuộc. Họ phải bóc tách. Một câu hát thường có nhiều lớp. Lớp ngoài cùng là điều nó nói ra. Lớp bên dưới là điều nó ngụ ý. Và lớp sâu nhất là điều người viết thật sự cảm thấy khi đặt bút, một điều mà có khi chính người viết cũng không biết phải diễn tả ra sao, chỉ biết nó phải được nói ra bằng cách nào đó.

Hãy thử hỏi từng câu. Người trong bài hát này là ai. Họ đang đứng ở đâu, vào lúc nào của cuộc đời. Câu này là một lời trách, một lời tha thứ, hay một lời nói dối để tự an ủi. Cùng một câu chữ, nếu hiểu khác đi, sẽ vang lên hoàn toàn khác. Một chữ “thôi” có thể là buông bỏ nhẹ nhàng, cũng có thể là tiếng nấc của người không còn sức níu kéo. Người hát phải chọn. Và mỗi lựa chọn là một cánh cửa đóng lại trước những lựa chọn khác.

Ví dụ như ca khúc Ne me quitte pas của Jacques Brel: Đừng rời bỏ anh, nếu bạn hiểu là một chuyện tình ở giai đoạn giã từ, bạn sẽ hát khác. Nhưng nếu bạn hiểu đây là lời của người chồng nói với người vợ vừa qua đời hoặc sắp qua đời, thì bạn sẽ hát khác. Bạn sẽ diễn tâm sự Jusqu’après ma mort / Pour couvrir ton corps / D’or et de lumière … Cảm xúc hoàn toàn khác hẳn ngữ cảnh chia tay với tình nhân.

Nếu bỏ qua bước này, người hát vẫn hát đúng từng chữ. Nhưng họ hát rỗng. Và cái rỗng đó, dù tinh vi đến đâu, người nghe vẫn cảm nhận được. Họ không biết nói là gì, họ chỉ thấy mình không động lòng. Giọng hát có thể đẹp như pha lê mà vẫn để lại trong lòng người nghe một sự trống trải khó hiểu, như ăn một món ăn trình bày cầu kỳ nhưng nhạt vị.

Cái bóng của người viết

Và đây là lúc cuộc giằng co bắt đầu.

Khi người hát càng đào sâu vào bài hát, họ càng nhận ra một sự thật khó chịu. Bài hát này không phải của họ. Nó được viết ra bởi một người khác, từ một nỗi đau khác, trong một hoàn cảnh khác, có khi cách họ cả một thế hệ. Người nhạc sĩ viết câu này khi đang mất một người. Nhưng người hát chưa từng mất ai theo cách đó. Vậy người hát phải làm gì với một nỗi đau không phải của mình.

Đây là mâu thuẫn nằm ở trung tâm của việc hát mà người hát ít quan tâm hoặc bỏ qua. Người viết và người hát là hai con người khác nhau, mang hai cuộc đời khác nhau, nhưng họ buộc phải chia nhau cùng một câu chữ. Người viết đã đặt vào bài hát ý định của mình. Còn người hát thì mang đến cơ thể của mình, hơi thở của mình, và những vết thương riêng mà người viết không hề biết tới.

Có người hát chọn cách phục tùng hoàn toàn. Họ cố gắng trở thành cái loa trung thành nhất cho người viết, tự xóa mình đi, hát đúng từng ý mà họ tin là tác giả mong muốn. Cách này có vẻ khiêm tốn và đáng trọng. Nhưng nó có một cái bẫy. Khi người hát cố gắng biến mất hoàn toàn, thứ còn lại thường là một bản sao kỹ thuật, chính xác mà vô hồn. Bởi vì người viết không thể truyền cảm xúc qua một cái ống rỗng. Cảm xúc cần một con người thật để đi qua, và con người thật đó luôn có mùi mồ hôi riêng.

Lại có người hát đi về thái cực kia. Họ chiếm lấy bài hát, bẻ cong nó theo ý mình, biến nó thành sân khấu để phô diễn bản thân. Bài hát chỉ còn là cái cớ. Cách này cho ra những màn trình diễn rực rỡ, đôi khi gây choáng ngợp, nhưng người nghe tinh ý sẽ nhận ra một sự phản bội âm thầm. Họ cảm thấy người hát đang yêu chính giọng mình hơn là yêu điều bài hát muốn nói. Sự rực rỡ đó lạnh lẽo. Những người hát kiểu này có thể được bày tỏ sự ngưỡng mộ mặt ngoài nhưng không thực lắm vì bên trong người nghe không thực sự cảm.

Con đường thật sự nằm ở khoảng giữa, nó khó hơn cả hai thái cực kia rất nhiều. Người hát phải vừa tôn trọng người viết, vừa không đánh mất chính mình. Họ phải tìm trong cuộc đời riêng của mình một nỗi đau tương đương, không cần giống hệt, chỉ cần cùng một nhiệt độ. Người viết mất một người tình, người hát có thể chưa từng. Nhưng người hát đã từng đứng nhìn một điều gì đó tốt đẹp tuột khỏi tay mình mà không cách nào giữ lại. Cái cảm giác bất lực đó là chiếc cầu. Người hát không vay mượn nỗi đau của tác giả. Họ tìm nỗi đau của chính mình rồi đặt nó vào đúng cái khuôn mà tác giả đã dựng sẵn.

Đó không phải sự phục tùng, cũng không phải sự chiếm đoạt. Đó là một cuộc gặp gỡ giữa hai con người qua một bài hát. Người viết cho cái khuôn. Người hát cho cái ruột. Và chỉ khi cả hai cùng có mặt, bài hát mới thật sự sống.

Giai điệu là người bạn đồng hành, không phải ông chủ

Cuộc giằng co đó không dừng lại ở phần lời. Nó tiếp tục, dữ dội hơn, khi lời và nhạc phải gặp nhau.

Người nhạc sĩ đã đặt sẵn một giai điệu. Giai điệu đó có cao trào, có chỗ lặng, có chỗ ngân dài. Nó là bản đồ mà tác giả vẽ ra để dẫn cảm xúc đi từ điểm này tới điểm kia. Nhưng tấm bản đồ đó được vẽ cho một người chung chung, chưa phải cho bạn. Cảm xúc của bạn về bài hát có thể không trùng khít từng điểm với những gì bản nhạc gốc gợi ý. Chỗ tác giả muốn bùng lên, có khi trong lòng bạn lại là chỗ muốn lặng đi.

Đây là chỗ nhiều người hát do dự. Họ sợ thay đổi thì sai. Họ sợ làm tổn thương ý định của người viết. Nhưng cần hiểu rõ một điều. Hát không phải là sao chép. Hát là chuyển một bài hát đi qua chính con người mình, và mỗi con người có một hình dạng riêng. Một giai điệu chảy qua người này sẽ không bao giờ giống hệt khi chảy qua người khác, cũng như cùng một dòng nước sẽ tạo ra âm thanh khác nhau khi chảy qua những lòng suối khác nhau.

Vậy nên người hát phải cân đo, và mỗi lần cân đo là một lần đối thoại thầm lặng với người viết. Chỗ này có cần kéo dài thêm một nhịp để câu chữ kịp thấm không. Chỗ kia có nên hát nhẹ hơn, gần như thì thầm, thay vì bung hết sức như bản gốc gợi ý không. Một quãng nghỉ đặt đúng chỗ đôi khi nói nhiều hơn cả một nốt cao. Người hát giỏi biết đôi khi tôn trọng tinh thần của tác giả lại đòi hỏi phải đi chệch khỏi chữ nghĩa của tác giả. Bởi vì điều tác giả thật sự muốn không phải là từng nốt nhạc được hát đúng, là cảm xúc đằng sau những nốt nhạc đó được sống dậy.

Ở đây lại nảy sinh một nỗi sợ khác, sâu hơn. Khi người hát điều chỉnh, một giọng nói vang lên trong đầu họ. Mình có đang phá hỏng tác phẩm của người ta không. Mình là ai mà dám sửa. Giọng nói đó vừa là kẻ thù vừa là người bảo vệ. Nó là kẻ thù khi nó làm người hát tê liệt, không dám là chính mình. Nhưng nó là người bảo vệ khi nó nhắc người hát đừng quên rằng bài hát này có một linh hồn đến trước họ.

Người hát trưởng thành là người học được cách lắng nghe giọng nói đó mà không bị nó cầm tù. Họ điều chỉnh không phải vì muốn khác người, mà vì muốn cảm xúc trở thành của chính mình. Khi bạn hát một câu theo cách mà chính bạn thật sự cảm thấy, câu hát đó mới có sự sống. Còn khi bạn chỉ bắt chước cách người khác cảm, bạn đang mượn một trái tim không phải của mình, và nó sẽ đập sai nhịp. Người nghe không nghe được nốt nhạc sai, nhưng họ luôn nghe được một trái tim đập sai nhịp.

Tâm lý của người đứng hát

Trước khi tiếng hát chạm tới người nghe, có một chiến trường khác mà người hát phải đi qua. Đó là chiến trường trong chính họ.

Hát là một hành động phơi bày kỳ lạ. Khi bạn hát thật, bạn không chỉ phát ra âm thanh. Bạn để lộ ra phần mềm yếu nhất của mình cho người khác nhìn vào. Bạn nói cho cả phòng biết bạn đã từng đau như thế nào, đã từng yêu ra sao, đã từng sợ điều gì. Và bản năng con người thì luôn muốn che giấu những thứ đó đi. Vậy nên trong khoảnh khắc trước khi cất tiếng, người hát thường phải đánh nhau với chính bản năng tự vệ của mình.

Có mâu thuẫn ở đây. Người hát càng muốn an toàn, muốn không sai, muốn được khen, thì họ càng khép lại, và càng khép lại thì càng không chạm được tới ai. Ngược lại, người hát dám để mình tổn thương, dám để giọng mình run lên ở chỗ đáng run, dám để lộ ra rằng câu hát này thật sự làm họ đau, thì lại là người khiến cả phòng nín lặng. Sự liều lĩnh trong cảm xúc, chứ không phải sự hoàn hảo trong kỹ thuật, mới là thứ làm nên một màn trình diễn không thể quên.

Nhưng để dám liều như vậy, người hát phải vượt qua nỗi sợ kép. Một là sợ kỹ thuật của mình không đủ, sợ hát phô, sợ hụt hơi, sợ vỡ nốt cao. Hai là, sâu hơn nhiều, sợ chính nỗi đau của mình bị nhìn thấy. Người hát non thường chỉ vật lộn với nỗi sợ thứ nhất. Người hát chín mới chạm tới nỗi sợ thứ hai và hiểu rằng đó mới là cửa ải thật sự. Bởi vì một người có thể luyện cho kỹ thuật hoàn hảo trong nhiều năm, nhưng vẫn cả đời không dám mở lòng ra mà hát.

Đây là chỗ cái bóng của người viết quay trở lại, lần này theo một cách an ủi. Khi người hát biết nỗi đau trong bài hát vốn là của một người khác, họ có một tấm khiên nhẹ nhàng. Họ không phải trần trụi phơi bày chuyện riêng của mình. Họ được phép mượn câu chuyện của tác giả làm chiếc mặt nạ, và chính sau chiếc mặt nạ đó, họ lại dám thật hơn bao giờ hết. Bài hát của người khác trở thành nơi an toàn để người hát nói ra điều mà bằng lời lẽ của riêng mình họ sẽ không bao giờ dám nói. Đó là một món quà thầm lặng mà người viết tặng cho người hát mà không hề hay biết.

Và rồi, người nghe

Bây giờ mới đến phần mà mọi thứ phía trước hướng tới. Người hát đã hiểu bài hát. Người hát đã làm hòa được với người viết, lấy cái khuôn của tác giả và đổ vào đó cái ruột của mình. Người hát đã vượt qua được nỗi sợ phơi bày. Nhưng tất cả những điều đó vẫn còn nằm bên trong. Chúng chưa có nghĩa gì cho đến khi chúng chạm được tới một người khác.

