Τα podcasts στο Επίκεντρο

Τον Ιούνιο του 2010, η ζωή δύο φαινομενικά συνηθισμένων γονιών στη Μασαχουσέτη ανατράπηκε όταν πράκτορες του FBI εισέβαλαν στο σπίτι τους και τους συνέλαβαν μπροστά στα παιδιά τους. Ο «Ντον» και η «Αν» δεν ήταν αυτοί που έδειχναν: πίσω από τις πλαστές ταυτότητές τους κρύβονταν οι Ρώσοι κατάσκοποι Αντρέι Μπεζρούκοφ και Έλενα Βαβίλοβα, μέλη ενός δικτύου μυστικών πρακτόρων με ρίζες που φτάνουν στις πρώτες δεκαετίες της Σοβιετικής Ένωσης.

Μια αληθινή ιστορία κατασκοπείας που μοιάζει βγαλμένη από μυθιστόρημα του Τζων Λε Καρρέ. Με αφορμή το βιβλίο του Shaun Walker, δημοσιογράφου της The Guardian @guardian, ταξιδεύουμε στον κόσμο των «Παράνομων» πρακτόρων της Σοβιετικής Ένωσης και της Ρωσίας, ανθρώπων που ζούσαν επί δεκαετίες πίσω από κατασκευασμένες ταυτότητες, κρύβοντας τη δράση τους πίσω από το προσωπείο μιας απολύτως συνηθισμένης ζωής.

Αυτή δεν είναι μόνο μια ιστορία για το παρελθόν· είναι μια ιστορία για το παρόν και το μέλλον. Γιατί πάντα θα υπάρχει κάπου κάποιος που μαθαίνει να παραγγέλνει καφέ σε μια ξένη γλώσσα, προετοιμαζόμενος για μια μυστική αποστολή που ξεπερνά τη φαντασία.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Το βιβλίο που παρουσιάζουμε σήμερα είναι μια συλλογή 11 κειμένων τα οποία η συγγραφέας τους, η Χάνα Άρεντ, συνέγραψε ως παρουσιάσεις και προλόγους βιβλίων, ως δοκίμια, νεκρολογίες ή ομιλίες που έδωσε. Στα κείμενα αυτά σκιαγραφεί δέκα προσωπικότητες της φιλοσοφίας, της τέχνης, της πολιτικής, ακόμη και της ιεροσύνης, τις οποίες η Άρεντ ξεχώρισε για το φως που έριξαν με τη σκέψη τους και την πράξη τους στους ζοφερούς καιρούς της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Η Άρεντ πιστεύει ότι «ακόμα και στους πιο ζοφερούς καιρούς δικαιούμαστε να ελπίζουμε ότι θα φωτίσει και ότι ο φωτισμός δεν θα έρθει από θεωρίες και έννοιες, αλλά μάλλον από το αβέβαιο, τρεμάμενο και συχνά αδύναμο φως που κάποιοι άνδρες και γυναίκες με τη ζωή τους και το έργο τους θα ανάψουν κάτω από οποιεσδήποτε περιστάσεις και θα φωτίσουν το διάστημα του χρόνου που τους δόθηκε πάνω στη γη».

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Γιατί πρέπει να διαβάζουμε Χάνα Άρεντ; Ένα μικρό, πυκνό, αλλά ωστόσο εξαιρετικά διαυγές δοκίμιο επιχειρεί να δώσει την απάντηση. Στις 135 σελίδες του ο συγγραφέας του, ο Αμερικανός φιλόσοφος Richard Bernstein, παρουσιάζει στον αναγνώστη τις βασικές πλευρές του έργου της μεγάλης Γερμανοαμερικανίδας φιλοσόφου, με έναν κύριο σκοπό: Να τον προτρέψει να τη διαβάσει, ειδικά στους καιρούς που διανύουμε σήμερα.

Και ο Bernstein έχει λόγους για να το κάνει. Πρώτον, διότι ανήκοντας στην παράδοση του αμερικανικού πραγματισμού δεν αντιλαμβανόταν τη φιλοσοφία ως κάτι αποκομμένο από τις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές πτυχές του σύγχρονου βίου. Και δεύτερον, διότι συμμεριζόταν κι ο ίδιος την άποψη της Άρεντ, ότι ζούμε σε ζοφερούς καιρούς.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Η διακεκριμένη ιταλοαμερικανίδα οικονομολόγος Mariana Mazzucato επιχειρεί με αυτό το διεισδυτικό και γραμμένο με πάθος βιβλίο μια φιλόδοξη και επιβεβλημένη, κατά την ίδια, προσπάθεια να τεθεί εκ νέου ένα θεμελιώδες, αλλά εν πολλοίς ξεχασμένο ερώτημα της οικονομικής επιστήμης.

