kẻJazz

NT: Nếu bạn hay bị mất ngủ như tôi, thì cái giấc 2, 3 giờ sáng thật là “không biết làm gì”.  Căn phòng ngủ thì tối thui, và cặp mắt thì ráo hoảnh.  Nằm trăn trở một chặp vẫn không đi tới đâu, nên với lấy cái phôn và… lướt sóng.  Tôi biết, tôi biết.  Khoa học căn dặn là đừng mó vô cái phôn; nó bật lên ánh sáng xanh là trí não sẽ bừng bừng trổi dậy.

Nhưng chính khoa học cũng dắt đưa xã hội con người đi gặp ông AI.  Ngày trước, ông này còn im lặng.  Nhưng nay đã khác.  AI (ông hay bà?) nay ra rả đọc những chuyện thuộc loại “ba xu”, nhưng có rất nhiều người theo.  Tôi có nghe thử.  Chuyện tình tiết éo le còn hơn cả mấy cái đèo tôi đi hiking nữa.

Nhưng mới đây, dậy sóng nhất là mấy bài nhạc do chính AI sáng tác, hòa âm, rồi cũng do chính AI thầu luôn cái phần hát.  Lại cũng tò mò, tôi nghe thử.  Phải công nhận một điều, “nội lực” của ông hoặc bà AI rất hùng hậu, phát âm chuẩn, kỹ thuật siêu việt, hầu như trăm phần hoàn hảo.

“Hầu như” là vì có vài nốt và dấu chưa đi với nhau, hơi giông giống… tôi dịch nhạc vậy.  Có lẽ hệ thống AI “lời vô nhạc ra” vẫn còn khá phôi thai.  Phải nhớ rằng AI cực kỳ thông minh, nó tự nghiên cứu học hỏi lấy nếu có feedback.

Tham khảo với AI thì hiện giờ trên thị trường có rất nhiều app.  Có cái viết nhạc và hòa âm, có cái viết, hòa âm và hát, có cái chỉ hát, và có cái làm luôn video.  Một vài cái tên đáng ghi nhận là Suno AI, Udio và AIVA.  Đặc biệt nhất là Uberduck còn có phần custom cloning giọng của ta và tạo ra “ca sĩ vườn nhà” luôn.

Buồn nhất cho tôi là khi nhìn số người thích những bài hát AI thường là 4 đến 5 digit (chữ số?).  KeJazz cứ quanh quẩn ở 1 hay 2.  Và phần comment thì ôi, “hay quá”, “thích quá”, “yêu quá”, “rụng tim”… nghe mà tôi thấy lòng rười rượi.

Hãy thử nghe trên YouTube bài Vạn Lý Sầu của TRO-Music.  Hơn 32 ngàn người theo, 1.3 triệu lần nghe trong tháng vừa qua.  Và rất nhiều người tò mò muốn biết tên của… ca sĩ (vì TRO không rõ ràng về phần này).  Hashtag thì có “nhạc mới mỗi ngày”, “nhạc hay mỗi ngày”.  Thử tưởng tượng đi, lời vô mà nhạc ra liền liền, mỗi ngày làm bao nhiêu bài mà chẳng được. Tuy cái phần “nhạc hay” còn phải tùy thuộc vào người nghe, nhưng cứ nhìn thấy con số lần nghe thì ta cũng đoán được là khá… khẩm.

Mà thôi, còn nước thì ta còn tát.  Xin mời những ai còn yêu nhạc “không thông minh” hãy nghe cô ca sĩ yêu kiều của KeJazz qua một phiên bản mới lạ của Mây Lang Thang, song ca cùng Lê Vũ.

Mây Lang Thang

A Cowboy’s Work is Never Done

NT:  Thần thoại Hy Lạp kể chuyện về chàng trai trẻ Icarus.  Cha của chàng, Daedalus, là người xây ra mê ngục Labyrinth dưới chế độ của vua Minos.  Khi kẻ thù của Minos là vua của Athen vượt thoát, Minos nghi là Daedalus đã giúp nên đem cả hai cha con giam vào nơi này.  Biết mình sẽ không thoát được cái chết, Daedalus đã tạo nên đôi cánh cho con trai làm bằng lông chim và sáp ong.  Trước khi rời khỏi ngục, ông căn dặn Icarus đừng bay quá thấp vì nước biển sẽ làm ướt lông, nhưng cũng không bay quá cao vì mặt trời sẽ làm chảy sáp.

