Samfélagið

Við ætlum að byrja á ráðstefnu sem stendur nú yfir í Veröld húsi Vigdísar um alþjóðasamvinnu á krossgötum og stefnu Íslands - þar eru saman komnir fjölmargir sérfræðingar sem sitja á pallborði og ræða um aðsteðjandi áskoranir meðal annars í í umhverfismálum, öryggismálum og alþjóðasamstarfi. Samfélagið kíkti á svæðið og ræddi við eftirtalin: Áslaug Ásgeirsdóttir, prófessor í stjórnmálafræði við Bates College í Maine og Fulbright Arctic-NSF fræðimaður við Háskóla Íslands 2022-23, Þórunn Wolfram PhD, framkvæmdastjóri Loftslagsráðs Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, yfirmaður samvinnuverkefna hjá Evrópuráðinu Við heimsækjum Lúdika arkitekta og forvitnumst um verkefni sem þau hafa undanfarið unnið að og snýst um þróun á byggingarefni úr hampi. Anna Karlsdóttir arkitekt tekur á móti okkur í Slökkvistöðinni í Gufunesi þar sem þau hafa aðstöðu og ætla að meðal annars að sýna það sem þau hafa verið að vinna að á Hönnunarmars, sem hefst 3. maí. Við fáum eina málfarsmínútu og Edda Olgudóttir kemur svo til okkar í hefðbundið vísindaspjall um stofnfrumurannsóknir á blindu.

Hagstofan undirbýr nú stóra rannsókn sem er kölluð íslenska tímarannsóknin. Og með þessari rannsókn á að mæla hvernig fólk ver tíma sínum. Sjónir rannsakenda beinast að ólaunuðum heimilis- og umönnunarstörfum, sem stundum nefnast önnur og þriðja vaktin. Anton Örn Karlsson deildarstjóri hjá Hagstofunni segir okkur meira um málið. Við ræðum við formann inflytjendaráðs. Hún heitir Paola Cardenas sálfræðingur og hefur nýverið skilað af sér doktorsverkefni þar sem hún ræddi við flóttabörn- og ungmenni sem hingað koma og rannsakaði hvernig þeim reiðir af, hvernig erfiðleikarnir sem þau hafa upplifað marka þau og hvaða leiðir þau hafa til að ná góðri lendingu og lífi. Svo heimsækjum við Náttúrufræðistofnun Íslands og hittum þar fyrir Birgi Vilhelm Óskarsson jarðfræðing. Hann hefur rannsakað dularfull steingerð spor eftir menn, sem fundust í Surtsey, eyjunni sem myndaðist í eldgosi fyrir rétt tæpum 60 árum. Hann hefur velt þessum sporum mikið fyrir sér og er með kenningu um hver hefur verið þar á ferð.

VIð ætlum að rýna í rannsókn sem skoðar upplifanir og líðan Seyðfirðinga í kjölfar aurskriðanna sem þar urðu fyrir þremur árum. Mikið áfall fyrir bæinn og íbúa hans, ótti, ringulreið og óvissa gripu um sig - en það fannst líka einstakur baráttuhugur, samstaða, seigla og kærleikur. Við ræðum við Tinnu Halldórsdóttur yfirverkefnastjóra og Ernu Rakel Baldvinsdóttur verkefnastjóra, báðar hjá Austurbrú. Samskip hafa samið um að láta smíða fyrir sig tvö vetnisknúin skip til siglinga á styttri leiðum í Evrópu. Við ætlum að forvitnast um þetta og skref í átt að orkuskiptum í skipaflutningum og ræða við Þórunni Ingu Ingjaldsdóttur sem er forstöðumaður markaðs- og samskiptadeildar Samskipa. Málfarsmínútan verður á sínum stað og svo kemur Helga Lára Þorsteinsdóttir safnstjóri RÚV með eitthvað bitastætt til okkar úr safninu.

