NT:  Anh Ngu Yên thường nói với tôi, “Trong ca khúc, ca từ phải là chính.” (Nếu không thì ta đã gọi là nhạc khúc, tôi đoán vậy.)

Nhất là trong nền âm nhạc Việt Nam, vì hầu như ít có nhạc sĩ Việt nào viết nhạc không lời.

Thường thường giai điệu và lời nhạc liền lạc với nhau, ăn khớp với nhau.  Lắng nghe trường ca Hòn Vọng Phu của Lê Thương: Ở đoạn “Ngựa phi ngoài xa hí vang trời” giai điệu nghe dồn dập tựa ngàn con chiến mã đang vun vút phi trên đường.  Rồi đến khúc “Người vọng phu trong lúc gió mưa” giai điệu viết theo legato trầm bổng như nỗi lòng của người vợ cô đơn với bao thương tiếc nhớ nhung.  Không biết vì tôi đã quá quen thuộc với ca khúc này đến nỗi tôi có thể thấy được những hình ảnh như thế, những xúc cảm như thế, hay là giai điệu đã cho tôi cái cảm quan đó. 

Nếu như ta tách rời giai điệu và ca từ thì sao?

Tôi nghĩ là những ca khúc như Love Story, dù không nghe lời, ta vẫn có thể cảm nhận được cái tha thiết của mối tình nọ.  Cũng giống vậy, Speak Softly Love.

Bạn bảo tôi bạn không thích đọc lời.  Bạn muốn bài nhạc tự nó phải “kể câu chuyện” cho bạn, bằng giai điệu và tiết tấu.

Nhưng rồi có trường hợp như ca khúc tuần này, A World Without Love, một bài nhạc bi thương, mang tâm sự não nùng của một mối tình vừa tan vỡ.

Nhạc sĩ Trường Kỳ đã phổ vào giai điệu này một mối tình đang nồng nàn thắm tươi.

Tôi tự hỏi: Lúc hòa âm ca khúc Khi Có Nhau Trong Đời, bạn có nắm bắt được chút gì u sầu của nguyên tác không?

Khi Có Nhau Trong Đời

A World Without Love

NNT: Thời gian quả thật trôi đi quá nhanh. Nhanh tới nỗi mọi thứ tưởng chừng mới vài ngày tháng mà nhìn lại thì thật đã ở lại tít xa phía sau. Bất chợt nhớ ra, trong cơn mưa chiều Sài Gòn cũng như năm cũ đó, tôi đã hát cùng KẻJazz được 8 năm tròn. Ôi thời gian! Thế mà các anh em chưa từng được gặp mặt nhau lần nào ở đời thực. Cuộc đời đôi bên ắt hẳn nhiều đổi thay. Ít ra là chúng tôi (và cả bạn) đã già thêm. Tám năm không quá dài nhưng cũng đủ làm người ta đôi khi đuối sức, cạn kiệt. Ấy vậy mà KẻJazz vẫn ở đó, vẫn chưa từng lỡ một bản nhạc nào mỗi tuần. Thật khâm phục tinh thần âm nhạc rong chơi của 2 “kẻ” Thảo-Vũ.

Khổ nhất cho những ai không thể chọn rành rẽ giữa cơm áo và thi ca. Nói vậy cũng nghĩa là tôi đang than khổ. Vòng xoay của đời sống khốc liệt muốn nhấn chìm mọi thứ. Thời gian thâu nhạc của tôi ít dần theo thời gian. Bởi phải chạy đôn đáo khắp nơi để kiếm sống. Nên có lẽ vậy mà anh Vũ và anh Thảo cũng nhận ra, không còn giao cho tôi nhiều bài hát như trước. Hoặc cũng có thể đã nghĩ rằng tôi đổi thay? Đổi thay với sự mê hát như ngày đầu chẳng hạn. Bằng không thì là hai kẻ đã thay đổi? (haha) Tôi vẫn như thế, vẫn coi việc hát là một việc sống. Không thể thiếu vắng. Dù có biểu hiện đôi khi dưới những hình thức khác nhau nhưng bản chất nguyên sơ vẫn còn đó. Mỗi lần được giao bản nhạc mới là tôi vui sướng lắm.