Chàng Icarus trẻ tuổi tung cánh bay đi.  Cảm giác tự do đã làm hồn anh ta thăng hoa bay bổng cùng đôi cánh.  Anh ta bay, bay lên, bay lên mãi… 

Tôi không hiểu, trong cái chết của anh ta, có biểu tượng gì thật đẹp, thật lộng lẫy.  Đôi cánh chăng? Tự do chăng? Niềm đam mê bất chấp cả cái chết?

Có phải con người bẩm sinh vẫn luôn đam mê và thèm khát tự do, một tự do tuyệt đối.  Chỉ khi nào tìm thấy thì ta mới thực sự sống trọn vẹn.  Và chính sự thèm khát ấy đã cho ta thêm can đảm để tìm đến với tự do.

Icarus đã tìm thấy tự do, và đã sống những giây phút đam mê sung sướng nhất, hầu như muốn vượt ra ngoài cả số phận.

Trong thần thoại Hy Lạp luôn luôn có những vị thần ác ôn chuyên rình rập hãm hại con người. Đời sống hiện tại cũng chẳng khác gì mấy.  Rượu, thuốc, tiền tài và danh vọng là hiện thân của những vị thần ấy.

Niềm thèm khát sự tự do tuyệt đối vẫn luôn luôn chực làm cháy rụi con người.

LV: Sáng nay trên đường lái xe đi làm tôi học được một điều mới: Não bộ có một phần gọi là anterior meatus cortex mang liên hệ thật mật thiết đến cái gọi “máu lì” của con người (tenacity). Ai mà càng lì lợm, không ngại cực, ngại khó, không ngại đau đớn,nhọc nhằn thì cái vùng này lớn lên. Ngược lại, vùng này trong não những người không chịu làm gì khó khăn, không chịu phấn đấu, thì lại nhỏ hơn nhiều. 

Nếu đúng như là vậy thì tôi cho rằng phần đó trong não bộ của mình cũng không nhỏ, nhất là vào lúc tuổi độ từ 20 cho đến lúc hơn 40. Lúc đó thì lì lắm, chẳng ngán gì. Nhưng giờ thì chắc cái vùng não này gần như biến mất rồi. Giờ thì làm cái gì cũng thấy ngại. 

Nghe bạn kể chuyện 2 vợ chồng đi núi cao hiểm trở cả hơn 100 dặm thì tôi phục lăn. Tôi đoán cái phần não anterior meatus cortex của cả 2 người chắc chiếm hết nửa não bộ,    trong khi cái phần AMC của tôi chắc chỉ nhỉnh hơn đầu mũi kim!

Bởi cũng vì cái “tinh thần ngại khó” này nên tôi ngán cái bài Rainbow Sleeves này. Không có nhiều tài liệu về nhạc phẩm này ngoài trừ một phiên bản duy nhất do Ricky Lee Jones hát.  Phiên bản này rất đặc biệt, có thể gọi là vô tiền khoáng hậu, nghe xong là chột dạ, nản lòng vì biết không thể nào tạo nên được dù chỉ là 1 phần 10 cái cảm xúc vừa u uẩn vừa mãnh liệt như thế.  Vì thế tôi “ngâm”… hơn cả năm mặc cho bạn đã nhắc khéo tôi vài ba lần. Mãi cho tới nay… Xin lỗi bạn nhé. Cứ việc đổ lỗi cho cái phần não anterior meatus cortex nhỏ xíu của tôi.

.NT: Phải công nhận rằng ca khúc Rainbow Sleeves của Tom Waits, qua tiếng hát của Rickie Lee Jones thật là khác thường. Cô là một ca sĩ mà tôi rất thích ngay từ thời 18, 20 tuổi. Cách hát của cô ta là một thức mà nhiều thính giả không chịu nổi, vì nó rất là… lè nhè. Nhưng như bạn nói, tiếng hát đó chứa đựng cả một vực thẳm của cảm xúc, nhất là trong ca khúc này. Cũng có thể vì vậy mà tôi không tìm ra ca sĩ nổi tiếng nào khác ngoài trừ một bản hát live của Bette Midler. Cũng có thể là ca khúc này không hợp thời. Ai mà biết được.