Đây là điều dễ bị quên. Người hát có thể đắm chìm trong cảm xúc của riêng mình đến mức quên phía bên kia có những đôi tai đang chờ. Có một loại người hát khóc nức nở trên sân khấu mà cả phòng vẫn ngồi dửng dưng, bởi vì cảm xúc đó chỉ chảy vào trong chứ không chảy ra ngoài. Cảm xúc mà không truyền đi được thì cũng giống như một lá thư viết xong rồi cất vào ngăn kéo. Người hát phải học một điều khó. Cảm cho sâu là để mình, nhưng trình diễn là để cho người. Hai việc đó không giống nhau, và người hát giỏi là người làm được cả hai cùng một lúc mà không cái nào nuốt mất cái nào.

Vì sao có những giọng hát kỹ thuật không hoàn hảo mà vẫn khiến người ta buì ngùi hay xao động. Vì người hát đó không hát cho mình nghe. Họ hát để mời người nghe bước vào. Họ chừa chỗ trống cho người nghe đặt câu chuyện của riêng mình vào đó. Một ánh mắt, một hơi thở trước câu hát quan trọng, một chỗ chùng giọng đúng lúc, tất cả đều là những cánh tay chìa ra. Người hát không nói hãy buồn cùng tôi. Họ chỉ mở ra một khoảng trống vừa đủ để người nghe tự bước vào nỗi buồn của chính họ.

Đây là điều kỳ diệu. Khi sự đồng cảm đó xảy ra, người nghe không còn cảm thấy bài hát nói về người hát nữa. Họ thấy nó đang nói về chính họ. Nỗi buồn trong bài hát trở thành nỗi buồn của họ. Niềm hy vọng trong đó trở thành niềm hy vọng của họ. Lúc này, bài hát đã đi qua ba con người mà vẫn nguyên vẹn, thậm chí giàu có hơn. Nó khởi đi từ người viết, được sống lại trong người hát, và cuối cùng nở ra trong lòng người nghe. Mỗi chặng nó lại nhặt thêm một mảnh đời người.

Phần thưởng

Vậy nên dù bạn đứng trên một sân khấu lớn hay chỉ hát khẽ cho vài người bạn nghe trong một buổi tối, con đường vẫn là một. Hiểu cho thấu. Làm hòa với người đã viết ra nó. Cảm cho thật. Rồi trao đi cho khéo.

Người hát đi qua trọn vẹn những chặng đó không chỉ trình diễn một ca khúc. Họ trở thành chiếc cầu để một điều mà người nhạc sĩ từng cảm thấy, có khi từ rất nhiều năm trước, đi qua họ, sống lại trong một con người hoàn toàn xa lạ. Cái mâu thuẫn giữa người hát và người viết, tưởng là một cuộc tranh giành, hóa ra lại là một sự cộng tác qua thời gian giữa hai người chưa từng gặp nhau. Người viết gửi đi một thông điệp trong chai. Người hát là người nhặt được nó, đọc nó bằng cả cuộc đời mình, rồi đọc to nó lên cho một người thứ ba nghe.

Đó là lý do vì sao một bài hát hay, khi được hát đúng, không bao giờ chỉ là một bài hát. Nó là một thứ mà ba con người chạm vào nhau mà không cần biết nhau là ai. Người viết, người hát, và người nghe, ba mắt xích của một sợi dây nối từ một nỗi lòng cũ tới một trái tim mới. Và người làm được điều đó, người chịu đứng vào giữa làm chiếc cầu, chính là người đã can đảm đi trọn con đường, từ con chữ thầm lặng, qua cuộc giằng co với một cái bóng, vượt qua nỗi sợ phơi bày chính mình, cho đến khoảnh khắc trái tim một người lạ khẽ rung lên và họ biết, dù không ai nói ra, mình vừa được chạm cảm xúc.

Xin Cho Còn Mãi Tình Ca

How Do You Keep the Music Playing?

Khi nhạc khí cùng đi tìm linh hồn của ca khúc: Thuật Phối Khí Một Bản Nhạc

Ngu Yên

Một ca khúc, khi vừa sinh ra, thường chỉ là một sinh thể trần trụi. Một giai điệu ngân lên trong đầu người nhạc sĩ giữa cô đơn với cảm xúc. Vài câu lời chép vội trên mặt sau của môt tờ giấy nào đó, kể cả chiếc khăn tay. Một vòng hợp âm gảy bằng guitar thùng hoặc đã quen với xướng âm. Đó là khoảnh khắc của ý tưởng, đẹp, mong manh, nhưng còn thiếu da thịt. Để bài hát ấy đứng dậy và bước đi giữa cuộc đời, để nó chạm được vào hàng triệu trái tim xa lạ, cần có một người thứ hai cúi xuống bên nó. Người ấy là nhạc sĩ phối khí.

Nếu người viết ca khúc là người sinh ra đứa trẻ, thì người phối khí là người may cho nó tấm áo đầu tiên, dạy nó dáng đi, chọn cho nó màu sắc để bước ra ánh sáng. Phối khí không phải là chuyện “thêm đàn cho vui tai”.

Phối khí là nghệ thuật dựng lên cả một thế giới âm thanh quanh giai điệu, để khi lời và nhạc cuối cùng tìm thấy nhau, chúng không còn là hai mảnh rời rạc mà là một thân thể sống động, biết thở, biết rung.

Nhạc khí và tiếng nói riêng của chúng

Mỗi nhạc khí trên đời đều mang trong mình một tính cách, một giọng nói, gần như một số phận. Người phối khí giỏi là người nghe được những giọng nói ấy, và biết khi nào nên để chúng cất lời, khi nào nên để chúng im lặng.

Cây piano là một quý ông trầm tĩnh. Nó có thể cô độc và tự sự khi chỉ một mình lần theo giai điệu trong những bản ballad đêm khuya; nhưng cũng có thể trở thành cả một dàn nhạc thu nhỏ, nâng đỡ toàn bộ ca khúc bằng những hợp âm vang rền. Tiếng piano có cái lạnh trong trẻo của phím trắng và cái ấm của phím đen, có khả năng vừa gõ nhịp vừa hát, vừa đệm vừa dẫn. Khi một bài hát mở đầu bằng vài nốt piano đơn độc, ta lập tức biết mình sắp được kể cho nghe một điều gì riêng tư.

Cây guitar acoustic thì khác. Nó là người bạn ngồi cạnh ta bên bếp lửa, là tiếng nói của sự gần gũi và mộc mạc. Tiếng dây thép rung lên mang theo cả hơi ấm của ngón tay người gảy, cả tiếng rít nhẹ khi bàn tay trượt trên cần đàn, những “khuyết điểm” mà chính chúng làm nên sự chân thật. Guitar không cố tỏ ra hoàn hảo; nó chỉ muốn ở cạnh ta.

Cây guitar điện lại là kẻ nổi loạn. Qua bộ khuếch đại và những hiệu ứng méo tiếng, nó có thể gào thét, có thể rền rĩ, có thể bay bổng như một tiếng kêu vượt thoát. Trong một bản rock, tiếng guitar điện chính là ngọn lửa; trong một bản pop, nó là tia chớp bất ngờ làm sáng lòa cả bầu trời cao trào.

Dàn dây: violin, viola, cello là phần linh hồn dễ làm người ta rơi nước mắt nhất. Tiếng violin cao vút như tiếng người con gái khóc; tiếng cello trầm ấm như lời an ủi của một người từng trải. Khi cả dàn dây cùng dâng lên ở điệp khúc, ta cảm thấy lồng ngực mình nở ra, như thể cảm xúc trong bài hát bỗng có cánh. Nhưng dàn dây cũng nguy hiểm: lạm dụng nó, bài hát sẽ trở nên sến sẩm, giả tạo. Người phối khí phải biết tiết chế, biết để dàn dây chờ đợi, rồi mới bung ra đúng lúc trái tim người nghe đã sẵn sàng.

Bass và trống là cặp đôi ít được nhắc tới nhưng quan trọng bậc nhất. Chúng là bộ xương và nhịp tim của bài hát. Bass đi dưới đáy, âm thầm nối kết hòa thanh với tiết tấu, vẽ ra con đường mà tất cả các nhạc khí khác bước theo. Trống giữ nhịp đập, quyết định bài hát sẽ đi nhanh hay chậm, sẽ làm ta lắc lư hay đứng yên lặng nghe. Một bản phối có thể hoa mỹ đến đâu, nhưng nếu phần nhịp điệu lỏng lẻo, cả công trình sẽ sụp đổ.

Rồi có synthesizer, keryboard, kẻ đến từ tương lai. Synth không bị giới hạn bởi gỗ, dây hay da; nó có thể tạo ra những âm sắc chưa từng tồn tại, những lớp nền mênh mông như sương mù, những tiếng “pad” ấm áp lấp đầy không gian, hay những âm thanh sắc lạnh của thời đại số. Trong âm nhạc hiện đại, synth mở ra một vũ trụ vô tận cho người phối khí dạo chơi.

Hiểu được tiếng nói của từng nhạc khí mới chỉ là bước đầu. Cái khó, cũng là cái đẹp của phối khí nằm ở chỗ biết cho chúng đối thoại với nhau. Không phải tất cả cùng nói một lúc, mà như một cuộc chuyện trò có người mở lời, có người lắng nghe, có người chen vào đúng lúc, có người lặng im đầy ý nhị.

Hầu hết nhạc Việt phối khí gần đây mà tôi nghe được là một số cãi nhau, một số khác tranh nhau phát ngôn chính, một số khác nữa kéo hết nhiều nhạc khí tấu hòa cùng lúc trở thành thiếu sắc thái. Và nhất là, phối khí không tìm thấy linh hồn của ca khúc.

Kiến thức, trải nghiệm và cá tính của người phối khí

Người ta thường nghĩ phối khí chỉ là chuyện kỹ thuật: biết hòa thanh, biết tầm âm của nhạc cụ, biết dùng phần mềm thu âm. Đúng, nhưng chưa đủ. Kỹ thuật là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Có hàng nghìn người nắm vững lý thuyết hòa âm, nhưng chỉ một số ít trong họ tạo nên những bản phối khiến ta phải nghe đi nghe lại suốt cả đời.

Bởi phối khí, sâu xa, là một hành động diễn giải. Người phối khí đọc ca khúc như đọc một bài thơ, rồi quyết định: bài này muốn nói gì mà chính lời ca chưa nói hết? Nỗi buồn trong bài là nỗi buồn cam chịu hay nỗi buồn giận dữ? Tình yêu trong bài là tình yêu chớm nở hay tình yêu đã mất? Mỗi câu trả lời sẽ dẫn tới một thế giới âm thanh hoàn toàn khác. Cùng một giai điệu, một người có thể phối thành bản acoustic mộc mạc đến nao lòng, người khác lại biến nó thành bản orchestra hùng tráng, người thứ ba dựng thành bản electronic lấp lánh. Không ai sai cả, họ chỉ đọc bài hát bằng những tâm hồn khác nhau.

Chính ở đây, trải nghiệm sống của người phối khí lên tiếng. Một người từng yêu, từng mất, từng đi qua những đêm dài không ngủ sẽ biết đặt một khoảng lặng vào đúng chỗ một trái tim cần nghẹn lại. Một người từng nghe nhạc dân gian từ thuở bé sẽ biết thả một tiếng sáo, một câu hò vào giữa bản pop hiện đại để làm sống dậy ký ức quê hương. Vốn sống không nằm trong sách giáo khoa hòa âm; nó tích tụ qua năm tháng, qua những bản nhạc đã nghe, những nỗi đau đã sống, những vùng đất đã đi qua. Và rồi tất cả lặng lẽ chảy vào từng lựa chọn âm sắc.