Το τι δηλαδή είναι αξία και ποιος την παράγει πραγματικά. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι στη σύγχρονη οικονομική θεωρία και πράξη έχει ατονήσει η διάκριση ανάμεσα στη δημιουργία αξίας (δηλαδή στην παραγωγή πραγματικού πλούτου, αγαθών και υπηρεσιών) και στην εξόρυξη αξίας, δηλαδή στην ιδιοποίηση και διαμοιρασμό ήδη παραχθέντος πλούτου. Σύμφωνα με τη Mazzucato, η απώλεια αυτής της διάκρισης -που οφείλεται στην υποκατάσταση της αξίας από την τιμή- αποτελεί την πρωταρχική αιτία για την όξυνση των ανισοτήτων, τη στασιμότητα των παραγωγικών επενδύσεων και τη συστηματική υποτίμηση του δημόσιου τομέα στον σύγχρονο καπιταλισμό.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Ο Γιάννης Στεφανίδης παραθέτει μια πολύπλευρη αφήγηση του Ψυχρού Πολέμου, που δεν αποσκοπεί να κλείσει απλώς τους λογαριασμούς μας με ένα κεφάλαιο της Ιστορίας το οποίο έχουμε αφήσει πίσω. Επιδιώκει να εξηγήσει τα «πώς» και τα «γιατί» της εξέλιξής της. Τους αμοιβαίους φόβους, τις προκαταλήψεις, καθώς και το ιδεολογικό και γεωπολιτικό πλαίσιο που συνέβαλε στην εγκαθίδρυση του ψυχροπολεμικού διπολισμού. Και η ερμηνεία αυτή γίνεται με το βλέμμα του συγγραφέα στραμμένο στο σήμερα. Στις σύγχρονες δηλαδή προκλήσεις, στις σύγχρονες κρίσεις, υπό το φως της μεταπολεμικής περιόδου, στην οποία έχουν τις ρίζες τους.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Στο πολυπρόσωπο ιστορικό μυθιστόρημά της η Βασική Μαργιόλα ξεδιπλώνει τις ζωές των ηρώων της, σε μια σειρά 83 ολιγοσέλιδων κεφαλαίων, που διατρέχουν 70 περίπου χρόνια νεοελληνικής ιστορίας. Και κάθε ένα από τα κεφάλαια αυτά αποτελεί μια ψηφίδα στην τοιχοποιία της ιστορίας και της γεωγραφίας, την οποία η συγγραφέας δεν τοποθετεί με την αυστηρή χρονολογική σειρά ή τη γεωγραφική τάξη με την οποία συνέβη. O τρόπος που ανακαλούν και διηγούνται οι άνθρωποι τις μνήμες τους δεν είναι γραμμικός. Κι αυτό το μπρος πίσω στον χρόνο, αυτές οι αναδρομές και τα πρωθύστερα, είναι μία από τις αφηγηματικές τεχνικές που επιλέγει η συγγραφέας για να αντικατοπτρίσει αυθεντικά τον τρόπο με τον οποίο δουλεύει η ανθρώπινη μνήμη.

