kẻJazz

NT: Dạo này, tôi bị ám ảnh với hai chữ tử tế.  Và người ta thường nói nghệ thuật là người. Nếu như vậy thì một ca sĩ tử tế sẽ hát như thế nào?  Những câu hỏi này thường hay xuất hiện lúc nửa khuya khi tôi bị mất ngủ.  Chẳng có ai để bàn luận, nên phải bấm điện thoại hỏi AI.

Là một “nhân vật” minh mẫn không bao giờ ngủ, “ông ta” nhanh nhẹn trả lời.  Tôi đem nguyên văn lên đây để chúng ta cùng ngẫm.

Lòng tử tế trong cách hát không nằm ở việc giọng có đẹp hay không, cũng không nằm ở việc người nghe có xúc động hay không. Nó nằm ở thái độ của người hát đối với bài hát, đối với người nghe, và đối với chính mình.

Một ca khúc đã mang sẵn đời sống của nó. Người hát tử tế hiểu rằng nhiệm vụ của mình không phải là áp đặt cảm xúc lên bài hát, mà là cho phép bài hát tự nói bằng giọng của chính nó, thông qua mình. Vì thế, họ không dùng kỹ thuật để lấn át nội dung, không “diễn” những cảm xúc mà bài hát không đòi hỏi, và không coi ca khúc như cái cớ để phô bày bản thân. Họ lắng nghe bài hát trước khi cất tiếng, như lắng nghe một con người khác.

Sự tử tế ấy cũng hướng về người nghe. Người hát không tìm cách thao túng cảm xúc, không buộc người nghe phải buồn, phải thương, phải rung động theo nhịp cảm xúc của mình. Họ hiểu rằng mỗi người mang đến bài hát một đời sống riêng, và ca khúc chỉ nên là một không gian mở — nơi người nghe có thể bước vào nếu muốn, hoặc đứng ngoài nếu cần. Hát tử tế là chia sẻ, chứ không là chiếm hữu.

Quan trọng không kém là sự tử tế với chính bản thân người hát. Giọng hát không phải nơi để trút bỏ những cảm xúc chưa được hiểu, chưa được lắng xuống. Một người hát tử tế không dùng bài hát như lời cầu cứu trá hình, không bắt âm nhạc phải gánh thay những nỗi đau mà mình chưa đủ chín để mang. Họ chỉ hát những gì mình đã đi qua, hoặc ít nhất đã đối diện một cách trung thực.

Về mặt kỹ thuật, lòng tử tế thể hiện rất rõ ở khả năng biết dừng. Không lạm dụng rung giọng để tạo chiều sâu giả. Không kéo chậm nhịp để ép buồn. Không nhấn mạnh mọi chữ như thể chữ nào cũng quan trọng ngang nhau. Không lên cao chỉ vì có thể lên cao. Không kéo dài chỉ để khoe là mình có làn hơi hơn người. Người hát tử tế hiểu rằng đôi khi một khoảng lặng nói nhiều hơn một câu hát, và không phải khoảnh khắc nào cũng cần được lấp đầy.

Nghe một giọng hát tử tế, ta không có cảm giác bị nài xin, bị dẫn dắt, hay bị ép buộc phải cảm. Ta chỉ cảm thấy được mời. Mọi thứ diễn ra vừa đủ, có chỗ cho im lặng, có chỗ cho suy nghĩ riêng của người nghe. Cảm xúc không bị đẩy lên cao trào, nhưng vẫn ở đó — bền, thật, và không cần chứng minh.

Lòng tử tế trong cách hát là sự nhận thức rằng bài hát không thuộc về mình, và cảm xúc của người khác không phải là thứ để chiếm đoạt. Khi người hát hiểu điều đó, giọng hát trở nên khiêm nhường hơn — và chính vì thế, đáng tin hơn.

Tôi cho rằng, Phạm Hồng là một ca sĩ tử tế, nhất là với ca khúc Bên Bờ Xanh Mơ này, lời Việt của một ca sĩ KJ tử tế khác, Minh Nguyệt.

Bên Bờ Xanh Mơ

Blue Bayou

NT: Ca khúc tuần này có một khởi đầu hơi khác thường.  Được viết vào năm 1929 bởi ba nhạc sĩ Doc Dougherty, Ellis Reynolds và Al J. Neiburg, và ca từ được viết bởi Chris Smith và Sterling Grant dưới tựa đề: Lookin’ for Another Sweetie (tìm một người yêu khác).  Bài nhạc này đã được Fats Waller ghi âm cùng năm. 