Hầu hết nhạc sĩ phối khí Việt không quan tâm lắm về kiến thức chung, kiến thức về các ngành nghệ thuật khác và kiến thức của các nghệ thuật gần gũi với âm nhạc. Ít trải qua những trải nghiệm của sống và hiểu, phối khí lâm vào tình trạng nghèo dù các nhạc khí đồng loạt lên tiếng, phối khí lâm vào khả năng hời hợt khi khám phá linh hồn của bản nhạc. 

Cá tính mới là thứ làm nên một nhạc sĩ phối khí thực thụ chứ không phải một thợ phối. Có những người phối khí mà chỉ cần nghe vài giây đầu ta đã nhận ra căn cước của họ,  cách họ chọn hợp âm bất ngờ, cách họ để bè trống “lười biếng” đi sau nhịp một chút tạo cảm giác đung đưa, cách họ giấu một tiếng đàn nhỏ ở hậu cảnh chỉ những đôi tai tinh nhất mới nghe thấy. Cá tính ấy không học được; nó là kết tinh của gu thẩm mỹ, của sự dũng cảm dám khác biệt, của một quan niệm riêng về cái đẹp.

Người phối khí giỏi luôn đứng giữa hai lằn ranh nguy hiểm. Một bên là sự nghèo nàn, phối quá đơn giản, bài hát trở nên nhạt nhẽo. Một bên là sự tham lam, nhồi nhét quá nhiều nhạc cụ, quá nhiều ý tưởng, đến mức ca khúc bị bóp nghẹt dưới sức nặng của chính phần đệm. Bậc thầy là người biết nói “không” nhiều hơn nói “có”, biết rằng đôi khi điều dũng cảm nhất là bỏ đi một câu đàn mình rất tâm đắc, chỉ vì nó không phục vụ cho bài hát.

Nhạc sĩ phối khí có gì đặc biệt?

Điều đặc biệt nhất ở người phối khí, có lẽ, là họ làm nghệ thuật trong bóng tối. Khán giả nhớ tên ca sĩ, thuộc lời người viết, nhưng hiếm ai biết ai đã dựng nên cái thế giới âm thanh khiến họ rung động. Người phối khí chấp nhận đứng phía sau tấm màn, để ánh đèn rọi vào người khác. Đó là một sự khiêm nhường hiếm có trong một ngành nghề vốn đầy cái tôi.

Họ cũng là những người có đôi tai khác thường. Trong khi người nghe bình thường chỉ nghe thấy “một bài hát”, người phối khí nghe ra hàng chục lớp âm thanh đang đan vào nhau, nghe được dải tần nào đang trống, chỗ nào đang bị “đục”, câu trống nào đang lạc nhịp. Họ nghe nhạc như người thợ kim hoàn nhìn viên đá, thấy cả những vết xước mà người khác bỏ qua, và cả tiềm năng tỏa sáng mà người khác không hình dung ra.

Họ là những kiến trúc sư của cảm xúc. Người phối khí không viết ra cảm xúc, cảm xúc đã có sẵn trong giai điệu và lời ca. Nhưng họ là người thiết kế hành trình mà cảm xúc ấy sẽ đi qua: bắt đầu từ đâu, lên cao lúc nào, vỡ òa ở đoạn nào, rồi lắng xuống ra sao. Họ biết rằng một điệp khúc sẽ chẳng vang dội nếu trước đó không có một đoạn verse nhún nhường; một cao trào sẽ chẳng làm ai khóc nếu trước nó không có một khoảng lặng nín thở. Phối khí, vì thế, vừa là toán học của tần số, vừa là tâm lý học của trái tim.

Phối khí từ ba phía: người viết, người hát, người nghe

Về phía người viết, phối khí là sự tôn trọng và đôi khi là sự cứu rỗi. Người viết ca khúc trao đứa con tinh thần của mình cho người phối khí với tất cả niềm hy vọng lẫn lo âu. Một bản phối tốt sẽ làm hiện rõ những gì người viết hằng ấp ủ mà chưa diễn đạt được; nó “đọc” được ý đồ ẩn giấu trong từng câu chữ và thắp sáng chúng lên. Đôi khi, người phối khí còn nhìn thấy ở bài hát một chiều kích mà ngay cả người viết cũng chưa từng nghĩ tới và thế là ca khúc được nâng lên một tầng cao mới. Mối quan hệ giữa người viết và người phối, ở dạng đẹp nhất, là một cuộc đối thoại của hai tâm hồn cùng yêu một đứa con chung.

Về phía người hát, phối khí là cái nền để giọng hát đặt chân lên. Một bản phối thông minh biết “nhường đường” cho ca sĩ ở những câu quan trọng, lùi lại để giọng người cất lên không bị che lấp, rồi dâng lên nâng đỡ ở những đoạn cần sức mạnh. Nó cũng phải hiểu chất giọng của người hát: một giọng trầm ấm cần khoảng không gian thưa thoáng để ngân nga, một giọng cao vút lại cần phần đệm dày để có chỗ tựa vào. Người phối khí giỏi nghe được giọng hát trong tưởng tượng trước cả khi ca sĩ bước vào phòng thu, và dựng sẵn cho họ một sân khấu vừa vặn.

Về phía người nghe, phối khí chính là cánh cửa đầu tiên. Phần lớn người nghe không phân tích hòa thanh hay tiết tấu; họ chỉ cảm. Và cái họ cảm được, trước khi kịp hiểu lời, chính là không khí mà bản phối tạo ra. Vài giây nhạc dạo đầu đã quyết định người nghe sẽ ở lại hay lướt qua. Một bản phối hay là bản phối khiến người nghe muốn lắc lư, muốn nhắm mắt, muốn bật tâm tình, hoặc muốn nghe lại ngay lập tức mà không biết vì sao. Nó làm việc thầm lặng trong tiềm thức, gieo vào lòng người những rung động mà chính họ không biết. Đó là sự kỳ diệu, và cũng kín đáo nhất, của nghề phối khí.

Khi tất cả tìm thấy nhau

Cuối cùng, phối khí là nghệ thuật của sự gặp gỡ. Lời tìm thấy nhạc, nhạc tìm thấy nhạc khí, nhạc khí tìm thấy giọng hát, và tất cả cùng tìm đến trái tim người nghe. Người phối khí đứng ở giao điểm của tất cả những cuộc gặp gỡ ấy, vừa là người mai mối, vừa là người dẫn đường, vừa là người ở lại trong bóng tối khi ánh đèn đã tắt.

Một ca khúc hay là một ca khúc mà ở đó, ta không còn phân biệt được đâu là giai điệu, đâu là lời, đâu là tiếng đàn. Tất cả hòa làm một, như thể chúng vốn dĩ sinh ra để thuộc về nhau từ đầu. Và khi điều kỳ diệu ấy xảy ra, ta biết đã có một người, lặng lẽ ở đâu đó, dành cả tâm hồn mình để cho lời và nhạc cuối cùng tìm thấy nhau.

Sầu Muộn

Mélancolie

Ngu Yên và Vần điệu, kẻ đồng phạm bí mật của cảm xúc

Sự hiểu lầm dai dẳng về vần điệu trong lyric, được lan truyền qua nhiều thế hệ và nhiều ngôn ngữ. Người ta nghĩ vần là cái gì đó để cho đẹp, để câu hát kêu, để bài thơ có nhạc. Vần được xem như đồ trang trí, kiểu cái nơ buộc trên gói quà, có cũng được không có cũng không sao, miễn nội dung bên trong là hay. Đây là quan điểm dễ dãi và sai lầm, và Pattison dành cả một phần dài của sách để bác bỏ nó.

Vần không phải đồ trang trí. Vần là một công cụ điều khiển cảm xúc của người nghe, tinh vi và mạnh mẽ đến mức nếu dùng sai sẽ phá hỏng cả bài hát, dù mọi yếu tố khác đều ổn. Khi hai từ vần với nhau, não bộ của người nghe nhận được một tín hiệu vô thức, đó là tín hiệu của sự khép lại, sự hoàn tất, sự đúng chỗ. Khi hai từ không vần, hoặc vần không hoàn toàn, não bộ nhận tín hiệu khác, đó là tín hiệu của sự mở, sự chưa xong, sự bất ổn. Người nghe không tự nhận ra mình đang nhận tín hiệu này, nhưng cơ thể họ phản ứng. Họ thấy nhẹ nhõm khi vần khớp, thấy lửng lơ khi vần lệch, mà không hiểu tại sao.

Hiểu được điều này là chìa khóa để dùng vần một cách có chiến lược. Bạn không làm vần để cho đẹp, bạn làm vần để dẫn dắt cảm xúc. Khi nhân vật trong bài hát đang yên ổn, vần khớp giúp người nghe tin vào sự yên ổn đó. Khi nhân vật đang rối loạn nhưng cố tỏ ra bình tĩnh, vần khớp lại trở thành kẻ phản bội, nó nói dối thay cho nhân vật và làm bài hát mất đi sức nặng. Đó là lúc cần vần lệch, vần không hoàn hảo, vần khập khiễng. Sự khập khiễng đó chính là tiếng vọng của tâm trạng thật mà nhân vật đang cố giấu.

Sáu tầng của một âm thanh

Phần đóng góp lớn nhất của Pattison cho lý thuyết vần điệu là việc ông phân loại sáu kiểu vần khác nhau dựa trên mức độ giống nhau của âm thanh. Cách phân loại này tinh tế và hữu dụng đến mức nó đã trở thành tài liệu chuẩn trong nhiều khóa học sáng tác trên thế giới. Ý nghĩa của nó không phải là khoe sự uyên bác, mà là cho người viết một bộ công cụ với nhiều mức độ khác nhau, để chọn đúng công cụ cho đúng tình huống cảm xúc.

Tầng đầu tiên là perfect rhyme, tạm dịch là vần hoàn hảo. Đây là loại vần mà mọi người mặc định nghĩ đến khi nghe từ vần. Hai từ có cùng nguyên âm cuối và cùng phụ âm sau nguyên âm đó. Trong tiếng Anh là cat và bat, trong tiếng Việt là trăng và răng, là yêu và hiêu. Vần hoàn hảo tạo cảm giác đóng kín, chắc chắn, kết thúc một suy nghĩ. Nó là loại vần mạnh nhất về mặt hoàn tất cảm xúc, và cũng là loại dễ nhận ra nhất.

Tầng thứ hai là family rhyme, vần cùng họ. Hai từ có cùng nguyên âm, nhưng phụ âm cuối thuộc cùng một họ phát âm dù không giống hệt. Ví dụ trong tiếng Anh, các phụ âm p, b, t, d, k, g có chung đặc điểm phát âm bật, nên một từ kết thúc bằng p có thể vần cùng họ với một từ kết thúc bằng t. Trong tiếng Việt, n và m có thể tạo cảm giác vần cùng họ, vì cùng là phụ âm mũi. Vần cùng họ tạo cảm giác hoàn tất nhưng nhẹ hơn vần hoàn hảo, có chút lung linh, không quá đóng kín.

Tầng thứ ba là additive rhyme, vần thêm. Một từ thêm phụ âm vào phía sau từ kia, ví dụ tiếng Anh có cat và craft, hay trong tiếng Việt có thể là yêu và yếu. Vần thêm tạo cảm giác vẫn liên kết nhưng đã đi xa hơn, như một suy nghĩ chưa kịp dừng đã thêm một ý mới.

