Nottebohmlezingen

Verschillende historische publicaties hebben de gevorderde religieuze geletterdheid van leken in de vijftiende eeuw laten zien, die soms zelfs gedeeld werd door de sociale middengroepen en incidenteel door arme mensen. Desondanks blijven historische “memes” over de ongeletterdheid van deze groepen, hun onwetendheid, bijgeloof of zelfs hun weerstand tegen religie verspreid worden in de populaire cultuur en in historische handboeken: “The elite’s greater level of literacy gave them the ability to develop their piety through religious readings”; “For most of the middle ages the great majority of people did not read and write” (The Oxford Handbook of Medieval Christianity 2014).

Archivalische en codicologische bronnen uit Parijs, Amiens, Douai en Tournai laten daarentegen een volledig ander beeld zien: er is veel documentatie over leken uit de midden- en lagere klassen die geletterd waren en die een of meer religieuze boeken bezaten. Hun overige bezittingen laten zien dat hun huizen vaak gedecoreerd waren met altaarstukken en andere religieuze kunstvoorwerpen, waardoor het privéhuis een ruimte werd waar het heilige aanwezig was, in ieder geval visueel. Leesactiviteiten in het privéhuis vonden plaats in de directe context van deze kunstvoorwerpen en ongetwijfeld soms in relatie ermee.

In de geest van “microstoria” zal de materiële cultuur van een aantal van de religieuze privéhuishoudens uit Noord Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden gepresenteerd worden, samen met een aantal voorbeelden van bewaard gebleven boeken die ooit in het bezit waren van gewone stadsbewoners en die door hen gelezen werden.

Lezing op 15 mei 2019.

België behoort tot de meest geseculariseerde landen van Europa. Toch beschouwt een groot deel van de Belgische bevolking zichzelf als ‘religieus of spiritueel georiënteerd’. Spiritualiteit en zingeving zijn dus niet volledig uit onze samenleving verdwenen, maar zijn met het veranderende mensbeeld mee getransformeerd. Praktijken ter ontwikkeling van nieuwe rituelen zijn momenteel een soort broedplek, bedrijvige werkplaatsen waar alternatieven ten volle worden geëxploreerd.

In haar boek Cafuné brengt Barbara Raes verslag uit van een zoektocht naar zingeving en vertroosting waarin velen zich kunnen herkennen. Een voorzichtig ontrafelen van het gebied waar kunst, zorg en rituelen elkaar ontmoeten en versterken. Het is een pleidooi om rituelen in onze westerse samenleving opnieuw de plaats te geven die ze verdienen.

Lezing van 12 mei 2019.

Als antropoloog is Koen Peeters al langer gefascineerd door rituelen. Hij ziet ze als een manier om iets nieuws te laten verschijnen, door de dingen te ontsluiten, te forceren, te laten voortgaan. Rituelen zijn nooit een gewone herhaling van iets van vroeger. Geen herdenking. Wel een ontmoeting op een bepaalde plaats, die gelijkstemmigheid veroorzaakt, en in de transfusie kunnen we door elkaars ogen kijken op zeldzame, kostbare, gevoelige levensmomenten. Zelfs diep terug in de tijd.

Samen met vrienden ontwikkelde Peeters een - ironische - onderzoeksmethode, het perspectivisme. Hij vertelt hoe hij Paul van Ostaijen terugvond via pianomuziek, én ook hoe hij het grote Permeke-raadsel oploste. Dat is: toen Permeke vijftig werd, leerde hij beeldhouwen en begon hij naakten te schilderen. Plots. Mooie naakten, steeds sierlijker in beeld gebracht: liggend of leunend, staand of zittend, groot en blond, met rode schoentjes aan. Waarom?

Koen Peeters vertelt op zijn hoogst literaire manier over recente ervaringen.

Lezing van 14 april 2019.

Onze representatieve democratie zit in het slop. Bij de jongste verkiezingen in 2018 ging een grote groep mensen, ondanks de stemplicht, niet stemmen. Ongeveer 175.000 stemden dan weer blanco of ongeldig. Het wantrouwen in de politiek scheert bij ons en ook elders in Europa hoge toppen, het gedrag van de kiezer wordt steeds grilliger. Fake news en populistische standpunten bedreigen een goed functionerende democratie.

Hoe geraken we uit deze impasse? Zijn de gele hesjes louter een symptoom van dit democratisch deficit of is hun protest mee de sleutel tot de oplossing? Hoe veranderen de vele burgerbewegingen de spelregels van het politieke bestel? De parlementaire democratie is aan bijstelling toe.

Over deze en tal van andere vragen debatteren Liesbeth Van Impe en Peter Terryn. Als Chef Politiek en hoofdredacteur van Het Nieuwsblad volgt Van Impe het politieke steek- en schaakspel vanop de eerste rij. Terryn, zelfbenoemd ‘minister van agitatie’ en anarchistisch politiek activist, is een snedige dwarsligger. Duelmeester is Philip Heylen (voormalig schepen van cultuur van de stad Antwerpen).

Duel op Zondag van 24 maart 2019.