Một ngày đầu tháng 9, khi tôi đang chuẩn bị đi công tác xa, anh Vũ chợt gửi tôi bản này –  Anh Vẫn Không Đổi Thay (Je n’ai pas changé). Như là một chiếc phao cứu sinh cho tôi trong những ngày rong ruổi nơi xứ người. Một bản nhạc đã cũ nhưng nghe lại vẫn mới nguyên. Giọng hát Ngọc Lan vang lên đâu đó trong không gian. “Anh vẫn không đổi thay, anh vẫn như cũ, tên lãng du trong đời em…” Thật hợp tình, hợp cảnh. Tôi nghe đi nghe lại bản phối của anh Vũ và cứ thầm thì suốt trên những chuyến xe mệt nhoài. Anh Thảo đề nghị tôi viết lời giới thiệu cho bản nhạc. Tôi chẳng biết viết gì cả. Suy nghĩ thì có thể miên man nhưng chữ của tôi thì hạn hẹp không thể diễn tả được. Thôi thì đành lấy tựa đề bài hát để nhắn nhủ với hai anh rằng tôi vẫn còn mê hát như xưa, vẫn lãng du trong cuộc đời rất nên thơ này.

NT: Thành thật cám ơn người bạn nhỏ (tuổi) từ nửa vòng trái đất. Tôi mãi “xôn xao” với “đời cơm áo” cho đến lúc nhớ ra bài hát tuần này thì đầu óc đã quá mệt mỏi, đến độ không có một ý tưởng gì hết. Rỗng tuếch. Đem thui. Bài vở vẫn nằm đó chờ đợi, luôn chờ đợi. Tôi nghĩ đến người bạn này. Tuy chưa gặp mặt, nhưng tôi vẫn luôn đọc những đoản văn của anh trên trang FB. Anh có một lối viết thật nhẹ nhàng, lãng đãng, làm tôi hay nhớ đến những ngày nào thật xa xôi. Lúc liên lạc với NNT, thì anh chàng cũng đang cùng cảnh ngộ. “Chưa có chữ nào nhảy ra,” anh nhắn tôi qua FB. Tôi không biết nói gì, chỉ ngậm ngùi vì hiểu rằng dòng đời lúc nào cũng đầy nghiệt ngã, và tôi cũng đang xuôi tay vì chẳng biết làm gì khác hơn.

Chỉ còn biết ngồi yên nghe anh hát, giọng hát trầm buồn, lời hát như muốn nhắn nhủ một điều gì đó…

Anh Vẫn Không Đổi Thay

Je n’ai pas changé

NT:  Dạo này thế giới mạng thật là um xùm hỗn loạn, chẳng thua gì ngoài đời vào những ngày tháng trước khi cuộc nội chiến Việt Nam kết thúc.  Đọc riết tôi đâm ra chán đời, đem phàn nàn với anh Ngu Yên.  Anh bảo, “Nhân chi sơ tính bổn… không tốt, nhiều ác hơn thiện.”

“Có phải vì vậy mà thỉnh thoảng phải có một “đấng cứu thế” ra đời?”

“Thì đó, từ ông Muhammad, ông Phật, ông Jesus, rồi sau này thì có ông Khổng, ông Lão.”

“Mỗi ông xuất hiện trong bối cảnh xã hội đang bị khủng hoảng, và thường thuyết giảng dựa trên những tệ nạn của xã hội, dân tộc và văn hóa đương thời phải không?  Ví dụ như Phật ra đời trong một xã hội Ấn Độ với hệ thống đẳng cấp, đầy bất công, nên ông thuyết giảng về tính vô thường, khổ nạn, v.v…”

Anh gật đầu đồng ý, “Giống như Khổng Tử xuất hiện cuối thời Xuân Thu ở Trung Hoa, khi nhà Chu đã suy xụp.  Bao quyền thế nằm trong tay của các chư hầu.  Đây là thời lễ băng nhạc hoại, xã hội mất hết tôn ti trật tự, mất luôn cả đạo đức luân lý nhân phẩm.  Nên Khổng phải đề cử mấy cái thuyết về nhân lễ nghĩa trí tín để cố khôi phục lại phần nào.”

“Hmm,” tôi suy nghĩ một chặp, “nhưng mà hình như những nỗ lực này thấy cũng chẳng đi tới đâu.”

“Bởi vậy, cho nên ông Lão đâm chán, một ngày cởi trâu đi vô sa mạc rồi biến mất luôn.”