Tầng thứ tư là subtractive rhyme, vần bớt. Ngược lại với vần thêm, một từ bị cắt bớt phụ âm so với từ kia. Hiệu ứng cũng tương tự nhưng theo chiều ngược, tạo cảm giác như một câu nói bỏ lửng, như thiếu một âm tiết để hoàn thành. Như anh và an

Tầng thứ năm là assonance rhyme, vần nguyên âm. Hai từ chỉ giống nhau ở nguyên âm, còn phụ âm cuối thì khác hoàn toàn. Cat và lap có cùng nguyên âm a nhưng kết thúc khác. Trong tiếng Việt, vần nguyên âm xuất hiện rất phổ biến trong thơ và lyric, vì tiếng Việt vốn giàu nguyên âm. Vần nguyên âm tạo cảm giác liên kết mềm mại, không đóng nhưng cũng không hẳn mở, lửng lơ một cách dễ chịu.

Tầng thứ sáu là consonance rhyme, vần phụ âm. Hai từ giống nhau ở phụ âm cuối nhưng khác nguyên âm. Cat và bit cùng kết thúc bằng t nhưng nguyên âm khác. Loại vần này tạo cảm giác lạ nhất, vì nó vừa có liên kết vừa có sự khác biệt rõ rệt, gần như không cảm thấy là vần ở lần nghe đầu tiên, nhưng tai vẫn nhận ra một sự liên hệ mơ hồ.

Mỗi loại vần là một liều thuốc với liều lượng khác nhau

Tại sao phải phân loại tỉ mỉ đến vậy? Vì mỗi loại vần là một liều thuốc với tác dụng khác nhau lên cảm xúc của người nghe. Người viết lyric giỏi giống như một dược sĩ, biết đúng liều lượng nào cho đúng loại bệnh nào. Người viết kém thì chỉ có một loại thuốc duy nhất, là vần hoàn hảo, và cứ thế kê cho mọi bệnh nhân, kết quả là nhiều bệnh không khỏi và một số bệnh còn nặng thêm.

Hãy hình dung một bài hát về một người đang ổn định, đã chấp nhận quá khứ, đang sống bình yên trong hiện tại. Loại bài này hợp với vần hoàn hảo, vì vần hoàn hảo phản ánh trạng thái tâm lý đã hoàn tất của nhân vật. Mỗi câu kết thúc một cách dứt khoát, mỗi đoạn khép lại trọn vẹn, người nghe cảm nhận được sự yên ổn đó qua chính âm thanh của bài, không cần lời nói rõ.

Bây giờ hãy hình dung một bài khác, về một người vừa chia tay, đang cố thuyết phục mình rằng đã ổn nhưng thực ra chưa ổn. Nếu viết bài này với vần hoàn hảo, sẽ có một sự dối trá ngầm. Lời nói tôi đã quên, vần kêu lên đẹp đẽ và khép kín, người nghe sẽ tin lời đó dù tác giả có thể không muốn họ tin. Cách thông minh hơn là dùng vần lệch, vần nguyên âm, vần phụ âm, ở những vị trí then chốt. Lời nói tôi đã quên, nhưng vần kêu lên không khép, lửng lơ, hơi sai một chút. Người nghe vô thức nhận ra có gì đó không ổn, và cảm xúc của bài hát trở nên phức tạp hơn nhiều so với chỉ riêng nội dung lời.

Đây là bài học sâu sắc nhất về vần mà Pattison muốn truyền đạt. Vần hoàn hảo không phải là mục tiêu cao nhất, nó chỉ là một trong sáu công cụ. Người viết có sáu công cụ thì có sáu cách diễn đạt cảm xúc, người viết chỉ có một thì chỉ có một. Sự nghèo nàn của vần hoàn hảo trong tay người mới là sự nghèo nàn của cảm xúc. Mỗi câu đều khép kín đẹp đẽ, dù nội dung đáng lẽ phải lửng lơ, đáng lẽ phải gãy, đáng lẽ phải đau.

Một quan sát thú vị mà Pattison nhắc đến là âm nhạc đại chúng đã dần chuyển từ việc dùng vần hoàn hảo gần như tuyệt đối ở thế kỷ hai mươi sang việc dùng nhiều vần lệch hơn ở thế kỷ hai mươi mốt. Đây không phải vì người viết lyric ngày nay lười hơn, mà vì cảm xúc của thời đại đã thay đổi. Thế giới ngày càng phức tạp, các mối quan hệ ngày càng mơ hồ, và vần hoàn hảo trở nên không đủ tinh tế để diễn đạt cái mơ hồ đó. Vần lệch là âm thanh của thời đại lửng lơ, và việc dùng nó là dấu hiệu của một người viết thực sự đang lắng nghe thời mình đang sống.

Nhạc tính bên trong câu, không chỉ ở cuối câu

Vần ở cuối câu là điều ai cũng để ý, nhưng có một dạng nhạc tính tinh vi hơn nằm bên trong câu, mà nhiều người viết bỏ qua hoặc dùng một cách vô thức không có chủ đích. Pattison gọi tên hai công cụ chính của loại nhạc tính này là alliteration và internal assonance.

Alliteration là điệp phụ âm đầu, tức là nhiều từ trong cùng một dòng hoặc nhiều dòng kế nhau bắt đầu bằng cùng một phụ âm. Trong tiếng Anh có những câu kinh điển như sự lặp lại âm s tạo cảm giác như rắn trườn, hay sự lặp lại âm m tạo cảm giác êm đềm như tiếng ru. Trong tiếng Việt, alliteration cũng tồn tại và mang sức mạnh tương tự, ví dụ một câu nhiều âm l liên tiếp tạo cảm giác lả lướt, nhiều âm r tạo cảm giác rộn ràng, nhiều âm t tạo cảm giác thúc giục dứt khoát.

Internal assonance là điệp nguyên âm bên trong câu, không phải ở cuối câu. Một dòng có nhiều nguyên âm a sẽ có một sắc thái khác với một dòng có nhiều nguyên âm i hay nhiều nguyên âm u. Nguyên âm a có xu hướng mở, sáng, hướng ra ngoài. Nguyên âm i có xu hướng nhỏ, sắc, kim. Nguyên âm u có xu hướng tròn, sâu, vọng. Khi bạn chọn từ mà có cùng nhóm nguyên âm trong một dòng, bạn đã âm thầm tô màu cảm xúc cho dòng đó, ngay cả khi nội dung không đặc biệt gì.

Đây là tầng sâu mà người viết lyric chuyên nghiệp luôn để ý, dù người nghe phổ thông không bao giờ nhận ra một cách có ý thức. Khi một câu lời được chọn với cả nội dung phù hợp và âm thanh phù hợp, nó tạo ra một hiệu ứng kép mạnh hơn nhiều so với chỉ riêng nội dung. Người nghe cảm thấy câu đó hay mà không biết tại sao, và cái tại sao đó nằm ở tầng âm thanh mà họ không bao giờ phân tích nhưng cơ thể họ phản ứng.

Bài tập đơn giản mà Pattison gợi ý là sau khi viết xong một dòng, đọc to lên và tự hỏi câu này có nhạc tính gì bên trong không. Nếu không có gì cả, các phụ âm và nguyên âm rải rác ngẫu nhiên, dòng đó dù nội dung đúng vẫn thiếu một cái gì đó. Hãy thử thay vài từ bằng các từ đồng nghĩa nhưng có âm thanh hợp với những từ khác trong dòng. Bạn không cần thay nhiều, đôi khi chỉ một từ thôi cũng đủ để cả dòng bỗng nhiên có sức sống. Đây là quá trình mà Pattison gọi là đánh bóng âm thanh, và nó là điều phân biệt một lyric viết xong với một lyric thực sự được hoàn thiện.

Vị trí của vần và quyền lực của sự bất ngờ

Một điều ít người viết để ý là vị trí của vần trong câu cũng quan trọng không kém loại vần. Vần ở cuối hai dòng liền nhau tạo cảm giác khác với vần cách dòng. Vần đôi (dòng một vần với dòng hai) tạo cảm giác đóng nhanh, dồn dập. Vần ABAB (dòng một vần với dòng ba, dòng hai vần với dòng bốn) tạo cảm giác mở rộng hơn, có không gian hơn. Vần AABB tạo cảm giác đối xứng, ổn định. Vần ABBA tạo cảm giác đóng vòng, quay về chỗ cũ.

Mỗi sơ đồ vần là một sơ đồ cảm xúc thu nhỏ. Một bài hát kể chuyện cuộc đời tuần tự có thể hợp với vần đôi liên tiếp. Một bài hát về một mối tình quẩn quanh có thể hợp với vần ABBA, vì nó âm thầm kể chuyện về sự không thoát ra được. Một bài hát về sự cân bằng giữa hai thế lực có thể hợp với vần ABAB, vì nó liên tục đan xen hai chuỗi âm thanh.

Pattison cũng cảnh báo về quyền lực của sự bất ngờ. Khi bạn đã thiết lập một sơ đồ vần trong cả bài, người nghe vô thức quen với sơ đồ đó. Họ chờ đợi vần ở vị trí quen thuộc. Nếu đột nhiên bạn phá vỡ sơ đồ ở một vị trí then chốt, hiệu ứng cảm xúc rất mạnh. Người nghe bị giật mình, dù không phân tích được điều gì vừa xảy ra. Sự giật mình này có thể được dùng để nhấn mạnh một câu quan trọng, một bước ngoặt cảm xúc, hoặc một sự thật bất ngờ.

Đây là một kỹ thuật cao cấp, không nên dùng bừa bãi. Nếu bạn phá sơ đồ vần ở mọi nơi, người nghe không còn nhận ra đó là phá vỡ, họ chỉ thấy bài hát lộn xộn. Nguyên tắc là thiết lập trước, phá sau, và phá ít thôi để mỗi lần phá đều có sức nặng. Giống như trong âm nhạc, một nốt sai có thể trở thành điểm nhấn nếu các nốt còn lại đều đúng, nhưng nếu mọi nốt đều sai thì không còn gì là điểm nhấn nữa, chỉ còn là tiếng ồn.

Khi sự không hoàn hảo trở thành nghệ thuật

Đoạn cuối của phần này có lẽ là đoạn quan trọng nhất, vì nó tổng hợp cả triết lý của Pattison về vần điệu thành một bài học duy nhất. Bài học đó là sự không hoàn hảo, khi được dùng có chủ đích, là một dạng nghệ thuật cao hơn sự hoàn hảo.

Người mới viết khao khát vần hoàn hảo vì họ nghĩ đó là dấu hiệu của tài năng. Họ ngồi nhiều giờ để tìm cho được hai từ vần khít với nhau, và họ tự hào khi tìm ra. Nhưng người viết trưởng thành nhận ra rằng đôi khi vần khít không phải là điều bài hát cần. Bài hát cần sự lệch nhịp đúng lúc, sự gãy đổ đúng chỗ, sự không hoàn tất đúng nơi. Và để làm được điều đó, người viết phải biết tất cả các loại vần, không chỉ vần hoàn hảo. Họ phải biết khi nào dùng vần nguyên âm, khi nào dùng vần phụ âm, khi nào không vần gì cả.

Đây cũng là lý do tại sao đọc nhiều thơ là một bài tập tốt cho người viết lyric. Thơ ca, đặc biệt thơ hiện đại, đã đi qua một hành trình dài trong việc khám phá khả năng biểu cảm của các loại vần lệch và không vần. Người viết lyric có thể học được rất nhiều từ cách các nhà thơ chọn không khép một câu thơ bằng vần, hoặc khép nó bằng một âm thanh không ai ngờ tới. Lyric không phải thơ, vì lyric phải hát được và phải hợp với nhạc, nhưng lyric có thể mượn rất nhiều từ thơ, đặc biệt là sự tự do trong việc đối xử với vần.Tóm lại, vần điệu trong tay người viết kém là một sợi dây xích, trói lyric vào những khuôn mẫu cũ. Trong tay người viết giỏi, vần điệu là một dàn nhạc nhỏ, mỗi loại vần là một nhạc cụ, và bài hát chính là bản giao hưởng được viết bằng cách phối hợp các nhạc cụ đó với chủ đích rõ ràng. Bạn không phải nô lệ của vần, bạn là người chỉ huy của nó. Khi nó phục vụ cảm xúc, hãy dùng. Khi nó phản bội cảm xúc, hãy bỏ. Quy tắc duy nhất là quy tắc của tai và của tim, không phải quy tắc của sách giáo khoa.