Auður Aðalsteinsdóttir, doktor í bókmenntafræði og ritstjóri við Háskólaútgáfuna og Guðbjörg R. Jóhannesdóttir, heimspekingur og dósent við listkennsludeild Listaháskóla Íslands flytja báðar erindi á málþingi með yfirskriftinni Náttúrusýn á 21 öldinni: fjölbreytni samfélags og náttúru. Málþingið er liður í Hátíð líffræðilegrar fjölbreytni, viðburðaröð BIODICE árið 2023, sem miðar að því að miðla sýn og þekkingu á fjölbreytni náttúru og menningar til samfélagsins á upplýsandi hátt. Rætt við Auði og Guðbjörgu um tengsl listar, umhverfis, náttúru og upplifana. Svo tölum við um malbik. Heimsækjum Malbikstöðina á Esjumelum en þar á bæ segjast menn stefna að því að framleiða umhverfisvænasta malbik í heimi. Vilhjálmur Þór Matthíasson framkvæmdastjóri og eigandi Malbikstöðvarinnar tekur á móti okkur þar. Ingi Agnarsson kóngulóarsérfræðingur er gestur okkar dýraspjallinu.

Við ræðum um rafeldsneyti og möguleikana sem felast í framleiðslu á því hér á landi við Ríkarð Ríkarðsson framkvæmdastjóra viðskiptaþróunar og nýsköpunar hjá Landsvirkjun, en Landsvirkjun hefur gengið til samstarfs við alþjóðlega stórfyrirtækið Linde um þróun vetnis- og rafeldsneytisverkefna til að stuðla að orkuskiptum. Síðustu ár hafa dunið yfir okkur hver náttúruváratburðurinn á fætur öðrum - og samkvæmt nýrri skýrslu sem birt var í dag um náttúruvá og hættumat er mikil þörf á að efla þekkingu og vöktun og undirbúa rétt viðbrögð til að draga úr tjóni vegna náttúruvár. Við erum einfaldlega bara ekki nógu vel undirbúin. Við ætlum að rýna í helstu atriði þessarar skýrslu með sérfræðingum, Árna Snorrasyni forstjóra Veðurstofunnar og náttúruvársérfræðingi hjá umhverfisráðuneytinu, Elísabetu Pálmadóttur. Við fáum svo umhverfispistil frá Bryndísi Marteinsdóttur í lok þáttar.

Um 700 kindur voru aflífaðar í Vestur-Húnavatnssýslu eftir að upp kom riðusmit. Aðgerðir vegna þessa dapurlega máls hafa verið afar umfangsmiklar - og framundan er enn meiri vinna. Það er ekki hlaupið að því að farga svona mörgum dýrahræum svo vel og rétt sé. VIð ætlum að tala við Höllu Einarsdóttur teymisstjóra hjá Umhverfisstofnun en þau eru ein af þeim stofnunum sem komu að málum, sérstaklega förguninni, og forvitnast um hvernig á að gera þetta - og hvernig ekki. Við tölum um umferðaröryggi í þætti dagsins. Sérstaklega þegar kemur að notkun farsíma í umferðinni - sem er auðvitað stórhættuleg. Það vitum við öll. En engu að síður er mjög algengt að fólk geti ekki látið símann í friði undir stýri. Og kannski er einhver hlustandi Samfélagsins einmitt að fikta við símann undir stýri núna og ætti þá að hætta því snarlega. En á sama tíma og tæknin er að stefna fólki í hættu undir stýri og á vegum landsins hefur öryggi í bílum aukist mjög mikið, t.d. með aukinni sjálfvirkni og þar kemur tæknin líka til skjalanna. Við tölum við sérfræðing í forvörnum um þessi mál. (Sigrún A. Þorsteinsdóttir) Málfarsmínúta verður á sínum stað og svo kemur Edda Olgudóttir í sitt reglubundna vísindaspjall.

Við ætlum við að fá að vita allt um stórmerkilegt verkfæri, sem kallast jöklastika. Í hvað var jöklastikan notuð? Við ræðum við mann sem er eiginlega óvart helsti sérfræðingur heimsins í þessum dularfulla og eldgamla hlut, Arngrímur Borgþórsson heitir hann. Við ætlum, eins og við höfum gert reglulega undanfarið, að kynnast starfsemi Þjóðskjalasafns Íslands. Að þessu sinni ætlar Njörður Sigurðsson aðstoðarþjóðskjalavörður að fræða okkur um einkaskjalasöfn og skoða með okkur áhugaverð skjöl. Vorið er komið, að minnsta kosti á næsta leiti, og þá sér maður að sífellt fleiri fara að þvo bílana sína af miklum móð - en það er ekki sama hvernig það er gert - og hversu oft - Umhverfisstofnun hefur í það minnsta ákveðnar skoðanir á þessu og við ætlum að heyra í þeim í þættinum Svo fáum við pistil frá Páli Líndal umhverfissálfræðingi.