Năm sau, Al Neiburg viết lại lời và đặt cho một cái tên mới, I’m Confessin’ That I Love You.

Louis Armstrong đã làm ca khúc này trở nên một bài nhạc jazz kinh điển.

Và cái tên này, không hiểu vì sao mà lại xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau.  Nhiều nhất có lẽ là I’m Confessin’, một ngắn gọn từ tựa chính.  Nhưng đồng thời còn có Confessin’, (I’m) Confessin’, Confessin’ (That I Love You), và (I’m) Confessin’ (That I Love You).  Thật… đa dạng và lộn xộn.

Lần đầu tiên tôi nghe ca khúc này là vào năm 2005 qua tiếng hát của Liz Wright từ trong CD Dreaming Wide Awake.  Tôi đã thích giọng alto ấm mềm như cashmere của cô từ cuốn CD đầu tiên Salt phát hành năm 2003.  Nhưng qua những ca khúc như A Taste of Honey, Old Man, Get Together, và nhất là I’m Confessin’ thì tôi nghĩ cô sẽ có một chỗ đứng vững chắc trong giòng nhạc jazz hiện đại.

Từ khi ấy, tôi đã có ý định dịch ca khúc này, nhưng giống như một vài ca khúc tôi đã từng nói qua, ca từ chữ nghĩa chẳng chịu nảy mầm.  Tôi viết rồi tôi xóa, rồi viết, rồi xóa.  Bực mình tôi lưu lại trong folder “Từ từ mà tính”.  Và thế là bao nhiêu năm trôi qua.

Năm vừa rồi, tôi mở cái file cũ, tự nhiên thấy lời nhạc (tiếng Việt) ẩn hiện trên mấy khung nhạc.  Và thế là Yêu Trong Niềm Riêng cùng tiếng hát của Hồ Đắc Anh Thi.

Bạn bảo vì bạn thích bài này của cô Lizz Wright cho nên phần phối khí của bạn đã dựa theo cách của cô hát và ở một vài chỗ bạn phải đổi lời khác với nhạc bản tôi đã viết.  Ừ, sao cũng được, thì jazz mà.  Và tôi cũng thích Lizz Wright mà.

Yêu Trong Niềm Riêng

(I’m) Confessin’ (That I Love You)

NT:  Nhà văn Mỹ Toni Morrison cũng như nhiều nghệ sĩ khác đã từng bày tỏ rằng dưới chế độ độc tài, nghệ thuật thường bị đàn áp hay triệt tiêu, vì nghệ thuật thách thức quyền lực.  Dưới thời của Hitler, Stalin, Mao, và ngay cả ở Việt Nam, họ đốt sách, họ kiểm duyệt cái gọi là “Nghệ Thuật Đồi Trụy”.  Qua đó ta hiểu rằng nghệ thuật có sức mạnh làm lung lay bạo quyền.

Nghệ thuật là một mối đe dọa cho chế độ độc tài toàn trị.

Nghệ thuật phát triển từ tự do, nhất là tự do tư tưởng.  Và càng bị đè nén, nghệ thuật càng bùng lên.  Càng bị dồn nén vào bước đường cùng, nghệ thuật lại càng biến hóa khôn lường.

Nghệ thuật có lợi điểm là dễ làm rung động lòng người.  Không cần nhiều lời, không cần hô hào giăng cao biểu ngữ, không cần trống kèn rùm beng, nhưng những âm thầm đó dễ dàng xâm nhập vào những hẻm hóc trong tâm tư mọi người.

Tình yêu cũng vậy.  Cũng giống nghệ thuật.  Nó không cần có ngôn ngữ, nhưng có thể truyền đạt xúc cảm đến mọi người.

Và lịch sử nhân loại đã cho ta thấy bao nhiêu bạo chúa cuối cùng đã bị hủy hại vì tình yêu.

Vì thế gian không tồn tại được nếu không có tình yêu.

Thế nên, xin mời…

Thế Gian Không Tình Yêu

A World Without Love

NT: Tôi nhớ là hình như mỗi năm báo chí hay làm một cái tổng kết cuối năm.  Nhưng trong mấy ngày lễ đầu óc rối mù chẳng còn nghĩ đến những gì đã qua trong năm 2025.  Nhân vài ngày cuối năm, có chút thì giờ, mới ngồi xuống,  ngắm lại quãng đường vừa qua.

