Samfélagið

Við röltum um friðland fugla í Vatnsmýri, með Ólafi Karli Nielsen fuglafræðingi, sem hefur ásamt fleirum í áratugi vaktað bæði þar sem og í kringum Reykjavíkurtjörn. Það hafa orðið töluverðar breytingar í gegnum tíðina, fuglategundir sem áður flykktust að þessum svæðum í miðbæ höfuðborgarinnar sjást þar ekki lengur - hvað veldur? Við ætlum að velta fyrir okkur nýjungum í heilbrigðistækni. Háskólinn í Reykjavík mun næsta haust bjóða upp á nýtt nám í stafrænni heilbrigðistækni þar sem leitast verður við að að mennta sérfræðinga með þekkingu í að nýta gögn úr heilbrigðiskerfinu til góðs eins og það er orðað. Til okkar kemur Anna Sigríður Islind dósent við tölvunarfræðideild skólans og forstöðukona nýja meistaranámsins. Málfarsmínúta er á sínum stað og við fáum líka dýraspjall, sem er í formi pistils í dag, en Ester Rut Unnsteinsdóttir dýravistfræðingur segir okkur stórfréttir úr heimi músanna - en hagamýs eru víst að nema land í Vestmannaeyjum. Missið ekki af því.

Við ætlum að forvitnast um jarðgangagerð í tilefni af því að innviðaráðherra ætlar að skipa starfshóp sem á að kanna möguleikana á gerð jarðganga til Vestmannaeyja. Freyr Pálsson sérfræðingur Vegagerðarinnar í jarðgangagerð ætlar að spjalla við okkur um jarðgöng á eftir. Við ræðum líka við Láru Jóhannsdóttur prófessor í umhverfis og auðlindafræði við viðskiptafræðideild háskóla Íslands um rannsókn sem hún og fleiri gerðu á áhrifum covid 19 faraldursins á vestfjörðum. Covid geysaði þar eins og annars staðar, óvenjulega skæð veira á því svæði um tíma, en þessi fámennu samfélög sem þar eru tóku áskorunum og erfiðleikunum á eftirtektarverðan hátt leiddi rannsóknin í ljós, seigla og aðgangur að náttúru urðu að lykilatriðum til að koma sér yfir þennan erfiða hjalla - fræðumst meira um það hér á eftir Svo er umhverfispistill, og það er Inga Huld Ármann hjá ungum umhverfissinnum sem flytur okkur hann.

Við forvitnumst um stöðuna á metan- og heitavatnsmálum á Akureyri og nágrenni í Samfélaginu í dag. Það hefur komið fram í fréttum að heitavatnsnotkun á Akureyrarsvæðinu hefur aukist mikið auk þess sem metansöfnun á svæðinu virðist vera komin á ákveðna endastöð. Við fjöllum um þennan viðbúna skort á metani og heitu vatni fyrir norðan og fáum til okkar í spjall Eyþór Björnsson forstjóra Norðurorku. Árið 2022 voru tæplega 1.100 heimilisofbeldismál tilkynnt lögreglu. Fæst þessara mála rata til lögreglunnar. Stjórnvöld vilja breyta verkreglum svo hægt sé að grípa inn í aðstæður og fækka alvarlegum afleiðingum heimilisofbeldis með því að gefa heilbrigðisstarfsfolki heimildir til að tilkynna mál sem koma inn á borð til þeirra til lögreglunnar, að höfðu samráði við þolanda. Frumvarp um þetta hefur verið lagt fram og við rýnum betur í það og þessi mál með Drífu Jónasdóttur sérfræðingi hjá heilbrigðisráðuneytinu. Málfarsmínúta er svo á sínum stað og í lok þáttur er vísindaspjallið með Eddu Olgudóttur - og hún ætlar að segja okkur frá nýrri rannsókn á því hvers vegna við fitnum aftur eftir megrun.

Katrín Guðjónsdóttir fagsviðsstjóri hjá Matvælastofnun ræðir um upprunamerkingar matvæla, atriði sem skiptir neytendur sífellt meira máli - en því miður virðist sem hvorki löggjöf né framsetning margra söluaðila mæti kröfum almennings. Til mynda þarf kjöt í kryddlegi ekki að vera upprunamerkt, og við vitum sjaldnast hvaðan fiskurinn okkar er. Við förum í heimsókn í húsakynni Eyjafjarðardeildar Rauða krossins og fræðumst um starfið sem þar fer fram, en Rauði kross Íslands starfrækir nokkrar deildir í hverjum landshluta. Það er deildarstjórinn Ingibjörg Halldórsdóttir sem tekur á móti okkur og segir frá öllum þeim fjölbreyttu verkefnum sem Rauði krossinn við Eyjafjörð sinnir. Páll líndal umhverfissálfræðingur er svo með sinn pistill.