Αυτό όμως που συμβαίνει με τον τρόπο που χειρίζεται η συγγραφέας τον χρόνο, συμπαρασύρει και τους τόπους και τους ανθρώπους. Με έναν θρυμματισμό της γραμμικής σειράς και μια κατάργηση της αιτιοκρατίας, παρόν και παρελθόν, πρόγονοι και απόγονοι, αφετηρίες και προορισμοί συνυπάρχουν. Έτσι κάθε κεφάλαιο, μοιάζει να αποτελεί μια μικρογραφία, ένα φράκταλ της μεγάλης εικόνας που φιλοτεχνεί το βιβλίο.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Το βιβλίο που παρουσιάζεται στο σημερινό επεισόδιο είναι ένα ιδιαίτερο σπονδυλωτό ιστορικό μυθιστόρημα. Είναι μια σειρά 12 διηγημάτων, στα οποία η συγγραφέας Λίζα Μαμακούκα φιλοτεχνεί το πορτρέτο ισάριθμων γυναικών που είχαν φιλική ή συγγενική σχέση με τη γιαγιά της. Και στη σειρά αυτή καθένα από τα διηγήματα, ενώ στέκεται από μόνο του, ταυτόχρονα αποτελεί μέρος ενός ενιαίου συνόλου. Αυτό λοιπόν που κρατά συνδεδεμένα τα 12 αυτοτελή διηγήματα είναι η ιστορία. Η ιστορία στη μορφή της καθημερινότητας των ηρωίδων της, όπως όμως διαμορφώνεται εντός της μεγάλης Ιστορίας. Της ιστορίας των γεγονότων που διαμόρφωσαν τον 20ό αιώνα και επηρέασαν τις ζωές τους, συχνά χωρίς να τις ρωτήσει.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Δύο οικογένειες θαλασσοδέρνονται μέσα στα αφρισμένα κύματα της Ιστορίας, από το 1880 έως το 1923. Από την επαναστατημένη Κρήτη στην επονείδιστη ήττα του 1897, από τους νικηφόρους Βαλκανικούς Πολέμους στον Εθνικό Διχασμό, από την τραγωδία στον Πόντο στη Μικρασιατική Καταστροφή. Από την ουτοπία των Δραγούμη και Σουλιώτη για το πολυεθνικό κράτος της «Ανατολικής Φυλής» στον αφανισμό της ανθούσας ομογένειας των «αλησμόνητων πατρίδων». Και όλα αυτά βιωμένα από τους πραγματικούς και φανταστικούς ήρωες του βιβλίου, Έλληνες και Τούρκους, απλούς ανθρώπους και ιστορικά πρόσωπα.

Ανάμεσα σε αυτές τις Συμπληγάδες, θα πορευθούν κυνηγημένοι από την Ιστορία, που θα τους διδάξει ότι καμία δικαίωση δεν υπάρχει για τους νεκρούς. Μόνο οι ζωντανοί δικαιώνονται, όταν εκπληρώνουν το χρέος τους απέναντι στον Δημιουργό για τη συνέχιση της ζωής επάνω στη Γη.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Ο Πανταζόπουλος στρέφει τη ματιά του ειδικά στο έργο του Ντοστογιέφσκι, προκειμένου να ιχνηλατίσει αν και πώς το έργο του Ρώσου συγγραφέα συνιστά ένα είδος ορθόδοξου λαϊκισμού. Ενός λαϊκισμού που έχει λόγο στο κεφαλαιώδες ζήτημα της πολιτικής αντιπροσώπευσης και της διάστασης ανάμεσα στον εθνικό λαό και στις διανοούμενες ελίτ, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η Ρωσική διανόηση της εποχής του αντιλήφθηκε τις σχέσεις της με τη Δύση και τη διάσταση ανάμεσα στον εθνικό λαό και στις κυρίαρχες ελίτ.

Κι όπως διασαφηνίζει στον πρόλογό του ο Πανταζόπουλος, φιλοδοξία του δεν είναι να πείσει τον αναγνώστη για την ορθότητα της ιχνηλάτησης στην οποία κατέληξε. Περισσότερο τον ενδιαφέρει να ωθήσει στον στοχασμό, αν τα ερωτήματα που τον κατηύθυναν στην αναζήτηση των ιχνών της σκέψης του Ντοστογιέφσκι φωτίζουν τη σύγχρονη κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης και τα εξ αυτής δεινά, όπως η μηδενιστική παραφορά, η μισαλλοδοξία, η απειλή εν τέλει της συνοχής των δυτικών δημοκρατιών.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.

Σε αυτό το επεισόδιο παρουσιάζουμε το βιβλίο του Ανδρέα Πανταζόπουλου, ο οποίος αναλύει το πολιτικό φαινόμενο στην Ελλάδα μέσα από το θεωρητικό σχήμα του εθνικολαϊκισμού. Εστιάζουμε σε δύο κρίσιμες, συχνά υποτιμημένες διαστάσεις: τον καθοριστικό ρόλο του ταυτοτικού ζητήματος στην άνοδο των αντισυστημικών τάσεων και τη βαθιά ιστορική παράδοση που έχει εδραιώσει τον εθνικολαϊκισμό ως κυρίαρχη ιδεολογία στη σύγχρονη ελληνική πολιτική και πολιτισμική ζωή. Το βιβλίο διερευνά τις αξιακές και ιδεολογικές του ρίζες μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της λαϊκής κουλτούρας και της διανοητικής παραγωγής του 20ού αιώνα.

Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.