Nói về nhạc:  mang tiếng là KẻJazz mà 2025 chỉ có lèo tèo khoảng chục bài jazz, cọng thêm 5 bài nhạc jazz Việt của anh Ngu Yên.  Chục khác là nhạc Pháp.  Nhiều nhất là nhạc Mỹ loại oldies.  Nhìn một cách khác, những bài nhạc “trẻ” của thời trước 75, cả Pháp lẫn Mỹ, xuất hiện nhiều nhất.  

Năm 2025 cũng đánh dấu một phong trào mới, phong trào nhạc “thông minh”, một loại “nhạc nhanh” tựa mì ăn liền.  Trong xã hội văn minh, hầu như hàng “nhanh” này rất hợp khẩu vị nhân gian.  Nhà hàng có McDonald, Wendy.  Áo quần thì có H&M, Zara…  Nay nhạc “nhanh” tràn ngập YouTube.  Và rất nhanh chóng, một số ca sĩ thật đã xông vào “đánh” luôn những tác phẩm nhanh đó vì nó được quá nhiều “thích”, may ra…

Thường thường hàng nhanh thì thiếu phẩm.  Nhạc nhanh thì như thế nào, chúng ta chưa định được vì chưa có đủ thời gian.  Theo thiển nghĩ, nhạc nhanh đa số được viết để tiêu khiển hơn là để đào sâu và tìm tòi cái gì đó của âm nhạc.  Trong cái khung đó, tôi không nghĩ có gì sâu sắc, và chắc chắn là không có gì mới lạ đả phá, vì AI chỉ biết dùng những thuật toán dựa trên triệu triệu mẫu và dữ liệu để tìm một mẫu số chung, nhất là mẫu số thông dụng để tạo nhiều “thích”.  Nói xong thì tôi lại phải tự chỉnh: chưa chắc nha.

Không biết tương lai nhanh chậm sẽ thế nao, nhưng để mở màn cho năm 2026, tôi mời bạn nghe một dịch phẩm jazz kinh điển Dream.  Bài nhạc này đã được anh Ngu Yên dịch từ lâu nhưng quên bẳng đi.  Lúc anh gửi qua điện thư, thì có hai tựa đề: Mơ, và Tôi Mơ.  Tôi có hỏi anh, thì chỉ nhận được chỉ thị vỏn vẹn hai chữ: tùy hỉ.  Bài nhạc này chính hiệu con nai… chậm nè.

Thân chúc các bằng hữu của KẻJazz một năm 2026 đầy tràn niềm vui và âm nhạc.

Tôi Mơ

Dream (When You’re Feeling Blue)

NT:  Mùa Noel năm trước, lu bu đời cơm áo, KeJazz đã phải xài lại mấy bài Giáng Sinh cũ.  Cũng may là sau 7, 8 năm làm KẻJazz, số nhạc mừng ngày lễ này cũng đủ để có thể làm lại vài phiên bản mới. 

Ra Giêng, được rảnh rang đôi chút nên tôi đã dịch ngay một bản nhạc thật quen thuộc, Silver Bells, rồi lần lượt thêm mấy bài nữa.  Nhờ vậy mà năm nay KJ có nhạc mới.

Cũng phải thú thật là còn có rất nhiều nhạc GS nhưng toàn là những bài khó dịch.  Đôi khi ráng nặn ra cho được vài câu, nhưng lẩm nhẩm lại thì y như đang nhai bắp rang, chẳng hạn như bài God Bless You Mery Gentlemen, Hark the Herald Angels Sing, We Wish You a Mery Christmas, v.v…

Kiểu này chắc phải nhờ đến ông AI, sẵn coi thử tài năng dịch thuật của ổng đến đâu.  Hẹn các bạn năm tới nha, với chương trình nhạc Giáng Sinh AI.

Và tiện đây, tôi xin thay mặt KẻJazz và những cộng tác viên chúc các bạn một mùa lễ hội thật ấm nồng và rộn ràng bao tiếng chuông vui tươi.

Điệu Chuông Reo

Silver Bells

NT:  Năm 1959 vở nhạc kịch The Sound of Music xuất hiện dựa trên cuốn hồi ký của Maria Von Trapp.  Năm 1965, cuốn phim cùng tên ra đời và đã làm những bài nhạc trở thành bất hủ.  Trong đó, Edelweiss đã được nhiều người biết đến vì giai điệu giản dị, lời ca mộc mạc, miêu tả về một loài hoa dại biểu tượng cho lòng thương mến quê hương.