“Ủa, từ hồi nào tới giờ tui nghe ổng cởi nai lên núi mà.”

“Tầm bậy nà.  Ổng cởi trâu.  Mà trâu chỉ thích sông nước đầm lầy, không biết cắc cớ gì mà cởi nó đi sa mạc.”

Nếu bạn giống tôi, thì đến lúc này đầu óc cũng hơi lùng bùng rồi.  Nên tôi đổi hướng.

“Ủa, mà lễ băng nhạc hoại là cái lễ gì?”

“Có lễ mẹ gì đâu.  Chỉ có nghĩa là ‘lễ nghi thì hư, âm nhạc thì hỏng’.”

Ấy, thời nhiễu nhương thì âm nhạc lại hay hỏng.  Ngày nay coi bộ cũng không khác gì mấy. Thôi thì ta cứ tìm nghe nhạc cũ để nhớ những ngày thái bình xưa.  Ta hãy nghe Triệu Vinh và ca khúc Bài Luân Vũ Mùa Mưa mà nhớ cái thuở vàng son vậy.

(Câu chuyện bên trên thật ít giả nhiều. Chung chung thì bối cảnh có thật, nhưng viết từ trí nhớ thì chắc có it nhiều hư cấu. Muốn rõ hơn hãy hỏi anh Ngu Yên nhen.)

Bài Luân Vũ Mùa Mưa

The Last Waltz

NT:  Ballad of the Sad Young Men mở đầu với mấy câu:

Sing a song of sad young men – glasses full of rye. All the news is bad again; kiss your dream goodbye. (Hãy hát một bài cho bầy trai trẻ đang sầu buồn, bên ly whiskey đầy. Chẳng còn tin gì tốt lành nữa, đừng mơ tưởng chi cho tương lai)

Tôi nghe lần đầu qua tiếng hát của Rickie Lee Jones; tiếng hát có một không khí nhầy nhụa của nước miếng, cái cay xè của khói thuốc lá, cái lãng đãng của hơi men.  Nghĩa là tiếng hát có đầy ngôn ngữ không lời để chuyên chở một bài hát về sự thất vọng trong đời sống.

Bài hát này được viết bởi nhà thơ Fran Landesman, một nhà thơ của Beat Generation, cùng thời với Allen Ginsberg và Jack Kerouac.  Vì vậy, ca từ đọc như là một bản thi ca cho một thế hệ đã đi lạc, một thế hệ mắc kẹt giữa Đệ Nhị Thế Chiến và chiến tranh Việt Nam.

Một ca khúc chịu ảnh hưởng ít nhiều từ The Waste Land của thi sĩ T. S. Eliots và All the Sad Young Men của F. Scott Fitzgerald.  Không gian của ca khúc lạnh nhạt hờ hững (apathy) che dấu những lo âu bấc trắc (angst) không lối thoát.  Những hình ảnh của bầy con trai “trôi dạt qua thành phố”, “uống cho cạn đêm tối”, “cố gắng không chìm trong cơn say”, “mắc nghẹn với xuân thì”, “ngớ ngẩn diễn trò ái ân”; một cái nhìn khách quan, hầu như cũng lãnh đạm không kém.

Một ca khúc trong vở nhạc kịch The Nervous Set, vở nhạc kịch đầu tiên về thế hệ này.

Lần đầu nghe nó, tôi rất dững dưng vì cái không khí hờ hững.  Nhưng dần dà những âm vang như bám rễ, những hình ảnh chập chờn như những thước phim lặp đi lặp lại.  Một phần nữa, những ca sĩ trình diễn ca khúc này là những người tôi thích nghe như Roberta Flack, Kurt Elling, Boz Scaggs, Nils Landgren, và Rickie Lee Jones như đã nói.

Nó thật như một món rượu khó nuốt nhưng uống lâu thì thành ra nghiện.  Thế thôi.

Lời Ca Cho Bầy Trai Trẻ

Ballad of the Sad Young Men

NT:  Tôi nghe nói trong môn vật lý lượng tử có một cái thuyết khó giải thích.  Khi một “vật” đang bị quan sát, “vật” bị quan sát và “kẻ” quan sát ảnh hưởng nhau và hành động của “vật” đó sẽ thay đổi.  Có nghĩa là những gì ta biết trên lý thuyết không thể kiểm chứng hoàn toàn được vì một khi ta “có mặt” thì cục diện không còn như trước.  Và cũng có nghĩa là ta sẽ chẳng bao giờ biết được cái gì hoàn toàn đúng hay sai, thật hay giả, bởi vì mọi cái biết đều có tính cách chủ quan.