Cám ơn bạn đã giữ phần hòa âm thật mộc mạc, vì câu chuyện kể hầu như chỉ là một lời tự sự, của một tôi từng trải nói chuyện với chính bản thân mình lúc còn non dại, một lời nhắn lóng lánh niềm hy vọng giữa cuộc sống buồn thảm.

Cánh Màu Rực Rỡ

Rainbow Sleeves

NT:  Anh ngữ có chữ nuance mà tôi không thể dịch được.  Nguyên thủy tiếng Latin nubes nghĩa là mây.  Chuyển qua tiếng pháp cổ mang dạng nue rồi sanh ra động từ nuer là tô bóng tối (shade) như trong ngành hội họa.  Mãi đến thế kỷ thứ 18 Anh ngữ mới mượn chữ này cùng nghĩa shading, rồi từ từ mới mang cái nghĩa hiện đại.

Tra tự điển tiếng Việt: sắc thái tinh tế, nghe thật mất phê.

Như thế này.  Đại từ nhân xưng tiếng Việt có khá nhiều.  Tôi, anh, em, ta, mình, v.v…  Nhưng câu anh yêu em, tôi yêu em, và ta yêu em có chút it khác biệt.  Ít ra là theo như tôi nghĩ.

Đôi tình nhân đang yêu nhau, thì sẽ nghe họ nói anh yêu em hoặc em yêu anh.

Anh chàng đang lờ mờ biết yêu, nhưng chưa ngỏ lời, sẽ rên rỉ một mình trong đêm vắng, tôi yêu em, tôi yêu em

Trong thơ văn, khi nghe ta yêu em thì đa số chỉ là độc thoại, và dường như nhân vật ta hơi già dặn hơn nhân vật em.

Thành thử khi viết lời dịch, tôi thường đắn đo về cái ý “không lời” này. 

Và đó là cái… nuance

Nuance cũng xuất hiện trong kỹ thuật hát.  Trong cách phát âm, trong cách hành âm, trong luyến láy, trong cách ngân.  Những li ti lặt vặt ấy tạo nên cái không khí mà người ca sĩ muốn truyền tải đến người nghe, là cái khung cho lời nhạc thấm vào lòng người.

Thánh Đường Trên Phố Vắng

Goodbye

LV: Hơn 40 năm trước, chúng tôi đã từng học chung một lớp. Nhưng chỉ vỏn vẹn hơn một năm sau thì đường đời rẽ lối, chúng tôi đi hai ngã khác nhau. Tưởng là sẽ không bao giờ gặp lại. 

Ngày đó tôi không biết là Sĩ cũng có máu văn nghệ cùng mình như tôi .  Chỉ đến khi Hồ Đắc Anh Thi có nói đến một người bạn đã từng ca hát với cô trong những ngày cô sống ở Paris thì tôi mới nghe lại tên của Sĩ. Lúc đó tôi mới biết được là Sĩ chính là bạn học ngày xưa và cũng là một nhân vật thích hoạt động văn nghệ. 

Lúc đó tôi có ngỏ ý mời Sĩ tham gia nhóm Levumusic nhưng Sĩ không nói gì hết. Tôi luôn chủ trương là lúc vui thì sẽ tự tìm đến nhau, không cần phải cưỡng cầu. Thế nên tôi cũng không hỏi tiếp. Sau này Sĩ mới thú nhận là lúc đó có chút ngại ngùng vì chưa từng thâu nhạc. 

Gần đây, một lần nữa qua Hồ Đắc Anh Thi, Sĩ liên lạc lại và lần này quyết định tham gia. Tôi rất mừng. Lúc trước tôi cũng có chút lo lắng vì Kejazz chỉ chuyên trị phần lớn là nhạc “jazz” vào thời điểm đó, trong khi Sĩ thì lại chỉ thiên về nhạc pop. Nhưng giờ thì Kejazz không phân biệt nhạc gì hết. Sĩ tham gia vào thật đúng lúc.