Có người hỏi Gemini cảm tưởng của người dân Áo về ca khúc này. 

Câu trả lời: Đa số người Áo không thích bài hát Edelweiss, vốn gắn liền với vở nhạc kịch Mỹ The Sound of Music. Họ coi nó là một sản phẩm Hollywood sáo rỗng và thiếu chân thật, chứ không phải một bài dân ca truyền thống của Áo. Bản thân vở nhạc kịch này cũng không được yêu thích ở châu Âu và thường bị chỉ trích vì mô tả sai lệch văn hóa và lịch sử Áo.  Nhiều người Áo cho rằng bài hát — cũng như bộ phim — đầy rẫy những khuôn mẫu và định kiến lỗi thời về đất nước họ.

Bài hát này chắc chắn không phải là dân ca Áo, dù nghe có vẻ giống và nhiều người đã nghĩ như vậy. 

Tệ hơn nữa, nhiều người còn lầm tưởng Edelweiss là quốc ca Áo. Điều này gây khó chịu không ít cho dân Áo.

Nếu bạn có nói chuyện với người dân Áo, tốt nhất là đừng nhắc gì đến ca khúc này cả.

Và nó cũng không phải là một bài nhạc Giáng Sinh, nhưng thỉnh thoảng vẫn xuất hiện trong vài album Giáng Sinh, tương tự như ca khúc My Favourite Things (Những Điều Tôi Yêu) cũng từ vở nhạc kịch này ra.

Rồi tôi nhớ có lần Ngô Nhật Trường nhắc đến Edelweiss, nên tôi mới nhờ anh hát ca khúc này cho mùa lễ năm nay.

Lời Cho Nụ Hoa

Edelweiss

NT: Tháng 12 thường làm cho tôi bị trầm cảm.  Có lẽ tôi đã bị quen với 12 tháng trong năm như biểu tượng của đời người.  Vì vậy cái tháng mùa đông chỉ thấy toàn u ám phiền muộn, nhất là một khi đã đến cái tuổi mà người thời thượng gọi là U60, U70, U80, v.v…

Rồi hôm nọ, đứng giữa đường phố New York rộn ràng với bao đèn hoa giăng ngang dọc, bao trưng bày những cửa hàng rực rỡ gọi mời khách mua, tự nhiên tôi thấy mình thật lạc quẻ.  Đã tự bao giờ tôi lọt ra ngoài lề của cuộc sống?

Cũng có thể từ khi mạng xã hội tạo nên một thế giới nơi giá trị được đo lường bằng bao nhiêu “thích”, nơi “trang nhà” phô trương những tươi vui hạnh phúc, nơi nhân ảnh môi cười lộng lẫy mà thanh xuân thì dường như bất diệt.  Làm tôi thầm xét lại đời mình: Có gì vui?

Cũng có thể từ khi thông minh nhân tạo ra đời, chỉ trong vài năm, nó đã vượt trội với mức độ hiểu biết quá cao quá siêu quá rộng quá sâu, làm tôi thấy cả cuộc đời mình chỉ là một sự cù nhầy chậm tiến.

Đã vậy, càng ngày tôi lại càng… vọng cổ.  Ở một xứ tân tiến mà cứ lẩn thẩn ngâm nga Bao thương mến với bao nhiêu bối rối / Trôi về đây tàn phá cõi tâm linh / Trắng đêm thâu, trắng cả khối chân tình / Từng xác lá thu về vàng lối cỏ… *

Trong ngày đông lạnh, lúc thiên hạ nô nức Giáng Sinh, tôi chỉ thấy thấm thía mấy câu since we’ve no place to go / Let it snow! Let it snow / Let it snow.

* Tạ Tỵ, Những Con Đường Hà Nội

Tuyết Hãy Rơi

Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!

NT:  Anh chàng Đại Quỳnh đến “phòng thâu” của tôi vào một sáng chủ nhật.  Tôi bảo anh, anh học thanh nhạc theo phái opera, suốt ngày tập “khuếch đại” và “phóng thanh” để vượt qua giàn khí cụ gồ ghề kia.  Nhưng tôi phải cảnh báo anh là chỗ của tôi rất chật hẹp (vì trước đây nó chỉ là cái ban-công nhỏ xíu được bít lại và trang bị thành phòng thâu) thành ra anh phải chịu khó hạn chế giọng hát nha.