Trong cái mập mờ ấy, có bài thơ của Heinrich Heine, Die Heimkehr XX đã được Schubert phổ nhạc từ cuối thế kỷ 19.

Die Heimkehr XX

Still ist die Nacht, es ruhen die Gassen,
In diesem Hause wohnte mein Schatz;
Sie hat schon längst die Stadt verlassen,
Doch steht noch das Haus auf demselben Platz.

Da steht auch ein Mensch und starrt in die Höhe,
Und ringt die Hände, vor Schmerzensgewalt;
Mir graust es, wenn ich sein Antlitz sehe—
Der Mond zeigt mir meine eigne Gestalt.

Du Doppelgänger! du bleicher Geselle!
Was äffst du nach mein Liebesleid,
Das mich gequält auf dieser Stelle,
So manche Nacht, in alter Zeit?

Trở Về XX

Đêm lặng lẽ, phố phường yên nghỉ,
Trong ngôi nhà kia xưa có người thương.
Nàng rời bỏ thành từ lâu biền biệt,
Nhưng căn nhà vẫn đứng chốn cố thường.

Có kẻ kia cũng đứng trông trời ngấn lệ,
Vặn đôi tay vì đớn đau giày vò.
Tôi rùng mình khi thấy gương mặt ấy—
Ánh trăng soi chính bóng dáng tôi đó.

Hỡi bóng song sinh! Người bạn nhợt nhạt!
Cớ sao ngươi nhại nỗi khổ tình ta,
Đã dày xéo tim này nơi chốn cũ,
Biết bao đêm tháng đã qua ngày xa? *

Và cũng trong cái không khí nhập nhòa ấy, mời bạn nghe ca khúc Buồn Tiếp Nỗi Buồn của Ngu Yên qua tiếng hát ma mị của Julie Quang.

Buồn Tiếp Nỗi Buồn

NT: Nếu bạn hay bị mất ngủ như tôi, thì cái giấc 2, 3 giờ sáng thật là “không biết làm gì”.  Căn phòng ngủ thì tối thui, và cặp mắt thì ráo hoảnh.  Nằm trăn trở một chặp vẫn không đi tới đâu, nên với lấy cái phôn và… lướt sóng.  Tôi biết, tôi biết.  Khoa học căn dặn là đừng mó vô cái phôn; nó bật lên ánh sáng xanh là trí não sẽ bừng bừng trổi dậy.

Nhưng chính khoa học cũng dắt đưa xã hội con người đi gặp ông AI.  Ngày trước, ông này còn im lặng.  Nhưng nay đã khác.  AI (ông hay bà?) nay ra rả đọc những chuyện thuộc loại “ba xu”, nhưng có rất nhiều người theo.  Tôi có nghe thử.  Chuyện tình tiết éo le còn hơn cả mấy cái đèo tôi đi hiking nữa.

Nhưng mới đây, dậy sóng nhất là mấy bài nhạc do chính AI sáng tác, hòa âm, rồi cũng do chính AI thầu luôn cái phần hát.  Lại cũng tò mò, tôi nghe thử.  Phải công nhận một điều, “nội lực” của ông hoặc bà AI rất hùng hậu, phát âm chuẩn, kỹ thuật siêu việt, hầu như trăm phần hoàn hảo.

“Hầu như” là vì có vài nốt và dấu chưa đi với nhau, hơi giông giống… tôi dịch nhạc vậy.  Có lẽ hệ thống AI “lời vô nhạc ra” vẫn còn khá phôi thai.  Phải nhớ rằng AI cực kỳ thông minh, nó tự nghiên cứu học hỏi lấy nếu có feedback.

Tham khảo với AI thì hiện giờ trên thị trường có rất nhiều app.  Có cái viết nhạc và hòa âm, có cái viết, hòa âm và hát, có cái chỉ hát, và có cái làm luôn video.  Một vài cái tên đáng ghi nhận là Suno AI, Udio và AIVA.  Đặc biệt nhất là Uberduck còn có phần custom cloning giọng của ta và tạo ra “ca sĩ vườn nhà” luôn.