Dưới đây là lời tự giới thiệu của Kiệt Sĩ, bạn tham gia mới của nhóm Kejazz

Bùi Kiệt Sĩ (KS): Sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn trong những năm 60, tôi từ nhỏ thích nghe nhạc trẻ như một đam mê  khó tả. Nhạc Mỹ, nhạc Pháp hay nhạc Việt của thời 70 gợi lại trong ký ức tôi nhiều kỷ niệm vượt thời gian. 

Di cư sang Pháp từ 1980, tôi rất hạnh phúc được tham gia trong nhiều năm văn nghệ hội đoàn, du ca, chơi ban nhạc hay hát trong hợp xướng…

Giờ về hưu rảnh rỗi tôi muốn nghe và chơi lại nhạc xưa để những dòng nhạc này không bị lãng quên mai một. Xin cảm ơn các bạn hiền Kejazz đã tin tưởng và giúp đỡ cho tôi có môi trường và điều kiện làm việc ấy.

Dưới Trăng

Moon River

NT:  Tôi nói điều này; có thể bạn sẽ không đồng ý.  Đối với tôi, ca sĩ hát hay trên thế giới thì hằng hà sa số.  Nhưng ai hát hay nhất, cho dầu là người đó được bầu lên vì số dĩa bán được, hay là được ban giám khảo chọn lựa, hay vì lý do gì khác, thì vẫn là chuyện tương đối.  Ai hát hay hơn ai, vẫn chỉ thuộc về cách thưởng lãm chủ quan.  Bằng chứng là nhiều thính giả trẻ không chịu nỗi nhạc opera, và ngược lại, bao nhiêu người lớn tuổi thưởng thức nhạc metal?

Tôi rất thích giọng hát của Carole King của thời 70.  Một bài phê bình về cô cho rằng, cô rất thành công vì chất giọng ấm áp, mộc mạc như đang trò chuyện thân tình, không màu mè, không luyến láy, để ca từ và giai điệu tự nó nói lên những cảm xúc cần thiết.  Bài viết nhấn mạnh là giọng cô không điêu luyện, và cũng không đầy nội lực, nhưng dễ cảm vì cô không phô trương từ giọng hát cho đến cách trình diễn, cách ăn mặc trên sân khấu.  Những ca khúc nổi tiếng của cô đã được rất nhiều ca sĩ “cover” và có rất nhiều phiên bản cũng rất được thính giả yêu chuộng, ví dụ như You’ve Got A Friend của James Taylor, (You Make Me Feel Like) A Natural Woman của Aretha Franklin…

Một ca sĩ trẻ hơn cũng rất nổi tiếng vào cùng thời điểm, Linda Ronstadt, có một kỹ thuật hát rất cao kỳ, âm vực rộng, hơi thở kiểm soát chính xác, giọng hát sáng.  Cô cũng không luyến láy biểu diễn, mà thường hát rất tự nhiên để cảm xúc bộc phát theo lời ca.  Cô chuyên hát nhạc của nhạc sĩ, ca sĩ khác.  Nhưng phiên bản của cô thường được biết đến nhiều hơn, chẳng hạn như Blue Bayou của Roy Orbison, You’re No Good của Dee Dee Warwick, Desperado của The Eagles, It Doesn’t Matter Anymore của Buddy Holly.  Những bài hát trên cũng đã được cover sau này bởi nhiều ca sĩ thành danh khác như Chris Isaak (Blue Bayou), Kelly Clarkson (You’re No Good), Diana Krall (Desperado), Eva Cassidy (It Doesn’t Matter Anymore)…

Và câu hỏi lại quay trở về vấn đề, tại sao mà cover?  Nếu một bài hát đã quá nổi tiếng, thì lý do gì khiến những ca sĩ đã thành danh hát lại một bài hát tưởng chừng như không ai có thể “qua mặt” được?  Một bài bình luận đã nhận định rằng, mỗi ca sĩ có chất giọng, kỹ thuật , trải nghiệm sống cũng như cảm xúc rất riêng tư.  Từ đó mang lại cách “kể chuyện” khác nhau, dù là cùng một bài hát.  Hơn nữa, họ không bao giờ ngần ngại thay đổi phần hòa âm, tiết tấu, nhịp điệu và đôi khi cả ca từ.  Ví dụ như ca khúc Hallelujah của Leonard Cohen có hơn 300 bản cover, từ buồn thảm (Jeff Buckley) đến mãnh liệt và cầu kỳ (Pentatonix) hay rất thiêng liêng (k. d. lang).  Nhiều bài hát vì thời cuộc lại mang đến cho thính giả cảm xúc khác với bản chính, v.v…

Đó là chuyện cover ở Mỹ. 