Thiết nghĩ, người chuyên hát lớn tự nhiên mà bắt phải thều thào thì chắc cũng khó.

Mà nhất là với một bài thánh ca như Ave Maria, với lời ca thống thiết cầu xin Đức Mẹ ở tuốt đâu trên trời, mà hát nho nhỏ trong miệng thì thật cũng chẳng có lý chút nào.

Vậy đó, mà anh đã uyển chuyển giọng hát để hoàn thành bản Ave Maria này một cách tài tình.  Cũng nhờ vậy mà KẻJazz có bài nhạc mở đầu cho mấy tuần lễ Giáng Sinh 2025.

Ave Maria

Ave Maria

NT:  Bao lâu nay tôi vẫn rất ngạc nhiên là một ngày lễ lớn, thường được tưng bừng tổ chức thật tỉ mỉ với bao nhiêu món ăn “truyền thống”, vào ngày cố định mỗi thứ năm cuối cùng của tháng 11, Lễ Thanksgiving, mà chẳng hề có một ca khúc nào dính dáng tới nó.

Nhưng tôi đã lầm. 

Lễ Thanksgiving, hay lễ Tạ Ơn, có một số ca khúc, nhưng thường là nhạc đạo loại hymn, hoặc nhạc folk, nghe thật đơn giản loại đồng ca, với những bài “Over the River and Through the Woods”, “We Gather Together”, “Come, Ye Thankful People, Come”…  chẳng hề có bài nào được phổ biến rộng rãi.  Ngay cả bài hòa tấu rất hay từ phim hoạt họa Peanut, A Charlie Brown Thanksgiving, bài “The Thanksgiving Theme” của Vince Guaraldi Trio, cũng không mấy người biết đến.  Điều đáng ghi nhận nhất là ca khúc “Jingle Bells”.  Ca khúc này nguyên thủy viết về những cuộc đua xe trượt tuyết thường được tổ chức vào dịp Thanksgiving, nhưng nó đã bị “bắt cóc” vào đám nhạc Giáng Sinh không biết tự lúc nào.

Cho nên ngày lễ này đã thường “âm thầm” đến rồi đi. 

Và cũng không biết từ khi nào mà nhạc Giáng Sinh cứ vang lên ồn ào từ giữa tháng 11, cả tuần trước khi lễ Thanksgiving. 

Trước thì ăn cắp nhạc, nay thì ăn cắp luôn cả thời gian.

Không có nhạc Thanksgiving thì ta đành lấy bài Morning Has Broken, bản dịch mới toanh của Minh Nguyệt với tựa đề Bình Minh Mới Hé, cho lên tuần này để gọi là… mừng Thanksgiving vậy. Biết đâu đấy, mai mốt bài này thành bài nhạc Thanksgiving luôn…

Bình Minh Mới Hé

Morning Has Broken

NT: Kể từ khi thành lập KẻJazz vào tháng 6, 2016 cho đến bây giờ, hình như cái chuyện chơi nhạc jazz nó được “chấp nhận” một cách “lờ mờ” và rất “tỉnh bơ”.  Có nghĩa là trang KJ phổ biến nhạc jazz với lòng tin tưởng là nhạc jazz thì… nó như vậy đó.

Vào trong thế giới nhạc jazz, thì lại không thể nào không nhắc đến jazz standard.  Sau bao nhiêu bài dịch jazz standard đã tải lên KJ, rồi tự nhiên hôm nay tôi đâm thắc mắc: jazz standard là… làm sao?

Làm một cái Google search đã dẫn tôi vào mê hồn trận.  (Sực nghĩ ông bà ta có câu: đi một ngày đàng… nay xin đổi: google một ngày tràng, lạc một tháng như chơi). 

Xin tóm tắt như sau: nhạc jazz tiêu chuẩn nó đòi hỏi những điều này.

Lý do?  Bài nhạc hôm nay, Yêu Người, là bản dịch của một ca khúc jazz tiêu chuẩn, All the Things You Are.  Bản dịch đã cũ, từ tháng 3, 2021, nguyên tác từ năm 1939, nay nghe vẫn thích thú vì những biến chuyển thật thú vị, ngọt ngào, không trúc mắc, và rất… sang, rất Jerome Kern.

Yêu Người

All The Things You Are