Buồn nhất cho tôi là khi nhìn số người thích những bài hát AI thường là 4 đến 5 digit (chữ số?).  KeJazz cứ quanh quẩn ở 1 hay 2.  Và phần comment thì ôi, “hay quá”, “thích quá”, “yêu quá”, “rụng tim”… nghe mà tôi thấy lòng rười rượi.

Hãy thử nghe trên YouTube bài Vạn Lý Sầu của TRO-Music.  Hơn 32 ngàn người theo, 1.3 triệu lần nghe trong tháng vừa qua.  Và rất nhiều người tò mò muốn biết tên của… ca sĩ (vì TRO không rõ ràng về phần này).  Hashtag thì có “nhạc mới mỗi ngày”, “nhạc hay mỗi ngày”.  Thử tưởng tượng đi, lời vô mà nhạc ra liền liền, mỗi ngày làm bao nhiêu bài mà chẳng được. Tuy cái phần “nhạc hay” còn phải tùy thuộc vào người nghe, nhưng cứ nhìn thấy con số lần nghe thì ta cũng đoán được là khá… khẩm.

Mà thôi, còn nước thì ta còn tát.  Xin mời những ai còn yêu nhạc “không thông minh” hãy nghe cô ca sĩ yêu kiều của KeJazz qua một phiên bản mới lạ của Mây Lang Thang, song ca cùng Lê Vũ.

Mây Lang Thang

A Cowboy’s Work is Never Done

NT:  Thần thoại Hy Lạp kể chuyện về chàng trai trẻ Icarus.  Cha của chàng, Daedalus, là người xây ra mê ngục Labyrinth dưới chế độ của vua Minos.  Khi kẻ thù của Minos là vua của Athen vượt thoát, Minos nghi là Daedalus đã giúp nên đem cả hai cha con giam vào nơi này.  Biết mình sẽ không thoát được cái chết, Daedalus đã tạo nên đôi cánh cho con trai làm bằng lông chim và sáp ong.  Trước khi rời khỏi ngục, ông căn dặn Icarus đừng bay quá thấp vì nước biển sẽ làm ướt lông, nhưng cũng không bay quá cao vì mặt trời sẽ làm chảy sáp.

Chàng Icarus trẻ tuổi tung cánh bay đi.  Cảm giác tự do đã làm hồn anh ta thăng hoa bay bổng cùng đôi cánh.  Anh ta bay, bay lên, bay lên mãi… 

Tôi không hiểu, trong cái chết của anh ta, có biểu tượng gì thật đẹp, thật lộng lẫy.  Đôi cánh chăng? Tự do chăng? Niềm đam mê bất chấp cả cái chết?

Có phải con người bẩm sinh vẫn luôn đam mê và thèm khát tự do, một tự do tuyệt đối.  Chỉ khi nào tìm thấy thì ta mới thực sự sống trọn vẹn.  Và chính sự thèm khát ấy đã cho ta thêm can đảm để tìm đến với tự do.

Icarus đã tìm thấy tự do, và đã sống những giây phút đam mê sung sướng nhất, hầu như muốn vượt ra ngoài cả số phận.

Trong thần thoại Hy Lạp luôn luôn có những vị thần ác ôn chuyên rình rập hãm hại con người. Đời sống hiện tại cũng chẳng khác gì mấy.  Rượu, thuốc, tiền tài và danh vọng là hiện thân của những vị thần ấy.

Niềm thèm khát sự tự do tuyệt đối vẫn luôn luôn chực làm cháy rụi con người.

LV: Sáng nay trên đường lái xe đi làm tôi học được một điều mới: Não bộ có một phần gọi là anterior meatus cortex mang liên hệ thật mật thiết đến cái gọi “máu lì” của con người (tenacity). Ai mà càng lì lợm, không ngại cực, ngại khó, không ngại đau đớn,nhọc nhằn thì cái vùng này lớn lên. Ngược lại, vùng này trong não những người không chịu làm gì khó khăn, không chịu phấn đấu, thì lại nhỏ hơn nhiều. 

Nếu đúng như là vậy thì tôi cho rằng phần đó trong não bộ của mình cũng không nhỏ, nhất là vào lúc tuổi độ từ 20 cho đến lúc hơn 40. Lúc đó thì lì lắm, chẳng ngán gì. Nhưng giờ thì chắc cái vùng não này gần như biến mất rồi. Giờ thì làm cái gì cũng thấy ngại. 