Við ætlum að tala um mold hér í byrjun þáttar - við helsta sérfræðing okkar í því fyrirbæri, Ólaf Gest Arnalds prófessor, en hann gaf nýverið út heljarinnar ritverk sem er tileinkað íslenskum jarðvegi og náttúru. Mold er svo mögnuð, undirstaða alls, áhrifavaldur í öllu okkar umhverf, en hún er líka afskaplega viðkvæm - og jafnvel hættuleg. Svo er hún okkar mikilvægasta og að mörgu leiti vanmetnasta auðlind. Hvaða væntingar hefur fólk á aldrinum 18-25 ára þegar kemur að ást og nánd? Katrín Pálma og Þorgerðardóttir er nýbyrjuð á doktorsverkefni þar sem hún kannar m.a. hverju byltingar eins og MeToo hafa skilað sér til ungmennin sem þau svo nýta í eigin lífi og samböndum. Ungt fólk býr eðli málsins samkvæmt oft ekki yfir mikilli reynslu af ástarsamböndum og því er áhugavert að heyra hvaða hugmyndir það hefur um nánd og ást og ekki síður að skoða hvaðan slíkar hugmyndir koma. Málfarsmínútan er á sínum stað og í lok þáttar kemur svo Edda Olgudóttir til okkar í vísindaspjallið og ætlar að ræða við okkur um mikinn og alvarlegan ófögnuð; sýklalyfjaónæmi.

Vísindahópur undir forystu Péturs Orra Heiðarssonar, dósents í lífefnafræði við Háskóla Íslands fékk í haust einn hæsta styrk sem Evrópska rannsóknaráðið veitir. Styrkurinn er til rannsóknaverkefnis sem miðar að því að að öðlast betri skilning á þeim þáttum sem ráða því hvernig hægt er að breyta einni tegund frumu í aðra. Rannsóknin getur fært með sér gríðarmikil tækifæri fyrir heilbrigðisvísindi og framþróun læknavísinda og Pétur Orri mætir til okkar á eftir. VIð ræðum svo við Katrínu Ólafsdóttur nýdoktor um rannsóknir hennar á hvernig fólk í ofbeldissamböndum upplifir aðstæður á ólíkan máta, þolendur og gerendur sjá hlutina ekki sömu augum, orðræðan og tilfinningar eru mismunandi - hvernig stendur á því og er hægt að samrýma þessar tvær hliðar? Rannsóknir Katrínar varpa ákveðnu ljósi á það sem hefur verið kallað menningarstríð á Íslandi, hvernig samfélagsumræður og skautun hefur þróast í kjölfar me too byltingarinnar.

Við ætlum að horfa til himins í þætti dagsins og kynna okkur forvitnilega fræðigrein sem kallast þjóðleg stjörnufræði - en einn helsti fræðimaður á því sviði heimsótti Ísland nýverið og kynnti rannsóknir sínar sem snúa meðal annars að því að skoða hvaða þekkingu frumbyggjasamfélög víða um heim hafa í gegnum tíðina haft á stjarnhimninum. Og það er heilmikið, en vitneskjan var ekki geymd í flóknum og erfiðum fræðigreinum stjarneðlisfræðinga - nei oftar en ekki í munnlegri geymd og skáldlega fram sett - eins og Gylfaginning Snorra Eddu er dæmi um. Máltækni er á allra vörum þessa dagana en hún getur haft sínar skuggahliðar, tæknin byggir á gríðarlegu magni texta sem taka ekki endilega mið af nútíðinni eða því samfélagi sem við viljum skapa í dag. Svanhvít Lilja Ingólfsdóttir, sérfræðingur í máltækni hjá Miðeind hefur velt þessum málum fyrir sér. Málfarsmínútan er svo á sínum stað og í lok þáttar heimsækir okkur safnstjóri RÚV og leyfir okkur að heyra eitthvað úr fortíðinni - safn RÚV geymir marga gimsteinana.