NT: Cám ơn anh Ngu Yên đã đồng ý cho KJ đăng lại bài viết của anh về ca từ, vần điệu và ảnh hưởng tiềm thức của người nghe. Một vấn đề thật lý thú cho người viết ca từ, hoặc làm thơ, hoặc chỉ để thưởng thức bài hát một cách… có ý thức.

Giấc Mơ Đẹp

The Good Life

Jazz thường được xem là một ngôn ngữ âm nhạc mang màu sắc Mỹ và Anh ngữ. Điều này không sai, bởi phần lớn các ca khúc jazz tiêu chuẩn — những jazz standards — xuất phát từ Broadway, Tin Pan Alley, hay nền văn hóa Mỹ đầu thế kỷ XX. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, jazz chưa bao giờ thật sự thuộc về riêng một ngôn ngữ nào. Ngay từ bản chất, jazz là nghệ thuật của sự hấp thụ và biến đổi văn hóa.

Sinh ra tại New Orleans, jazz vốn đã là kết quả của nhiều dòng nhạc gặp nhau: nhịp điệu Phi châu, hòa âm Âu châu, thánh ca Tin Lành, blues, marching band, dân ca, và cả âm nhạc Caribbean. Có thể nói jazz ngay từ đầu đã là một thứ “hùm-bà-lằng” đầy sáng tạo.

Khi lan ra thế giới, jazz tiếp tục hấp thụ những nền văn hóa khác và tạo ra nhiều nhánh rất riêng.

Trong số đó, ảnh hưởng mạnh nhất có lẽ là Brazil. Sự kết hợp giữa jazz và samba tạo ra bossa nova — một thể loại mềm mại, tinh tế và đầy hòa âm phức tạp. Những ca khúc như The Girl from Ipanema hay Desafinado gần như đã trở thành một phần tự nhiên của kho tàng jazz quốc tế. Tiếng Bồ Đào Nha với âm điệu nhẹ và giàu nguyên âm đặc biệt phù hợp với phrasing jazz.

Pháp lại phát triển một hướng khác. Tại Paris, jazz hòa vào không khí nghệ thuật và trí thức của châu Âu. Từ đó sinh ra dòng Gypsy Jazz của Django Reinhardt — thứ jazz của guitar acoustic, violin, tốc độ và sự lãng mạn kiểu Âu châu. Đồng thời tiếng Pháp, với chất thơ và sự mềm mại, cũng tạo nên một phong cách vocal jazz rất riêng.

Ở vùng Caribe và thế giới nói tiếng Tây Ban Nha, jazz gặp nhịp clave và các cấu trúc đa tiết tấu châu Phi+Cuba để hình thành Latin Jazz và Afro-Cuban Jazz. Những nhạc sĩ như Chano Pozo đã làm thay đổi hoàn toàn cảm giác tiết tấu của jazz hiện đại. Nếu bebop cho jazz sự phức tạp hòa âm, thì Afro-Cuban jazz đem đến cho nó một thân thể mới để chuyển động.

Nhật Bản là một trường hợp rất đặc biệt. Dù không tạo ra một thể loại jazz riêng quá rõ rệt, nước này lại trở thành một trong những trung tâm thưởng thức và bảo tồn jazz lớn nhất thế giới. Tại Tokyo, văn hóa “jazz kissa” — các quán cà phê chuyên nghe jazz — phát triển mạnh suốt nhiều thập niên. Jazz Nhật thường mang vẻ đẹp tiết chế, cô độc và giàu không gian, phản ánh phần nào mỹ học Nhật Bản.

Trong khi đó, Bắc Âu phát triển một dạng jazz gần như thiền định. Những nghệ sĩ như Jan Garbarek tạo ra thứ âm nhạc lạnh, rộng và tĩnh lặng như phong cảnh mùa đông Scandinavia. Jazz ở đây ít “swing” hơn truyền thống Mỹ, nhưng giàu chiều sâu không gian và cảm giác nội tâm.

Điều thú vị là, càng lan rộng, jazz càng ít phụ thuộc vào ngôn ngữ nói. Một nhạc công ở São Paulo, một nghệ sĩ saxophone ở Paris, và một pianist ở Tokyo có thể cùng chơi với nhau mà gần như không cần chia sẻ cùng ngôn ngữ. Họ giao tiếp bằng hợp âm, nhịp điệu, tension, resolution, phrasing, và sự lắng nghe.

Có lẽ đó là điều đặc biệt nhất của jazz:  nó bắt đầu như tiếng nói của một đám người, nhưng cuối cùng trở thành một ngôn ngữ xuyên văn hóa — nơi mỗi dân tộc khi bước vào đều để lại dấu vết riêng của mình.

Ca khúc hôm nay là một ca khúc đặc biệt vì nó được sáng tác trong phạm vi ngôn ngữ và văn hóa của người Do Thái.  Xuất hiện vào năm 1932 trong một vở nhạc kịch ít ai biết.  Mãi đến năm 1937, bản nhạc này đã được “swing” hóa cũng như “Mỹ” hóa. Và chẳng bao lâu sau đó, phiên bản của The Andrew Sisters đã đưa ca khúc này vào đám nhạc thịnh hành của thập niên ấy.  Bravo đến Lê Vũ đã đưa hơi hướm Do Thái vào hòa âm jazz, và Ngô Nhật Trường đã thở hơi nóng của tp SàiGòn vào ca từ lãng mạn vừa Do Thái, vừa Mỹ vừa Việt này.

Vì Em Tuyệt Vời

Bei Mir Bist du Schoen

Tình Yêu Trong Thời AI

Cô ngồi trong góc quán, bên cạnh khung cửa sổ hai lớp kính áp loại chống quang tử ngoại. Trên bàn, giữa lòng hai bàn tay, tách cà phê đen bốc lên một mùi thơm thân thuộc. Mùi hương đặc, đậm và trầm lặng, mang hơi hám chút đất ẩm, chút rễ cây, chút lá khô, chút gió, chút bóng đêm. Nó mang lại những mảng ký ức lỗ chỗ cô đã cố gợi lại để trì hoãn cái tàn phá của thời gian.

Mặt cà phê đen gợn những vòng đồng tâm giữa hai tay cô. Nó đã chứng kiến tất cả, đã nghe tất cả. Nhưng nó chẳng giữ lại dùm cho cô một điều gì. Chỉ một màu đen cho đến khi cạn tách.

Cô ngước lên, nhìn ra ngoài cửa sổ. Nắng chang chang mặc dù chiếc đồng hồ lượng tử hiện con số 4:13 sáng. Bên kia đường, dãy gia cư vẫn nằm im. Những khung cửa sổ vẫn còn đậm đen ngăn chặn ánh sáng. Ánh sáng ở đây có một màu xanh lạnh, mặc dù có độ nóng kinh hồn khi nó chạm vào da. Điều đó thường nhắc cô nghĩ đến màu nắng năm xưa, có màu hồng buổi bình minh và màu vàng cam buổi hoàng hôn. Nhưng hình ảnh mập mờ làm cô không còn dám chắc là mình đã từng thấy như vậy hay trí nhớ của cô đã ăn cắp những hình ảnh đó của người khác.

Đời sống ở đây từ lâu đã trở thành như vậy. Ký ức cộng đồng. Một hệ thống thư viện ký ức. Mượn vay. Lâu ngày thành ra không còn chắc là những gì mình “nhớ” thật sự đến từ đâu.

Nhưng có những thứ cô không bao giờ nộp vào. Cô giữ khư khư trong chỗ kín đáo.  Chẳng hạn như mùi khét từ mái tóc cháy nắng, mùi hăng hăng từ nách của Đăng, như cái cảm giác sôi động trên ngực của cô những khi Đăng hôn cô, và những đêm nằm bên cạnh nhau trong căn phòng nóng bức mồ hôi nhễ nhại, những buổi sáng vừa thức dậy nghe mưa đổ xuống trên mái nhà bằng ngói. Những thứ ấy, cô muốn giữ cho riêng mình. Cô không muốn cho ai mượn. Cô có cảm tưởng người mượn sẽ không bao giờ trả lại toàn vẹn được. Sẽ có một chút phai mờ, một chút nhàu nát. Và cô không muốn thế.

Đó là ký ức từ khoảng thập niên 2360 cho đến 2375, năm mà mọi thứ bị tàn phá, và cô cùng với một số đồng nghiệp đã bị cấp tốc bốc đi và đưa thẳng lên đây, một trạm tạm trú trên mặt trăng. Để chờ.

Cô mất liên lạc với Đăng từ đó, mặc dù cô vẫn tiếp tục nhắn tin qua những liên tuyến đến những vùng tạm cư trong không gian. Nhưng bặt tin.

Có lần có một người bạn của Đăng đã trốn về lại Trái Đất. Trước khi đi, anh có bảo cô rằng anh sẽ gắng tìm tin tức của Đăng, và nếu có anh ta sẽ cho cô hay. Nhưng đó là chuyện đã gần ba mươi năm trước. Có lẽ anh ta chẳng tìm ra được tin tức gì nên đã không liên lạc với cô, cũng có thể anh đã chẳng bao giờ có dịp trở lại nơi an toàn. Cũng có thể… Và có quá nhiều cái có thể như thế, dẫu không có cái nào dẫn đến điều cô cần biết.

Những người quen của cô dần dần đi định cư ở những hành tinh xa. Nơi tạm cư của cô vẫn tiếp tục đón người đến, đưa người đi. Mỗi ngày. Để ở lại nơi này, cô đã phải xin việc làm trong phòng lưu trữ hồ sơ. Ở trong một tòa nhà có tầng tầng lớp lớp máy siêu vi tính. Công việc của cô là hướng dẫn những người mới đến. Hệ thống siêu vi sẽ nhập vào não bộ để gạn gặt những hình ảnh, những âm thanh, những dữ kiện trước khi sắp đặt cho họ đi định cư. Công việc không đòi hỏi nhiều về kỹ thuật, nên khá nhàm chán. Nhưng ngược lại, cô được dịp giao tiếp với nhiều người từ nhiều nơi khác nhau. Một ngày nào đó, có thể cô sẽ tìm được chút manh mối về Đăng chăng? Cô nghĩ như thế.

Nhưng rồi số người đến từ từ ít dần. Trạm tạm trú cũng dần dà trở thành nơi định cư cho một số giống như cô.  Họ là những người vướng lại vì không có gì để kéo họ đi đến nơi nào khác.

Dẫu vậy, công việc của cô vẫn tiếp tục.

Mỗi ngày, từng người một bước vào căn phòng trống có trần thấp và lạnh, một chiếc ghế, một cái bàn nhỏ.  Và giàn máy khổng lồ. Họ ngồi xuống chiếc ghế kim loại đối diện cô. Sau vài câu hỏi căn bản, hệ thống sẽ nối những sợi dẫn thần kinh vào sau gáy họ. Rồi ký ức bắt đầu hiện lên trên màn hình lưu trữ.

Thoạt đầu cô không thích nhìn. Cô cảm thấy như mình đang xâm phạm đời tư của người khác. Xâm phạm vào những gì quá thầm kín.  Nhưng lâu dần, cô bắt đầu không cưỡng lại được sự tò mò.

Một người đàn bà già ôm xác đứa con nhỏ bên bờ biển đen sau chiến tranh khí quyển.