Nghe bạn kể chuyện 2 vợ chồng đi núi cao hiểm trở cả hơn 100 dặm thì tôi phục lăn. Tôi đoán cái phần não anterior meatus cortex của cả 2 người chắc chiếm hết nửa não bộ,    trong khi cái phần AMC của tôi chắc chỉ nhỉnh hơn đầu mũi kim!

Bởi cũng vì cái “tinh thần ngại khó” này nên tôi ngán cái bài Rainbow Sleeves này. Không có nhiều tài liệu về nhạc phẩm này ngoài trừ một phiên bản duy nhất do Ricky Lee Jones hát.  Phiên bản này rất đặc biệt, có thể gọi là vô tiền khoáng hậu, nghe xong là chột dạ, nản lòng vì biết không thể nào tạo nên được dù chỉ là 1 phần 10 cái cảm xúc vừa u uẩn vừa mãnh liệt như thế.  Vì thế tôi “ngâm”… hơn cả năm mặc cho bạn đã nhắc khéo tôi vài ba lần. Mãi cho tới nay… Xin lỗi bạn nhé. Cứ việc đổ lỗi cho cái phần não anterior meatus cortex nhỏ xíu của tôi.

.NT: Phải công nhận rằng ca khúc Rainbow Sleeves của Tom Waits, qua tiếng hát của Rickie Lee Jones thật là khác thường. Cô là một ca sĩ mà tôi rất thích ngay từ thời 18, 20 tuổi. Cách hát của cô ta là một thức mà nhiều thính giả không chịu nổi, vì nó rất là… lè nhè. Nhưng như bạn nói, tiếng hát đó chứa đựng cả một vực thẳm của cảm xúc, nhất là trong ca khúc này. Cũng có thể vì vậy mà tôi không tìm ra ca sĩ nổi tiếng nào khác ngoài trừ một bản hát live của Bette Midler. Cũng có thể là ca khúc này không hợp thời. Ai mà biết được.

Cám ơn bạn đã giữ phần hòa âm thật mộc mạc, vì câu chuyện kể hầu như chỉ là một lời tự sự, của một tôi từng trải nói chuyện với chính bản thân mình lúc còn non dại, một lời nhắn lóng lánh niềm hy vọng giữa cuộc sống buồn thảm.

Cánh Màu Rực Rỡ

Rainbow Sleeves

NT:  Anh ngữ có chữ nuance mà tôi không thể dịch được.  Nguyên thủy tiếng Latin nubes nghĩa là mây.  Chuyển qua tiếng pháp cổ mang dạng nue rồi sanh ra động từ nuer là tô bóng tối (shade) như trong ngành hội họa.  Mãi đến thế kỷ thứ 18 Anh ngữ mới mượn chữ này cùng nghĩa shading, rồi từ từ mới mang cái nghĩa hiện đại.

Tra tự điển tiếng Việt: sắc thái tinh tế, nghe thật mất phê.

Như thế này.  Đại từ nhân xưng tiếng Việt có khá nhiều.  Tôi, anh, em, ta, mình, v.v…  Nhưng câu anh yêu em, tôi yêu em, và ta yêu em có chút it khác biệt.  Ít ra là theo như tôi nghĩ.

Đôi tình nhân đang yêu nhau, thì sẽ nghe họ nói anh yêu em hoặc em yêu anh.

Anh chàng đang lờ mờ biết yêu, nhưng chưa ngỏ lời, sẽ rên rỉ một mình trong đêm vắng, tôi yêu em, tôi yêu em

Trong thơ văn, khi nghe ta yêu em thì đa số chỉ là độc thoại, và dường như nhân vật ta hơi già dặn hơn nhân vật em.

Thành thử khi viết lời dịch, tôi thường đắn đo về cái ý “không lời” này. 

Và đó là cái… nuance

Nuance cũng xuất hiện trong kỹ thuật hát.  Trong cách phát âm, trong cách hành âm, trong luyến láy, trong cách ngân.  Những li ti lặt vặt ấy tạo nên cái không khí mà người ca sĩ muốn truyền tải đến người nghe, là cái khung cho lời nhạc thấm vào lòng người.