De klassieke muziek bevindt zich vandaag in een precaire situatie. De canon veroudert en de nieuwe muziek vindt moeilijk haar weg naar het ruime publiek. Terwijl een selecte groep van ingewijden de hedendaagse muziek hoog in het vaandel draagt, ervaren vele luisteraars een vorm van betekenisverlies. De vraag dringt zich op hoe dat komt en of het anders kan.

In musicologische middens is een historische verklaring gangbaar. Men wijst erop dat het proces onvermijdelijk was: we botsen op het einde van een Groot Verhaal en er is geen terugweg mogelijk. Tegelijk blijkt dat er niet écht sprake is van betekenisverlies, enkel van een gebrek aan aangepaste luisterstrategieën. Het is slechts een kwestie van tijd vooraleer de nieuwe muziek een ruimer publiek zal kunnen aanspreken.

In deze lezing worden enkele vraagtekens geplaatst bij die gangbare verklaring. De intuïtie dat er iets verloren is gegaan wordt serieus genomen, net zoals het blijvende verlangen naar muzikale betekenis. Tegelijk wordt aangetoond dat dit verlies niet noodzakelijk of onafwendbaar is. Er is wel degelijk een uitweg uit de impasse.

Lezing van 10 maart 2019.

Samen met professor emeritus Hugo Soly dalen we af in de duistere wereld van stadsontwikkelaar Gilbert van Schoonbeke (1519 - 1556). Als visionair ondernemer en grondspeculant gaf hij het zestiende-eeuwse Antwerpen mee vorm.

Lezing van 23 februari 2019.

Vanaf de vroege oudheid hebben auteurs, drukkers en uitgevers het steeds aangedurfd om valse boeken te verspreiden of verhalen over onbestaande boeken te verzinnen. Typische voorbeelden zijn onder meer de postume Jezusbrief, ooggetuigenverslagen van de Val van Troje en geannoteerde boeken uit de bibliotheek van William Shakespeare. Earle Havens heeft het in deze lezing over vervalsingen in de wereld van het boek.

Lezing op 20 februari 2016.

Het is algemeen bekend dat grote aristocratische huizen in heel Europa ooit allemaal waren uitgerust met een imposante bibliotheek. Minder bekend, tenminste in continentaal Europa, is echter dat nog vele honderden van deze bibliotheken bestaan in verscheidene historische huizen in Engeland, Schotland en Wales. Ruim 300 000 boeken uit meer dan 150 bibliotheken zijn overgebleven en worden beschermd door de National Trust, dat ondanks zijn naam geen overheidsinstelling is, maar een private stichting die werd opgericht in de late negentiende eeuw. Andere bibliotheken zijn het eigendom van kleinere particuliere stichtingen en anderen zijn nog steeds in handen van particulieren. Verbazingwekkend genoeg is slechts een miniem deel van deze bibliotheken grondig bestudeerd.

Lezing op 6 maart 2013.

Mijn artistieke loopbaan volgde geen lineair pad. In plaats van me op één medium te concentreren verkoos ik een hybride kunstpraktijk uit te bouwen. Naast het tentoonstellen, cureren en werken in opdracht raakte ik gepassioneerd door de narratieve mogelijkheden van het beeldverhaal. Op het einde van de 20ste eeuw ontwikkelde dit zich tot een volwaardige kunstvorm die aspecten uit de beeldende kunsten en literatuur combineert. Een van de belangrijkste hedendaagse genres binnen het stripmedium is de autobiografie. Maar vaak resulteert een puur persoonlijke getuigenis dan in eenvoudige beeldtaal en ligt de nadruk minder op de artistieke vorm. Mijn doctoraatsonderzoek in de Kunsten (promotoren Pascal Lefèvre en Gerda Dendooven) kan ik kaderen binnen een beweging van hedendaagse Europese kunstenaars die op een poëtische manier omgaan met het stripidioom. Na het publiceren van het experimentele beeldverhaal Wij Twee Samen (2015) over het verliezen van mijn dementerende vader, werk ik voor dit onderzoek opnieuw aan een verhaal met een autobiografische kern. Na enkele case study’s waarvoor ik o.a. samenwerkte met muzikanten en schrijvers bouw ik in de huidige fase van mijn doctoraatstraject in korte hoofdstukken een narratief op rond aspecten van het moederschap. Ik onderzoek de mediumspecifieke mogelijkheden van het beeldverhaal en probeer deze langzaamaan open te breken naar een kunstzinnige context.

Lezing op 22 maart 2017.

Andreas Frisius (1630–1675) studeerde aan de Universiteit van Leiden, waar hij belangrijke contacten kon leggen met belangrijke spelers op de internationale boekenmarkt. Hij profileerde zichzelf als een uitgever van historische, medische, en natuurwetenschappelijke werken en probeerde zo een plaats te veroveren in een markt die nog erg te lijden had onder de gevolgen van de Dertigjarige Oorlog. In deze lezing wordt besproken hoe Frisius omging met problemen die verband houden met de productie, verkoop en distributie van boeken, en hoe hij een strategie ontwikkelde om een eigen plaats in de markt te veroveren. Verder wordt ingegaan op de afwikkeling van zijn erfenis na zijn vroegtijdige overlijden in 1675, en wat we hieruit kunnen leren over het uitgeversbedrijf in de Nederlanden.

Lezing op 3 oktober 2018.