Við ætlum að ræða um vöðvarýrnun, sem er eitthvað sem kemur fyrir okkur öll með hækkandi aldri, en er líka eitthvað sem við getum og eigum að sporna gegn ef því verður mögulega við komið. Arnar Hafsteinsson íþróttafræðingur er með meistaragráðu í heilbrigðisvísindum og vann rannsókn um vöðvarýrnun og hversu algengt þetta ástand, þessi sjúkdómur, er hér á landi. Við rýnum í rannsóknina. Mikil fjöldi eldri Íslendinga þjáist af vöðvarýrnun sem veldur miklu álagi á heilbrigðiskerfið - svo ekki sé talað um skert lífsgæði. Við förum í heimsókn í garðyrkjustöðina Sólbakka sem er staðsett á jörðinni Ósi í Hörgársveit. Þar er stunduð lífræn ræktun og undanfarið hefur verið lögð áhersla á að ræktun gulróta. En hvernig er að koma upp lífrænni garðyrkjustöð og hverjar hafa helstu áskoranirnar verið? Við fáum svör við þessum spurningum og fleiri til þegar við setjumst niður í létt kaffispjall með mæðgunum og garðyrkjubændunum Nönnu Stefánsdóttur og Sunnu Hrafnsdóttur. Við höldum áfram að kynna okkur leyndardóma Þjóðskjalasafns Íslands og að þessu sinni förum við og skoðum risa vöruskemmu með fjöldanum öllum af vörumbrettum sem eru hlaðin endalausu magni kassa með skjölum og bókum og möppum, sumt er búið að fara yfir, öðru á eftir að sinna. Og þarna leynast sko fjársjóðir, og upplýsingar, misathyglisverðar auðvitað, en allt skiptir máli í stóra samhenginu. Gunnar Örn Hannesson er fagstjóri skráninga hjá Þjóðskjalasafninu.

Við byrjum á að heimsækja líklega eina fallegustu flokkunaraðstöðu landsins, sem er í kjallaranum á Grósku hugmyndahúsi. Þar er mannmargt í húsi, fjölbreytt starfsemi til staðar og því fellur auðvitað til úrgangur þar eins og annars staðar þar sem fólk heldur sig. Í flokkunaraðstöðunni, sem kallast Auðlind, er stefnt að því að flokka allt sem mest og best og nákvæmast - því úrgangur er verðmæti. Snyrtimennska, aðgengi og leiðbeiningar eru hafðar að leiðarljósi í þessari sorpgeymslu, móttöku og flokkunarstöð. Spjallað við Börk Smára Kristinsson nýsköpunar- og þróunarstjóri hjá Pure North rekur Auðlind. Svo göngum við út á Blikastaðanes í Mosfellsbæ með tíkinni Flugu sem veit fátt betra en að fá að spóka sig þar. Á Blikastaðanesi er golfvöllur og fjölfarinn göngu- og hjólreiðastígur. Þar eru líka friðlýstar fornminjar sem okkur langaði að forvitnast um. Kristinn Magnússon fornleifafræðingur hjá Minjastofnun Íslands hitti Samfélagið og tíkina Flugu á Blikastaðanesi og sagði frá fornminjum sem þar er að finna. Málfarsmínúta er á sínum stað og svo er dýraspjallið, sem að þessu sinni fjallar um hið svokallaða miðsjávarlag sem Klara Jakobsdóttir fiskifræðingur veit allt um og segir okkur af.

Við rýnum í afkomu íslenskra jökla með félögum úr Jöklarannsóknarfélagi Íslands, þeim Andra Gunnarssyni formanni félagsins og Hrafnhildi Hannesdóttur jöklafræðingi. En þessi jöklafélagsskapur mælir og skoðar jökla árlega og hefur safnað miklu magni upplýsinga um þessi stórbrotnu og ægifögru náttúrufyrirbæri. Jöklunum okkur líður ekki nógu vel í þeim loftlagsbreytingum sem eru að eiga sér stað, þeir breytast og mikill hluti þeirra mun hverfa endanlega, fyrr heldur en seinna því miður. Við ætlum í tilefni af alþjóðlegum degi vatns, sem var í gær, að fjalla um vatn á Íslandi. Vöktun á vatni, mengun í vatni og mikilvægi þess að gera þær ráðstafanir sem hægt er að gera til að tryggja að vatn sé heilnæmt, gott og ómengað - eins og kostur er. Hólmfríður Þorsteinsdóttir sérfræðingur hjá Umhversisstofnun í teymi vatns og hafs ætlar að ræða þau mál við okkur. Svo fáum við í lok þáttar umhverfispistil frá Stefáni Gíslasyni umhverfisstjórnunarfræðingi, sem ætlar að segja okkur meira frá risarækjum - og hversu mengandi framleiðsla á þeim er.

Skýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna, IPCC, um loftslagsbreytingar kom út í fyrradag. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur líkt henni við leiðarvísi að því hvernig hægt er að aftengja þá tifandi tímasprengju sem hann kallar loftslagsvána. En til þess þurfi mikið átak og samstilltar aðgerðir þjóða heims. Og þetta þarf að gera hratt. Við ætlum ræða þessa skýrslu við Halldór Þorgeirsson formann Loftslagsráðs og Elínu Björk Jónasdóttur veðurfræðing. Við ræðum við tvo íslenska kynjafræðikennara sem fóru til Afríku til að kenna þarlendum kennurum um kynjajafnrétti og skólaumhverfi - hvernig gekk það fyrir sig, hverju á jafnréttiskennsla og jafnréttismeðvitund að skila innan afrískar skóla - og er það sambærilegt við það sem tekist er á við innan íslenska skólakerfisins? Þórður Kristinsson og María Hjálmtýsdóttir segja okkur allt um það. Við heyrum eina málfarsmínútu og ræðum svo um vísindi við Eddu Olgudóttur. Överur og Everest koma við sögu hjá henni í dag.

Það er litið sífellt meira til vindorkuvera, vindmyllugarða, þegar kemur að rafmagnsframsleiðslu á Íslandi og mikið rætt um að þarna sé á ferðinni umhverfisvænni raforkukostur. Í dag verður haldið málþing á vegum Fuglaverndar þar sem þetta er skoðað, hvaða áhrif hafa vindorkuver á fuglalíf á Íslandi? Eru vindorkuver áhættunar virði? Við ræðum við Aðalstein Örn Snæþórsson og Kristinn Hauk Skarphéðinsson fuglafræðinga um rannsóknir á þessum málum. Við klæðum okkur í sýnileikavesti og setjum á okkur hjálm í Samfélaginu því við ætlum að heimsækja nýtt skrifstofuhús Alþingis í þættinum. Þar er verið að slípa gólf og reisa milliveggi - og auðvitað allt þar á millli. Ragna Árnadóttir skrifstofustjóri Alþingis ætlar að leiða okkur um húsið. Ruslarabb um gluggaumslög Neytendaspjall við Brynhildi Pétursdóttur ritstjóra Neytendablaðsins um 70 ára afmæli samtakanna. Þau hafa mæðst í mörgu í gegnum tíðina og unnið mál sem hafa verið til mikilla bóta fyrir neytendur á Íslandi. Brynhildur rifjar nokkur upp.

Hvort er betra að búa á landsbyggðunum eða á höfuðborgarsvæðinu? Við þessari spurningu fæst örugglega ekkert endanlegt svar, sitt sýnist hverjum og margt í mörgu eins og sagt er. Það stöðvar okkur sem þjóð þó ekki í að takast reglulega á um þetta og það er rætt um launamun, og láglauna- og hálaunasvæði, rafmagns- og kyndingarkostnað, leikskólagjöld- og biðtíma, leigu- og húsnæðisverð, vegalengdir og samgöngur og þjónustustig og matvælaverð- og framboð og hvaðeina. Við ræðum við Sigríði Elínu Þórðardóttur forstöðumann þróunarsviðs Byggðastofnunar og Sigurður Árnason sérfræðingur við sama svið, en þar má finna gögn og samatektir um hvaðeina sem tengist þessum eilífðar átökum. Á morgun verður kváradeginum fagnað. Það er dagur kynsegin fólks, kannski dálítið í anda bóndadags og konudags. Hingað koma þau Regn Sólmundur Evu, sem starfar með Q-félagi hinsegin stúdenta og Ólöf Bjarki Antons, sem er formaður Trans Ísland. Þau ætla að ræða við okkur um ýmis mál sem snúa að samfélagi kynsegin fólks og auðvitað um þennan dag - kváradaginn. Málfarsmínúta Helga Lára Þorsteinsdóttir safnstjóri RÚV með upptöku frá 1987 þegar ísraelsku listamennirnir Datner og Kushnir heimsóttu Ísland eftir að hafa slegið í gegn með lag sem er almennt kallað Hubbahulle.