Thánh Đường Trên Phố Vắng

Goodbye

LV: Hơn 40 năm trước, chúng tôi đã từng học chung một lớp. Nhưng chỉ vỏn vẹn hơn một năm sau thì đường đời rẽ lối, chúng tôi đi hai ngã khác nhau. Tưởng là sẽ không bao giờ gặp lại. 

Ngày đó tôi không biết là Sĩ cũng có máu văn nghệ cùng mình như tôi .  Chỉ đến khi Hồ Đắc Anh Thi có nói đến một người bạn đã từng ca hát với cô trong những ngày cô sống ở Paris thì tôi mới nghe lại tên của Sĩ. Lúc đó tôi mới biết được là Sĩ chính là bạn học ngày xưa và cũng là một nhân vật thích hoạt động văn nghệ. 

Lúc đó tôi có ngỏ ý mời Sĩ tham gia nhóm Levumusic nhưng Sĩ không nói gì hết. Tôi luôn chủ trương là lúc vui thì sẽ tự tìm đến nhau, không cần phải cưỡng cầu. Thế nên tôi cũng không hỏi tiếp. Sau này Sĩ mới thú nhận là lúc đó có chút ngại ngùng vì chưa từng thâu nhạc. 

Gần đây, một lần nữa qua Hồ Đắc Anh Thi, Sĩ liên lạc lại và lần này quyết định tham gia. Tôi rất mừng. Lúc trước tôi cũng có chút lo lắng vì Kejazz chỉ chuyên trị phần lớn là nhạc “jazz” vào thời điểm đó, trong khi Sĩ thì lại chỉ thiên về nhạc pop. Nhưng giờ thì Kejazz không phân biệt nhạc gì hết. Sĩ tham gia vào thật đúng lúc.

Dưới đây là lời tự giới thiệu của Kiệt Sĩ, bạn tham gia mới của nhóm Kejazz

Bùi Kiệt Sĩ (KS): Sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn trong những năm 60, tôi từ nhỏ thích nghe nhạc trẻ như một đam mê  khó tả. Nhạc Mỹ, nhạc Pháp hay nhạc Việt của thời 70 gợi lại trong ký ức tôi nhiều kỷ niệm vượt thời gian. 

Di cư sang Pháp từ 1980, tôi rất hạnh phúc được tham gia trong nhiều năm văn nghệ hội đoàn, du ca, chơi ban nhạc hay hát trong hợp xướng…

Giờ về hưu rảnh rỗi tôi muốn nghe và chơi lại nhạc xưa để những dòng nhạc này không bị lãng quên mai một. Xin cảm ơn các bạn hiền Kejazz đã tin tưởng và giúp đỡ cho tôi có môi trường và điều kiện làm việc ấy.

Dưới Trăng

Moon River

NT:  Tôi nói điều này; có thể bạn sẽ không đồng ý.  Đối với tôi, ca sĩ hát hay trên thế giới thì hằng hà sa số.  Nhưng ai hát hay nhất, cho dầu là người đó được bầu lên vì số dĩa bán được, hay là được ban giám khảo chọn lựa, hay vì lý do gì khác, thì vẫn là chuyện tương đối.  Ai hát hay hơn ai, vẫn chỉ thuộc về cách thưởng lãm chủ quan.  Bằng chứng là nhiều thính giả trẻ không chịu nỗi nhạc opera, và ngược lại, bao nhiêu người lớn tuổi thưởng thức nhạc metal?

Tôi rất thích giọng hát của Carole King của thời 70.  Một bài phê bình về cô cho rằng, cô rất thành công vì chất giọng ấm áp, mộc mạc như đang trò chuyện thân tình, không màu mè, không luyến láy, để ca từ và giai điệu tự nó nói lên những cảm xúc cần thiết.  Bài viết nhấn mạnh là giọng cô không điêu luyện, và cũng không đầy nội lực, nhưng dễ cảm vì cô không phô trương từ giọng hát cho đến cách trình diễn, cách ăn mặc trên sân khấu.  Những ca khúc nổi tiếng của cô đã được rất nhiều ca sĩ “cover” và có rất nhiều phiên bản cũng rất được thính giả yêu chuộng, ví dụ như You’ve Got A Friend của James Taylor, (You Make Me Feel Like) A Natural Woman của Aretha Franklin…