Một người đàn ông ngồi hàng giờ trong khoang tàu hỏng chỉ để nghe đi nghe lại tiếng cười của vợ trước lúc mất tín hiệu.

Một đứa bé nhìn đàn chim lần đầu tiên trong đời rồi khóc vì không hiểu tại sao nó khóc.

Một cặp tình nhân cãi nhau dữ dội trong căn bếp chật hẹp, rồi vài giờ sau lại ngồi ăn mì với nhau trong yên lặng.

Thoạt đầu cô chỉ xem đó như dữ liệu. Những mảnh vụn sinh học thần kinh. Nhưng càng nhìn, cô càng nhận ra đời sống con người hình như luôn đầy những vết nứt như thế. Không ai thật sự hiểu được nhau hoàn toàn. Không ai giữ được nhau mãi mãi. Người ta làm tổn thương nhau, phản bội nhau, bỏ rơi nhau, quên nhau.

Có lần cô đã xem ký ức của một người đàn ông từng sống với vợ suốt bốn mươi năm. Trong gần một nửa ký ức lưu trữ, ông ta cảm thấy cô độc. Có những lúc ông ngồi nhìn người vợ đang ngủ mà thấy bà như một người xa lạ.

Điều đó làm cô hoang mang nhiều ngày.

Cô từng nghĩ tình yêu là một thứ gì khác thường, một thứ gì ở trên tất cả. Một sự hòa làm một. Nhưng những ký ức kia khiến cô hiểu rằng ngay cả những người yêu nhau sâu đậm nhất cũng vẫn luôn đứng cách nhau một khoảng tối nào đó không thể vượt qua.

Rồi từ từ, suy nghĩ ấy lại dẫn cô đến một cảm giác khác.  Có lẽ chính vì con người không bao giờ thật sự giữ được nhau, nên việc muốn giữ lấy một ai đó mới trở nên đau đớn và đẹp đến vậy.

Những người trong kho lưu trữ thường nộp hết ký ức của họ vào hệ thống. Những mối tình. Những cuộc chia tay. Những lần làm tình. Những cái chết. Tất cả cuối cùng đều trở thành dữ liệu để xã hội dùng chung. Người ta xem ký ức như nước hay điện năng. Một tài nguyên tập thể.

Nhưng càng làm việc lâu trong phòng thu gặt ký ức, cô càng trở nên ích kỷ hơn với những điều thuộc về Đăng.  Cô không nộp.  Không phải vì sợ mất. Mà vì cô bắt đầu hiểu rằng ký ức cũng giống thân xác. Một khi bị quá nhiều người chạm vào, nó sẽ không còn nguyên vẹn nữa.

Có lần hệ thống đề nghị cô cập nhật kho ký ức cá nhân để đổi lấy thêm quyền cư trú dài hạn. Cô đã ngồi rất lâu trước màn hình xác nhận. Chỉ cần vài thao tác, những gì về Đăng sẽ được sao lưu vĩnh viễn. Không còn sợ lãng quên. Không còn sợ tế bào thần kinh mục nát theo tuổi già.

Nhưng cuối cùng cô vẫn tắt màn hình.

Nếu ký ức về Đăng bị phân tách thành dữ liệu, bị người khác xem, bị hệ thống phân loại, chỉnh sửa, phục dựng, thì Đăng sẽ không còn thật sự thuộc về cô nữa.  Mà tình cảm giữa Đăng và cô, sau cùng, có lẽ chỉ còn tồn tại nhờ chính sự mong manh đó, nhờ khả năng có thể bị mất đi, nhờ nỗi sợ quên lãng.

Sau đó cô xin nghỉ hưu, và cô mở cái quán này.  Chính Đăng và cô đã từng có ý định mở một cái quán nhỏ, đặt tên là Mỗi Ngày.  Họ đã từng đùa với nhau về đặt tên những món ăn thức uống nghe thật quái đản như Bún Nhớ, Canh Rau Tưởng Chừng Như, Cơm Chiên Quá Khứ, Cà Phê Bỗng Quên…

Bây giờ ngồi đây với tách cà phê trong quán của cô, cô thèm được nghe giọng nói trầm trầm của Đăng, tiếng cười sâu trong cổ họng, thèm được thấy đôi mắt đen lay láy của Đăng, thèm được chăm chú nhìn đôi môi đang mấp máy nói.

Như thể có một sự đồng cảm, tiếng nhạc từ trong chiếc máy hát của quán chợt vang lên một bài hát cũ mà cô đã kiến trúc từ một câu Đăng hát cô đã thâu lại năm nào.  Một đoạn ngắn thôi, cô đã tìm thấy trong chiếc điện thoại cũ mèm.  Và cô đã dùng nó để tạo nên cả một ca khúc, như người ta dùng một DNA để tạo lại một con người.  Hơi giống như vậy.  Hơi giống thôi.  Hay là cô đã tưởng như thế?

Cô nhớ vào lần đó, Đăng đã nói trong đêm mất điện, lúc hai người nằm nghe mưa đổ ngoài mái ngói: “Có khi điều làm người ta yêu nhau không phải vì sẽ ở mãi với nhau. Mà vì biết chắc một ngày nào đó sẽ mất nhau.”

Lúc ấy cô đã cười, cho rằng anh nói chuyện như mấy cuốn sách cũ.  Rồi bất chợt, Đăng đã cất tiếng hát.  Giọng của Đăng khàn khàn, ấm áp.  Cô đã nài nỉ anh hát lại để cô thâu vào điện thoại.  Anh cười, chờ cho cô mở điện thoại, rồi hát lại, nhưng chỉ một đoạn ngắn thôi, rồi anh hôn cô.

Bây giờ, ngồi giữa tầng tầng lớp lớp ký ức của nhân loại, cô mới hiểu có lẽ lời Đăng nói thật đúng.

Ngoài cửa kính, ánh sáng xanh lạnh vẫn cháy trắng mặt đường vắng ngắt.

Cô đưa tách cà phê lên môi.  Mùi đất ẩm và lá mục vẫn như cũ.  Và thật sâu trong tách cà phê đen, Đăng vẫn còn đó, cô và Đăng vẫn đang bên cạnh nhau, y nguyên, không hề một chút nhàu nát.

Nguyễn Thảo X ChatGPT

Tấu Khúc Tình Yêu

Hymne à l’amour

Năm 3257, Ngày Hè

Thằng đó có mái tóc đỏ màu sắt rỉ, lòa xòa dưới lớp kính. Nó mặc một bộ đồ trắng cũ rộng thùng thình kín mít. Đôi tay mang găng khư khư trước bụng một nhánh khô. Đầu cành là một cụm trắng đục mềm mại.  Không khí khô khốc. Không một vật gì lay động.

Nó cau mày, nhìn chằm chằm vào cụm trắng trên tay.

Chung quanh nó toàn là cát. Cát đỏ. Một màu đỏ trải dài mênh mông bất tận dưới bầu trời màu đồng sẫm của Hỏa Tinh. Ánh nắng chiếu xiên trên những cồn cát tạo nên những vệt đậm nhạt đổ dồn về cùng một hướng, hướng của một chân trời vô định.

Phía rất xa sau lưng nó là trạm cư trú số U37 — một khối kiến trúc bằng thép đen và kính áp suất, nằm lọt thỏm giữa lòng hoang mạc. Những mái vòm trong suốt phản chiếu ánh mặt trời rực rỡ. Từ đây, trạm chỉ còn giống một đốm sáng nhỏ, yếu ớt giữa màu đỏ vô tận của hành tinh khô.

Thật ra, lúc nó quyết định bỏ đi, nó hoàn toàn không biết mình sẽ đi đâu.

Nó chỉ cảm thấy rất cần phải ra đi. Vì một cái gì đó trong nó hình như càng lúc càng lớn dần lên. Một khoảng không đen u u, sâu hoắm, không đáy. Ban đầu chỉ như một chấm nhỏ mơ hồ trong ngực. Nhưng rồi mỗi ngày, mỗi giờ, khoảng trống ấy càng nở ra, như thể nó đang từ từ muốn lộn ngược nó từ trong ra ngoài.

Khoảng không ấy bắt đầu từ ngày nó vô tình nghe được cái âm thanh kỳ lạ.

Nơi nó sống, chưa bao giờ có âm thanh như thế.

Trong trạm cư trú, mọi thứ đều phát ra tiếng máy móc. Tiếng rù rù của hệ thống tuần hoàn không khí. Tiếng bíp khô khan báo hiệu một sự kiện nào đó: cửa không đóng kín, áp suất thay đổi, hay khi nó lơ đãng không nhìn màn hình trong lúc đáng lẽ phải chăm chú. Một vài lần, hiếm hoi lắm, hệ thống lọc khí của toàn trạm gặp trục trặc, còi báo động rú lên nghe thật kinh khiếp. Nhưng chỉ vài giây sau, hệ thống khử nhiễu âm thanh lập tức hoạt động, níu mọi thứ trở về sự yên tĩnh quen thuộc — chỉ còn tiếng rù rù đều đều, bất tận, như hơi thở của một con vật gì đó đang ngủ.

Con người đã quen với thứ âm thanh của yên lặng ấy từ nhiều thế hệ. Nó đã quen như thế từ nhỏ.

Đó là cho đến lúc nó bất chợt nghe tiếng động lạ lùng kia.

Hôm đó, nó đang đi lạc ngang khu bỏ phế của trạm cư trú khu B, một nơi lưu trữ cũ ở tầng dưới cùng của dãy B22. Một nơi hầu như không ai lui tới vì phần lớn dữ liệu đã được số hóa từ hàng trăm năm trước. Trong lúc cánh cửa bảo trì mở hé, một âm thanh bỗng lọt ra ngoài.

Ban đầu nó tưởng là tín hiệu hỏng. Nhưng rồi âm thanh ấy kéo dài thành một hơi thở mềm và nóng, cong quẹo trong không khí như một dải chất lỏng cuồn cuộn, mềm mại nhưng dữ dội. Âm thanh vừa lạ lẫm vừa đau đớn.

Nó chết lặng ngoài hành lang tối thui lạnh ngắt.

Mãi một hồi, nó mới len lén đi lại gần, hé mắt nhìn vào. Bên trong là một căn kho tối mù, ngoại trừ một ánh đèn nhỏ màu vàng đục như mắt dã thú tiền sử nó hay thấy trên màn hình. Nó đẩy cửa bước vào, mò mẫm đi về phía ánh sáng. Âm thanh vẫn chậm rãi, nhưng bây giờ lại rời rạc như tiếng nước nhỏ giọt. Thật quái dị. Nó như bị hút vào một khối âm thanh có ánh sáng màu vàng.

Nó đến gần nguồn ánh sáng, một vật bằng kính hình tròn bọc quanh một sợi mỏng đang tỏa ánh vàng vọt. Nó chạm nhẹ. A, nóng. Nó rụt tay lại.

Bên cạnh đó là một chiếc hộp nhỏ có màn hình. Nó cầm lên, phủi đi lớp bụi đỏ. Ánh sáng xanh yếu ớt hiện lên đám chữ nhỏ bên dưới và một hình trắng đen của một bàn tay cầm một dụng cụ gì đó mà nó chưa bao giờ thấy. 

Summertime, dòng chữ hiện lên.

Từ chiếc hộp này, âm thanh kỳ lạ đó đang phát ra. Nó không hiểu, nhưng âm thanh hình như có một thứ hơi hám thật u hoài mà đời nó chưa từng chạm tới.

Âm thanh ấy không giống bất cứ thứ gì trong trạm cư trú. Nó không đều đặn. Nó không trong trẻo. Không chính xác. Không vô trùng. Âm thanh ấy đang run rẩy như nhớ một điều gì đó chưa biết.

Trong đầu nó hiện lên những hình ảnh mơ hồ. Tự nhiên trên da nó nổi cảm giác rờn rợn. Có gì vô hình vừa chạm vào nó.