Qua đến chuyện dịch nhạc.  Ca khúc, như anh Ngu Yên nêu ra, là nhạc để hát, và vì vậy, ca từ chiếm một vị thế rất quan trọng.  Nếu bạn hiểu được nhiều thứ tiếng thì có lẽ cảm nhận của bạn sẽ khác với người chỉ hiểu tiếng Việt, chẳng hạn.  Tôi biết thời trước 75 có ca khúc Trưng Vương Khung Cửa Mùa Thu rất được yêu chuộng qua tiếng hát rất dễ thương của Thanh Lan.  Ca khúc này được nhạc sĩ Nam Lộc phóng tác từ ca khúc Tell Laura I Love Her của Ray Peterson mà sau này qua đến Mỹ tôi mới được nghe.  Phải nói là tôi không thích bản tiếng Anh chút nào, nhưng tôi biết ca khúc này đã một thời làm mưa làm gió trong làng nhạc pop thời 60. 

Không biết bao nhiêu phần trăm của “tôi không thích” là vì không trải nghiệm giống người Mỹ thời 60, và bao nhiêu là vì sở thích nghe nhạc riêng tư, hoặc bao nhiêu là vì tình cảm tôi dành cho bản Việt vì đó là thời điểm mơ mộng của đời tôi. 

Suy đi nghĩ lại nhiều lần đã khiến tôi quyết định rằng, âm nhạc là âm nhạc, nó đến với từng người khác nhau.  Vì vậy, tôi sẽ chẳng bao giờ khẳng định là bản này hay hơn bản kia, ca sĩ này hát hay hơn ca sĩ nọ.  Chỉ có mỗi chuyện là thích hay không thích.  Chuyện cá nhân.

Thế nên bạn sẽ chẳng bao giờ nghe tôi nói rằng nếu không hát được đặc biệt như ca sĩ gì gì đó thì đừng hát.  Hoặc nếu như chẳng dịch cho hay bằng bản gốc thì thà đừng dịch.

Thế nên, tôi thành thật cổ võ chị Lê Thu Hiền trong ca khúc Chuyện Tình Xưa, bản tiếng Việt của I Don’t Know How to Love Him từ vở nhạc kịch, Jesus Christ Superstar.

Hát đi chị.  Cứ mãi hát.  Hát cho mình… đã đời…

Chuyện Tình Xưa

I Don’t Know How to Love Him

NT:  Đường đời thì vẫn luôn luôn muôn vạn lối.  Trên những lối đi đó, đôi khi ta sẽ được đồng hành với một người hoặc nhiều người.  Và có lẽ đó là những niềm vui trong đời.

Không biết từ lúc nào mà tôi lại có ý tưởng là những mối liên hệ trong đời sống chỉ là những cuộc đồng hành.  Có nhiều đồng hành chỉ trong một quãng ngắn.  Có vài khi được cùng đi trên con đường dài hơn.  Nhưng tất cả lối đi đều có ngả rẽ, và tất cả con đường đều dẫn đến nơi chấm dứt. 

Có lẽ đa phần trong đời là những chuỗi độc hành.

Gần hai tuần lễ đi bộ quanh ngọn núi Mont Blanc, tôi đã có dịp suy ngẫm về điều này.

Đi bộ 11 ngày, từ 14km đến 19km mỗi ngày, vượt qua nhiều con đường mòn.  Có khi là đường đất, có chỗ đầy sỏi, có nhiều đoạn chỉ là trăm ngàn tảng đá chồng chất lên nhau.  Có những đoạn dốc gần như thẳng đứng.  Có những ngọn đèo gió thổi bạt ngàn.  Có lúc mưa, lúc nắng, lúc tuyết, lúc sương mù.  Thật chẳng khác gì mấy một đời người.