Một ca sĩ trẻ hơn cũng rất nổi tiếng vào cùng thời điểm, Linda Ronstadt, có một kỹ thuật hát rất cao kỳ, âm vực rộng, hơi thở kiểm soát chính xác, giọng hát sáng.  Cô cũng không luyến láy biểu diễn, mà thường hát rất tự nhiên để cảm xúc bộc phát theo lời ca.  Cô chuyên hát nhạc của nhạc sĩ, ca sĩ khác.  Nhưng phiên bản của cô thường được biết đến nhiều hơn, chẳng hạn như Blue Bayou của Roy Orbison, You’re No Good của Dee Dee Warwick, Desperado của The Eagles, It Doesn’t Matter Anymore của Buddy Holly.  Những bài hát trên cũng đã được cover sau này bởi nhiều ca sĩ thành danh khác như Chris Isaak (Blue Bayou), Kelly Clarkson (You’re No Good), Diana Krall (Desperado), Eva Cassidy (It Doesn’t Matter Anymore)…

Và câu hỏi lại quay trở về vấn đề, tại sao mà cover?  Nếu một bài hát đã quá nổi tiếng, thì lý do gì khiến những ca sĩ đã thành danh hát lại một bài hát tưởng chừng như không ai có thể “qua mặt” được?  Một bài bình luận đã nhận định rằng, mỗi ca sĩ có chất giọng, kỹ thuật , trải nghiệm sống cũng như cảm xúc rất riêng tư.  Từ đó mang lại cách “kể chuyện” khác nhau, dù là cùng một bài hát.  Hơn nữa, họ không bao giờ ngần ngại thay đổi phần hòa âm, tiết tấu, nhịp điệu và đôi khi cả ca từ.  Ví dụ như ca khúc Hallelujah của Leonard Cohen có hơn 300 bản cover, từ buồn thảm (Jeff Buckley) đến mãnh liệt và cầu kỳ (Pentatonix) hay rất thiêng liêng (k. d. lang).  Nhiều bài hát vì thời cuộc lại mang đến cho thính giả cảm xúc khác với bản chính, v.v…

Đó là chuyện cover ở Mỹ. 

Qua đến chuyện dịch nhạc.  Ca khúc, như anh Ngu Yên nêu ra, là nhạc để hát, và vì vậy, ca từ chiếm một vị thế rất quan trọng.  Nếu bạn hiểu được nhiều thứ tiếng thì có lẽ cảm nhận của bạn sẽ khác với người chỉ hiểu tiếng Việt, chẳng hạn.  Tôi biết thời trước 75 có ca khúc Trưng Vương Khung Cửa Mùa Thu rất được yêu chuộng qua tiếng hát rất dễ thương của Thanh Lan.  Ca khúc này được nhạc sĩ Nam Lộc phóng tác từ ca khúc Tell Laura I Love Her của Ray Peterson mà sau này qua đến Mỹ tôi mới được nghe.  Phải nói là tôi không thích bản tiếng Anh chút nào, nhưng tôi biết ca khúc này đã một thời làm mưa làm gió trong làng nhạc pop thời 60. 

Không biết bao nhiêu phần trăm của “tôi không thích” là vì không trải nghiệm giống người Mỹ thời 60, và bao nhiêu là vì sở thích nghe nhạc riêng tư, hoặc bao nhiêu là vì tình cảm tôi dành cho bản Việt vì đó là thời điểm mơ mộng của đời tôi. 

Suy đi nghĩ lại nhiều lần đã khiến tôi quyết định rằng, âm nhạc là âm nhạc, nó đến với từng người khác nhau.  Vì vậy, tôi sẽ chẳng bao giờ khẳng định là bản này hay hơn bản kia, ca sĩ này hát hay hơn ca sĩ nọ.  Chỉ có mỗi chuyện là thích hay không thích.  Chuyện cá nhân.

Thế nên bạn sẽ chẳng bao giờ nghe tôi nói rằng nếu không hát được đặc biệt như ca sĩ gì gì đó thì đừng hát.  Hoặc nếu như chẳng dịch cho hay bằng bản gốc thì thà đừng dịch.

Thế nên, tôi thành thật cổ võ chị Lê Thu Hiền trong ca khúc Chuyện Tình Xưa, bản tiếng Việt của I Don’t Know How to Love Him từ vở nhạc kịch, Jesus Christ Superstar.

Hát đi chị.  Cứ mãi hát.  Hát cho mình… đã đời…

Chuyện Tình Xưa

I Don’t Know How to Love Him