Khi tiếng động kéo dài giống như chuỗi âm thanh của một cái máy sắp chết, nó chợt cảm nhận bên trong nó đang không ổn. Nó thả rơi chiếc hộp. Có tiếng vỡ vụn. Âm thanh im bặt. Bóng tối chụp xuống.

Nó hốt hoảng chùi tay vào bộ đồ đang mặc. Bên tai nó lùng bùng những lời khuyến cáo đã được nghe về những loại khuẩn trùng kỳ quặc của thời cổ đại từ hành tinh màu xanh. Nó loạng choạng đi về phía cửa thoát ra.

Và lần đầu tiên trong đời, nó cảm thấy trong ngực nặng nề ngột ngạt.

***

Nhiều tuần sau đó vẫn thấy khó chịu, nó nghĩ mình bị bệnh. Nó bắt đầu thức giấc giữa chu kỳ ngủ với cảm giác khó thở. Tim đập mạnh vô cớ. Nhiều lúc đang làm gì đó, nó bỗng nghe trong đầu vang lên những đoạn âm thanh uốn lượn kỳ dị kia, như có thứ gì đang chảy bên trong óc nó.

Nó đến khu y tế của trạm U37 ba lần. Máy quét sinh học không tìm ra bất cứ bất thường nào. Máu. Phổi. Hệ thần kinh. Mọi thứ đều hoàn hảo theo tiêu chuẩn. Người phụ trách chỉ bảo có lẽ nó bị nhiễu thần kinh do tiếp xúc với thiết bị cổ. Họ cho nó thuốc an thần nhẹ và khuyên tránh xa khu bỏ phế.

Nhưng từ hôm đó, nó không còn cảm thấy thế giới chung quanh giống như trước nữa.

Tiếng máy móc trong trạm bắt đầu nghe bực mình. Những hành lang kim loại dài vô tận. Những ô cửa kính áp suất tù túng. Những màn hình nhấp nháy dữ liệu. Tất cả bỗng trở nên lạnh lẽo. Nó có cảm giác mọi người chung quanh đang sống một cách máy móc nhàm chán.

Cuối cùng, không chịu nổi cảm giác ấy nữa, nó lén truy cập vào trung tâm dữ liệu hệ thống trí tuệ của trạm.

Nó nhập câu hỏi.  “Summertime là gì?”

Mất vài giây mới hiện lại câu trả lời; một khoảng thời gian rất dài đối với hệ thống xử lý lượng tử hiện đại, “Một bài nhạc của cố nhạc sĩ George Gershwin và DuBose Heyward.”

Rồi màn hình hiện lên tiếp hàng loạt dữ liệu cổ xưa. Âm nhạc. Jazz. Saxophone. New York. Trái Đất. Thế kỷ XX. Thế kỷ XXI.

Nó ngồi bất động hàng giờ nhìn những hình ảnh được phục dựng lại từ kho lưu trữ nhân loại. Những thành phố đầy ánh đèn và mưa. Những quán nhỏ đầy khói thuốc. Những con người ngồi chen chúc nghe nhạc trong đêm. Những bàn tay cầm ly thủy tinh. Những khuôn mặt cười, buồn, cô độc. Nó được nghe những tiếng hát khàn đục nói về tình yêu, chiến tranh, mất mát và hy vọng.

Rồi lời giải thích rằng âm nhạc từng là một phần không thể thiếu của loài người trước thời đại di cư không gian. Nó không chỉ để giải trí. Nó từng là cách con người diễn tả những cảm xúc mà ngôn ngữ không thể diễn tả hết.

Nó đọc đến sáng. Rồi đến ngày hôm sau. Rồi nhiều tuần lễ tiếp theo.

Nó bắt đầu tìm kiếm mọi thứ về nền văn hóa cổ của Trái Đất. Hội họa. Thi ca. Nhạc cổ điển. Opera. Blues. Jazz. Rock. Những ngôn ngữ đã chết. Những cánh rừng. Đại dương. Chim chóc. Thú vật. Mưa. Bão tố.

Và càng đọc, khoảng trống trong nó càng lớn thêm.  Nó tiếp tục tiếp nhận những ý niệm về siêu hình, bản thể, hiện sinh, về chủ nghĩa hư vô, thuyết luân hồi, về địa ngục và thiên đàng.

Bởi vì lần đầu tiên nó hiểu rằng nhân loại đã từng sống khác. Đã từng biết buồn. Biết yêu. Biết nhớ nhung, biết tha thiết với điều gì đó vượt khỏi công năng sinh tồn.

Trong khi thế giới nó đang sống chỉ còn lại sự vận hành. Chỉ còn hiệu quả. Chỉ còn những con người được nuôi lớn để duy trì hệ thống.

Rồi từ đó, những câu hỏi bắt đầu xuất hiện. Thoạt đầu chỉ là vài ý nghĩ vụn vặt chen vào giữa cuộc sống thường nhật. Nhưng càng ngày chúng càng dày đặc hơn, như những vết nứt li ti đang lan ra trên khắp mặt kính áp suất.

Nó bắt đầu nhìn mọi thứ chung quanh bằng ánh mắt khác. Những người đàn ông và đàn bà đi ngang qua nhau trong hành lang sáng trắng. Những cuộc trò chuyện ngắn ngủi chỉ xoay quanh năng suất, lịch bảo trì, lượng oxy, tỷ lệ tiêu thụ nước, thống kê sinh học. Họ sống cạnh nhau, ngủ cạnh nhau, rồi già đi dưới ánh đèn nhân tạo không bao giờ tắt. Nhưng nó chưa bao giờ nhìn thấy giữa họ có cái gì giống những gì nó đọc được trong dữ liệu cổ của Trái Đất. Không có ôm nhau trong nhớ nhung. Không có những ánh mắt lặng người. Không có thứ đau đớn dịu dàng mà những bài hát cũ kia cứ nhắc đi nhắc lại.

Có lần nó ngồi hàng giờ trước màn hình tối đen sau khi đọc xong một tài liệu cổ về “tình yêu lãng mạn”. Nó cố hiểu. Thật sự cố hiểu. Nhưng càng đọc, nó càng thấy bất an.

Nó cố nhớ xem cha mẹ mình có từng yêu thương nhau không. Nhưng ký ức của nó về họ thật nhạt nhẽo. Cha nó rất ít nói, làm việc ở khu điều áp phía đông. Mẹ nó phụ trách giám sát thực phẩm tổng hợp tầng C. Họ chưa bao giờ cải nhau. Nhưng cũng chưa bao giờ cầm tay nhau trước mặt nó. Những bữa ăn diễn ra trong yên lặng. Thỉnh thoảng vài câu trao đổi về lịch trực hay tình trạng hệ thống. Rồi ai về khoang nấy.

Có lần, lúc còn nhỏ, nó từng hỏi mẹ rằng tại sao bà lại sinh ra nó.  Mẹ nó nhìn nó vài giây rồi trả lời rất tự nhiên, “Vì hệ thống phân phối gene đánh giá chỉ số kết hợp của cha mẹ con phù hợp.”

Lúc đó nó không nghĩ gì. Bây giờ nhớ lại, tự nhiên nó rùng mình. Nó nghĩ đến ca từ của Summertime. Một lời ru con, một hứa hẹn, một giấc mơ. Nhưng hơn hết, một tình cảm gắn bó mà nó chỉ có thể mơ hồ cảm nhận.

Nó bắt đầu tìm đọc về lịch sử sinh sản thời hậu di cư. Về những chương trình tối ưu hóa dân số. Về ngân hàng gene. Về việc sinh sản tự nhiên dần biến mất vì bị xem là thiếu kiểm soát và kém hiệu quả.

Rồi lần đầu tiên trong đời, nó tự hỏi một điều khiến nó không ngủ được suốt nhiều đêm: Mình là kết quả của một niềm hạnh phúc… hay chỉ là sản phẩm của một guồng máy tạo sinh?

Ý nghĩ đó làm nó sợ.

Nhưng đồng thời cũng làm nó tức giận một cách mơ hồ.

Nếu mọi thứ chỉ là quy trình, vậy tại sao những bản nhạc cổ kia lại đầy đau đớn đến thế? Tại sao con người ngày xưa lại viết thơ? Vẽ tranh? Khóc vì nhớ nhau? Tại sao họ cần đến nghệ thuật nếu đời sống chỉ cần vận hành hiệu quả? Chuyện gì đã xảy ra cho con người? Cái gì đã làm bao thứ ấy biến mất khỏi lòng người? Hay có lẽ, đã bị cắt bỏ?

Từ đó, nó bắt đầu lén đi sâu hơn vào những tầng dữ liệu cấm truy cập. Nó đọc về chiến tranh tâm lý thời cuối Trái Đất. Đọc về cuộc Khủng Hoảng Tập Thể vào thế kỷ hai mươi bảy, khi tỷ lệ tự sát tăng vọt trong các thuộc địa không gian đầu tiên. Đọc về kết luận của các hội đồng quản trị nhân loại rằng cảm xúc cực đoan là mối nguy cho sự ổn định của các cộng đồng còn lại trong thiên hà.

Rồi dần dần, nghệ thuật bị giản lược thành tư liệu lịch sử. Âm nhạc bị loại khỏi giáo trình căn bản. Thi ca bị xem là tàn dư phi chức năng.

Con người được dạy cách ổn định cảm xúc hơn là cảm nhận chúng.

Nó đọc mà trong đầu nó cứ lùng bùng vang lên tiếng saxophone hôm nào.  Rõ ràng là một thứ âm thanh không ổn định, không hiệu quả, không có ích lợi gì cho việc duy trì oxy hay tái chế nước.  Nhưng kỳ lạ thay, đó lại là thứ làm nó cảm thấy mình được phấn khích.

Rồi một ngày, trong lúc lục lọi dữ liệu thực vật học cổ, nó nhìn thấy hình ảnh một cây hoa như cụm tơ có màu trắng sữa.

“Cotton.”

Máy giải thích rằng đây từng là một trong những loại cây quan trọng của nền văn minh Trái Đất. Con người dùng nó để dệt vải, làm quần áo, chăn gối. Những cánh đồng bông trắng từng trải dài dưới nắng ở nhiều nơi trên hành tinh xanh. Cũng từ những cánh đồng này, nhạc jazz đã xuất hiện như một loại nhạc dân gian từ một chủng tộc bị lưu đày, đã thăng hoa thành một dòng nhạc phổ biến kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Nó nhìn bức ảnh rất lâu.  Những cụm trắng mềm mại ấy làm nó nhớ đến cái cảm giác kỳ lạ khi nghe Summertime. Một thứ gì đó mong manh, vô dụng, nhưng có vẻ đẹp khó giải thích.

Nó bắt đầu tìm kiếm xem liệu trên Hỏa Tinh còn mẫu vật thật nào không.

Sau nhiều tuần lục dữ liệu lưu kho, cuối cùng nó phát hiện một ghi chú cũ về khu sinh học bị bỏ hoang bên ngoài E7. Một phòng thí nghiệm từ thời đầu khai phá Hỏa Tinh, nơi người ta từng thử trồng thực vật Trái Đất trong điều kiện nhân tạo.  Hầu hết đều đã chết từ nhiều thế kỷ trước. Nhưng nó vẫn đi tìm.

Nó mặc bộ đồ chống áp suất cũ, lén ra ngoài nhiều lần giữa các đợt bão cát yếu. Và rồi, trong một nhà kính nứt vỡ gần như bị chôn vùi dưới cát đỏ, nó tìm thấy thứ đó.

Một bụi cây khô cong màu xám, dường như đã chết từ rất lâu.  Nhưng trên một nhánh nhỏ vẫn còn dính lại một cụm bông trắng đục chưa tan rã hết.