Và những người tôi đã gặp trên đường.  Từ khắp nơi trên thế giới.  Gặp nhau, chuyện trò vui vẻ khi đi trên cùng một quãng đường. Rồi kẻ ngừng lại bên đường nghỉ mệt.  Người rẽ vào quán trọ qua đêm. Còn lại thì tiếp tục đi, đi cho đến đích.

Điều may mắn là tôi còn được đồng hành cùng vợ suốt cả chuyến đi dài 170km.

Dạ Khách

Strangers in the Night

LV: Et Pourtant được ra đời từ năm 1963 với tiếng hát huyền thoại Charles Aznavour.  Thường thì những bài hát nổi tiếng như bài này hay được những ca sĩ gạo cội khác “cover” nhưng riêng bài này thì khác. Bài được dịch ra tiếng Anh (Yet I Know), tiếng Tây Ban Nha (Y Por Tanto), tiếng Ý (Ma Perché) … đều được ông này hát hết. Sau hơn 60 năm mà chỉ có lèo tèo vài ca sĩ khác hát thâu bài này; mà những ca sĩ này thì phần lớn là … không ai biết đến! Tôi cho rằng cách trình bày của CA, nhất là trong phiên bản chính tiếng Tây, đã tạo nên phong cách rất đặc thù của bài khiến cho người khác không thể nào nắm bắt một cách hoàn hảo được.  Cách uốn lưỡi trong phát âm tiếng Tây này đã làm cho bản gốc hầu như không thể thay thế được.  Ngay cả khi chính tác giả CA hát phiên bản tiếng Anh, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha cũng không tạo được ấn tượng đó.

Dĩ nhiên khi chuyển qua tiếng Việt thì chuyện uốn lưỡi khi hát bài này là không thể nào thực hiện được.  Tuy nhiên vẫn phải có người dịch ra để hát chứ!  Et Pourtant được dịch ra bởi Trường Kỳ với tựa là Dù Sao, Nhật Ngân với tựa là Giã Từ Em Yêu.  Phiên bản dịch của Trường Kỳ thỉ chẳng thấy ca sĩ nào đã từng thâu.  Tôi không cách nào tìm ra được ai đã hát nó.  Trong khi đó thì Elvis Phương đã lại rất thành công với phiên bản của Nhật Ngân.  Đây là phiên bản mà chúng ta thường nghe ngày xưa nhất. Nhưng không biết từ lúc nào thì phiên bản của Nhật Ngân lại được đổi từ tựa Giã Từ Em Yêu qua Anh Vẫn Biết.  Tôi tình cờ tìm được bản dịch gốc của Nhật Ngân nên mới biết rõ là tựa do người dịch đặt là Giã Từ Em Yêu.  

Hôm nay gửi đến bạn nghe Giã Từ Em Yêu. Hát không uốn lưỡi…

Giã Từ Em Yêu

Et Pourtant

NT: Có bài hát của Trịnh Công Sơn rất ấn tượng cả một thời tuổi trẻ.

Sống trong đời sống cần có một tấm lòng.  Để làm gì em biết không?
Để gió cuốn đi…
Hãy yêu ngày tới dù quá mệt kiếp người; còn cuộc đời ta cứ vui
Dù vắng bóng ai.

Đó là cơn gió đầu tiên trôi nổi trên một giai điệu đơn sơ lãng đãng và mộng mị như thời mới lớn của thằng con trai là tôi.

Rồi trôi nhanh qua đến lúc đã hơi mỏi gối chồn chân, cơn gió nào đó vẫn thổi nhưng mang rất nhiều hơi ẩm ướt.

Là vì gió thổi chiều buồn về đây
Là vì mưa cô đơn hẹn lạnh nơi này
Là vì ta bi quan sao đời mãi quạnh hiu
Là mưa trôi ai tới cứu linh hồn *

Rồi một ngày bạn bảo tôi, nghe đi, Le vent nous portera. 

Ừ thì nghe để thấm thía cơn gió của tuổi chập chờn lau lách trong tay ** nó như thế nào.