Nó đứng nhìn rất lâu dưới lớp kính nứt phủ bụi đỏ.

Một thứ từ Trái Đất.

Một thứ đã từng sống dưới mưa và gió thật sự.  Một thứ không thuộc về thế giới máy móc của nó.  Nó cắt lấy nhánh cây ấy đem theo.  Có lẽ giống như người xưa từng nhặt nhạnh những biểu tượng tôn giáo hay giữ hình người mình yêu trong túi áo.  Một bằng chứng rằng có điều gì khác đã từng tồn tại. Một điều gì đó mềm mại hơn sự vận hành.

Mềm mại như tiếng kèn tuôn trên Ngày Hè…

Nguyễn Thảo X ChatGPT

Ngày Hè

Summertime

NT: Buổi sáng hôm ấy, ngày 30 tháng 4 năm 1975, trên đài phát thanh quân đội Mỹ AFVN, sau khi loan báo thời tiết “Nhiệt độ tại Sài Gòn hiện giờ là 105 độ và đang tăng”, bài nhạc rất quen thuộc của người Mỹ vang lên.  Bài White Christmas.

Đó không phải là một ngẫu nhiên.  Bài hát Giáng Sinh giữa mùa hè nghe thật lạc điệu, nhưng chính là một tín hiệu khẩn trương: Cuộc di tản cuối cùng rút lui ra khỏi Việt Nam đã chính thức bắt đầu.

Một ca khúc hoài niệm về một nơi quê nhà yên bình, có gia đình, có những thương yêu, những quen thuộc, nhất là ngày lễ Giáng Sinh đèn hoa lộng lẫy, đã vang lên trên một quê hương hoang tàn đổ nát vì chiến tranh, giữa một thành phố sắp vỡ vụn trong hỗn loạn, cùng bao tang thương tuyệt vọng.

Một thế giới đang rút ra khỏi một thế giới sắp chết.  Một con ve sầu đang rút ra, bỏ lại cái xác không hồn.

White Christmas đã trở thành một bài nhạc từ biệt, một bản truy điệu cho cái chết của một quốc gia.  White Christmas đã khép lại một chương sách dài của lịch sử nhân loại.

Từ lâu lắm rồi, anh Ngu Yên có ý định thực hiện một loại nhạc thời sự, nhưng loay hoay mãi không cách nào ráp nối những bài nhạc và những dữ liệu cho đúng ý, nên chúng tôi phải đành bỏ qua.

Nhưng vào ngay lúc này, Lê Vũ đang “di tản” cùng bao nhiêu dụng cụ máy móc của phòng thâu ngỗn ngang chưa được ráp nối.  Mớ kiến thức “pha trộn âm thanh” của tôi thì rất nghèo nàn.  Nhạc để dành thì đã cạn. Thế nên…

Mời bạn hãy tưởng tượng, hãy quay trở về cùng cái ngày hôm ấy, cùng ca khúc thời sự hôm nay…

Ngày Đông Trắng

White Christmas

NT:  Từ đầu tuần đến giờ, ngày nào trời cũng mưa rả rích.  Mưa như đang muốn gột sạch những nhớp nhúa trong cuộc sống; mưa muốn làm trôi đi những muộn phiền đeo đẳng trong lòng; và mưa cũng đem lại cái lành lạnh buồn buồn làm cho hồn tôi lắng chùng xuống.

Áo lạnh vừa xếp vào hộp đồ mùa Đông lại phải lôi ra quấn vào người.  Rịt lấy để giữ chút hơi ấm và cũng ôm ấp chút gì đó không rõ.  Nuối tiếc?  Hoài niệm? Nhưng tại sao? Cái gì đã khiến cho tôi rơi vào trạng thái u hoài đến như vậy? Mà tại sao tôi lại ưa chuộng cái cảm giác đó như thể nó là một cái gì thật thân thiết, thật cận kề, như là một phần của thân thể chính mình.

Và ngày thì chậm hơn bình thường.  Thật chậm.

Tôi ngầy ngật, cảm thấy chẳng muốn khua động cái không gian âm u chung quanh mình.  Tôi chỉ muốn thỉnh thoảng hớp một chút cà phê đen nóng.  Một động tác như biểu tượng cho một dấu phẩy, phân chia những điều đang tuôn qua trong ý nghĩ.

Đâu đó, (từ quá khứ?) vọng lại một câu hát đã lâu không nghe, của Carole King của một thời thanh xuân.

Long ago I reached for you and there you stood.  Holding you again could only do me good. Oh how I wish I could but you’re so far away…

Tại sao tôi lại liên tưởng đến vài chiếc bóng, màu xám như tro, lay động theo cơn gió, bay về đây làm cho tôi nhớ.  Tôi muốn dang tay níu lấy, nhưng hiểu rằng đó là một chuyện làm vô ích, như cố giữ làn nước đang trôi qua giữa những kẽ tay.

Tôi viết xuống: Dòng đời trôi cùng bao hình bóng mang về chốn nao quá xa.  Lòng anh nghe quay quắt cơn thèm được yêu em thiết tha.  Ước mơ, nhưng thế thôi, vì giờ đây em quá xa…

Mưa chợt đổ ào xuống.  Tôi dừng viết.  Tiếng mưa như muốn xóa đi cả lời người ca sĩ đang gửi đến cho tôi cả một vùng kỷ niệm.

Quá Xa Rồi

So Far Away

NT: Hồi đầu năm, buồn tình, tôi lấy số tử vi cho… KeJazz, lấy ngày 25 tháng 6 năm 2016 là ngày sanh của KJ vì hôm đó KJ lần đầu lên mạng với ca khúc Tình Không Phai, bản chuyển ngữ của The Shadow of Your Smile.  Theo ông thầy ChatGPT thì KJ là tuổi con khỉ, nay vừa gần được 10 tuổi.  Mệnh Sơn Hạ Hỏa nghĩa là lửa dưới núi mà năm nay 2026 là năm Thiên Hà Thủy là nước trên trời.  Trời mà mưa thì lửa… “ngủm cù đeo”.

Đầu năm đầu tháng nghe tin làm lòng mình thấy hơi hiu hắt, nhưng mà thôi, cũng chỉ là ông GPT nói vớ vẩn, hơi đâu mà tin nhỉ.

Ấy vậy vừa ra Giêng thì nghe tin bạn mình đang sửa soạn bán nhà để “thiên đô” sang một thành phố khác… pẹc-ma-năng luôn…  Cũng vào giai đoạn này mình có lắm chuyện nhức đầu ở văn phòng nên cũng hơi lơ là với bạn, chẳng hỏi han thêm gì.

Sau 2 tuần vừa qua đói nhạc, bạn báo tin nóng bỏng: Mới gửi hai ca khúc cho tuần này và tuần tới, sau đó phải dọn nhà rồi lại đi va-căng-sờ. Vì thế, KJ sẽ phải tạm “đình bản” cho đến cuối tháng 5.

Té ra Thiên Hà Thủy đã đổ xuống và âm thầm dập tắt ngọn lửa KJ mất rồi.

Ít ra là cho đến khi nào KJ có sức nhúm lại ngọn lửa mới… 

Các bạn chờ nhé.

LV: Những khi nào cần chọn bài làm gấp thì tôi thích nhất là những bài jazz ballad ngắn gọn hơn là những bài nhạc pop phổ thông. Vì là nhạc jazz nên câu cú của bài diễn tả sao cũng được, miễn sao hợp với ý nhạc. Nếu là nhạc pop thì khó làm được như vậy vì câu nhạc được viết rõ ràng, khó làm sao “phăng” đi được. Còn nếu “phăng” quá thì bài biến dạng khó nghe ra. 

Với nhạc jazz, nhất là những bài jazz standards như bài này, người chơi chỉ cần fake sheet để có được khái niệm cơ bản của bài; từ đó mà tùy hỉ, tùy hứng diễn tả. Với tôi thì cách chơi này thoải mái nhất. Muốn làm sao cũng được, miễn sao đừng “đấm vào tai người nghe”. 

Hy vọng bài này không quá khó nghe cho thính giả.

Còn việc dọn nhà về quê thì xin được miễn bàn vì chỉ nghĩ đến đã muốn thấy mệt rồi. Có điều là việc “sản xuất” nhạc sẽ phải bị gián đoạn vài tuần. LV xin được cáo lỗi trước với các bạn.

Người Tình Yêu Dấu

Enbraceable You

NT: Hãy đọc bài thơ ngắn của Quách Tấn mà anh Ngu Yên đã phổ thành ca khúc Thờ Ơ tôi đã thâu cách đây 25 năm.

Tôi còn nhớ đêm hôm ấy. Tôi đến nhà Niên để thu mấy bài cho CD thứ hai Đợi Chờ Không Biết Đợi Chờ Ai — nói đúng hơn là một EP, vì tôi chỉ chọn vỏn vẹn bảy ca khúc của anh Ngu Yên, thay vì mười bài như thông lệ trên thị trường thời ấy. Trời chớm vào thu — ở Houston, Texas, nghĩa là cuối tháng mười. Không khí bắt đầu mang theo một nét lạnh uể oải.

Trên đường đi, tôi ghé quán ven đường, mua một lon trà Lipton cho mình và một six-pack để hai đứa uống sau buổi thu. Lần nào cũng vậy. Ngồi ngoài vườn sau, trong cái lạnh lành lạnh của đêm, rù rì chuyện trò, nhâm nhi bia — với một gã thanh niên rỗi nghề như tôi, đó là một thú vui.

Đêm đó, tôi thu ca khúc này. Hát xong, nghe lại, thấy như còn thiếu. Hát lại, nghe lại, vẫn cái cảm giác hụt hẫng ấy. Niên đề nghị ngưng thâu, may ra chút men bia sẽ làm thay đổi cái “spirit”.

Ngồi yên trong bóng tối sau nhà, cái lạnh ban đêm kéo tôi về một thời còn nhỏ — những sáng bị gọi dậy đi lễ. Nhà cách nhà thờ chín, mười khu phố. Trong bóng tối, tôi lủi thủi đi trước, khi cả thế giới còn vùi trong giấc ngủ. Mẹ tôi đi sau, lặng lẽ như chiếc bóng. Có lẽ bà đang đọc kinh thầm. Còn tôi thì vẫn tiếc nuối giấc ngủ bị cắt ngang.

Đó là một ấn tượng hằn sâu trong ký ức.

Khi vào đến nhà thờ, tiếng đọc kinh thường mang lại cho tôi một cảm giác bình yên lạ lùng. Tôi lắng nghe, và chợt nhận ra: tuy là nhiều giọng, nhưng chúng rơi vào những quãng khác nhau, như thể đang đọc… bè. Người cao, người thấp, nhịp nhàng đều đặn. Khoảng cách giữa các giọng được giữ nguyên suốt bài kinh. Có lẽ chính sự hòa quyện ấy đã tạo nên cảm giác yên lành trong những buổi lễ sớm.

Vì vậy, tôi đề nghị với Niên tạo một “phông” bằng cách đọc kinh như thế — để tiếng hát trôi bên trên.

Ca từ của Quách Tấn là lời than cho thân phận. Tôi muốn phần nền mang một chút căng thẳng — như những lời van xin, cầu cứu của những linh hồn còn vương nơi cõi tạm. Tôi viết vội. Rồi đọc ê a như những bài kinh sớm năm nào. Đọc nhiều giọng. Đọc bè. Đọc trong khi ký ức trôi về một nơi rất xa, một thời rất cũ.

Lúc ấy, tôi thấy mình một lúc như là hai người riêng biệt: một đứa trẻ ngồi nghe kinh trong nhà thờ buổi sớm, và một người đàn ông lặng lẽ trong đêm, mang theo một nỗi thờ ơ đang âm thầm gặm nhấm.

Thờ Ơ