Theo Gió Bay Đi

Le vent nous portera

NT:  Sau gần 10 năm, tôi lại tự hỏi vì sao mà mình đeo đuổi chuyện dịch nhạc.  Dịch để làm gì? 

Một thời tôi đã say mê nhiều ca khúc ngoại quốc mà tôi cho là quá hay, quá đẹp, và ước ao được có dịp hát bằng tiếng Việt cho người Việt nghe.  Có khi cái hay nằm trong giai điệu.  Có lúc cái đẹp từ những ca từ bóng bẩy.  Đôi khi chính vì phần hòa âm đã làm bài nhạc nổi bật, v.v…

Rồi lại tự hỏi, bài nhạc cần phải được chuyển tải đến cho thính giả Việt như thế nào? Nó phải gần giống như bản chính về giai điệu, tiết tấu, ca từ, và ngay cả phần phối khí không? Hay là ta có thể “phá” nó một chút (hay… nhiều chút)?  Chỗ này thì bắt đầu rắc rối, vì không như nhạc cổ điển, nhạc jazz và pop thường được tư hóa thành nhiều bản riêng biệt, đôi khi cùng giai điệu nhưng tiết tấu thì khác, đôi khi giai điệu bị thay đổi, và đôi khi ca từ.  Vì thế, tùy phiên bản nào ta nghe thì bản dịch sẽ như gần giống hay khác nguyên tác.

Đó là chưa nói đến chuyện chuyển từ ngữ cũng như hành văn, không thể nào hoàn toàn giống bản chính gốc.  Từ tiếng Anh hoặc tiếng Pháp qua đến tiếng Việt hầu như lúc nào cũng có những gập ghềnh, những thay đổi, nhưng theo tôi, vẫn còn hơn những ngọng nghịu hoặc vô nghĩa để cố giữ lấy “chính nghĩa”.

Nghĩ thì dễ nhưng đôi lúc sau khi ca sĩ hát xong thì giật mình, chết cha, sao cái chữ đó nghe không đúng như mình nghĩ.

Tôi nghe có người đã từng nói, bài nhạc dịch hay là bài chưa được dịch. Và họ nói: dịch là một cách giết chết bài nhạc ấy.

Biệt Ly Chỉ Làm Đớn Đau

Breaking Up is Hard to Do

NT: Dạo này, buồn buồn tôi hay đốt nhang rồi ngồi nhìn làn khói trắng mỏng manh từ tốn bay lên, nhìn ánh lửa đỏ gặm nhấm lớp bột trầm màu vàng nâu, nhìn cây nhang dần dần tàn lụi. Mùi trầm man mác nhẹ nhàng nhưng tâm tư thì lại thật dạt dào bao nỗi muộn phiền vô cớ.

Bỏ hút thuốc lâu rồi.  Nghĩ lại ngày xưa cũng hay nhìn khói thuốc bay nhưng hình như trong lòng chẳng chút gì trắc trở. Chất nicotine có làm lâng lâng nhưng không náo như men rượu.  Dư sức nhẩn nha vài câu thơ cho lòng vay chút bồi hồi…

ta đi, xưa gió đưa vài dặm
ta đi, xưa mưa ướt vừa căm
quê nhà ngoảnh lại mờ trong gió
hình như không đủ buồn trong lòng
ta đi, có những ngày trú quán
lòng mốc tình khô như lá bay
ngồi quán suốt ngày trông thiên hạ
ta có sầu không ta cũng chẳng hay *

Vậy mà bây giờ, chỉ cần một làn khói nhỏ thì hồn lại chùng sâu.  Trong một quán nhỏ đâu đó bên trời Tây, có một chàng trung niên cất tiếng hát Hier encore, j’avais vingt ans.  Je caressais le temps, et jouais de la vie comme on joue de l’amour, et je vivais la nuit sans compter sur mes jours, qui fuyaient dans le temps... Giọng ấm áp ẩn chút khản đục, như vừa đủ để nhắc đến những thăng trầm trong cuộc sống.  Tự nhiên mà lòng lại rưng rưng.

*Vũ Hữu Định, Chẳng Hay

Vừa Ngày Hôm Qua

Yesterday When I Was Young