Uchumi na Biashara

Moses Wafula, muuza-nyama mjini Kapenguria katika Kaunti ya Pokot Magharibi anasema biashara yake inanawiri kutokana na mazungumzo mazuri na wateja wake. Wafula anasema hoteli, shule na hata hospitali ni wateja wake wakuu. Hofu yake kuu ni kuharibika kwa nyama kwa kukosa friji. Pia anasema nyama ya ng'ombe wa gredi huharibika haraka kulinganishwa na wale wa kiasili. Wafula amezungumza na mwanahabari wetu Moses Kiraese katika podcast hii.

Kwa mujibu wa Mwanauchumi Ken Gichinga, usalama wa wafanyabiashara, uhusiano na mataifa mengine hasa mipakani iwapo soko linafunguliwa mpakani, usafi wa eneo, sheria za ulipaji kodi na zile za kudhibiti uingizaji wa bidhaa nchini ni mambo muhimu ya kuzingatiwa. Anasema Wakenya wamechangia kuzorota kwa uchumi kwani wengi huagiza bidhaa kwa bei rahisi kutoka mataifa jirani. Pia anapendekeza kubuniwa kwa sheria za kudhibiti uagizaji wa bidhaa zinazochangia kuharibika kwa soko la bidhaa za humu nchini. Mwanahabari wetu, Esther Kirong' amefanya mahojiano naye.​

Zipo sheria ambazo sharti zifuatwe kabla ya kuchukua mkopo katika taasisi zozote za fedha. Hata hivyo, programu-tumizi yaani Apps za kutoa mikopo mitandaoni zimechangia katika utepetevu miongoni mwa Wakenya ambao wengi huchukua mikopo bila kufuata sheria. Aidha, madai kwamba Naibu wa Rais, William Ruto aliipigia simu benki moja na mwekezaji wa Uturuki, Harrun Aydin akapewa mkopo wa shilingi bilioni 15 ni kinyume na sheria kwani mikopo haitolewi kwa kupiga simu. Mwanauchumi ambaye pia ni mshauri wa kifedha, Charles Karissa anasema yeyote hata awe wa ngazi gani ni sharti awe na mwamana, guarantor hivyo kupiga simu tu hakutoshi. Karissa amezungumza na mwanahabari wetu Esther Kirong'.

Hatua ya Rais Uhuru Kenyatta kutia saini Mswada wa Fedha wa 2021 inazidi kuwakandamiza wananchi ambao wanalazimika kugharimia ada mpya ya asilimia 16. Aidha, wanawalaumu wabunge kwa kusalia kimya. Wanasema hali hii imechangia talaka katika familia, wanawake wakikosa kabisa kuelewa kuhusu kodi hiyo ya thamani.

Pia wameghadhabishwa na jinsi serikali inavyopandisha bei ya mafuta huku ikishindwa kuchimba bidhaa hiyo katika eneo la Lokichar, Kaunti ya Turkana. Mwanahabari wetu Mike Ekutan amefanya mahojiano na wafanyabiashara, wahudumu wa bodaboda vilevile wasomi mjini Lodwar.

Mkurugenzi wa Idara ya Baishara katika Benki ya Absa, Susan Situma amesema ili uchumi wa taifa uimarike, ni sharti wanawake wajumuishwe. Amekariri kwamba kuna haja ya serikali kuwashirikisha wajasiriamali wanawake ili pato la taifa likue.

Kwa mujibu wa Situma, Benki ya Absa imezindua akaunti ya Absa She Account inayolenga kuhakikisha wafanyabiashara wadogo wadogo hususan wanawake wanapata fursa ya kuwekeza na kuomba mikopo hadi shilingi milioni kumi.

Aidha, amewasihi wanawake na Wakenya kwa jumla kuchukua bima ya maisha ili kusaidika wanaposhindwa kulipia mikopo ya benki. Amesema wakati huu wa korona, wateja wengi wa Absa waliokuwa wamechukua mikopo walilipiwa na bima mbalimbali hasa baada ya biashara zao kuathirika.

Situma amezungumza na mwanahabari wetu Esther Kirong' na anasema kando na Absa kuwawezesha wafanyabiasha, vilevile inawapa ushauri nasaha jinsi watakavyotumia fedha za mikopo vilevile kuwekeza.

Mwanauchumi, Ken Gichinga anataja mifumo mbalimbali ya kuimarisha uchumi, akisema mfumo mzuri zaidi ni ule wa mchanganyiko yaani mixed economy model hasa ikizingatiwa taifa la Kenya linakua kiuchumi. Aidha, Gichinga anasema mfumo wa kuwainua wananchi wenye tabaka la chini kiuchumi; bottom - up economy ni bora iwapo siasa za nchi zitaimarishwa.

Vilevile anaangazia mfumo wa trickle down economy ili kuhakikisha sekta ya kibiashara inakwamuliwa. Pia, Gichinga anasema Rais wa Marekani, Joe Biden sawa na Naibu wa Rais, William Ruto wanashabikia mfuko wa bottoms-up-economy. Gichinga amezungumza na mwanahabari wetu, Esther Kirong'​.

Afisa wa Mamlaka ya Bandari ya Lamu, KPA Haji Mwasomo anasema bandari hiyo imechangia ukuaji wa uchumi kwa asilimia kubwa kwenye eneo zima la Pwani. Haji anasema mradi huo wa Lapset umeimarisha uhusiano wa kibiashara kati ya Kenya na mataifa mengine.

Anasema serikali inajenga mabomba ya mafuta kutoka Lamu hadi Sudan Kusini hivyo kuimarisha biashara hata zaidi. Mwanahabari wetu wa Mombasa, Robert Menza amefanya mazungumzo na Haji kujua hali halisi ya bandari hiyo ya Lamu.

Mamlaka ya Ukusanyaji Kodi, KRA jijini Mombasa imenadi magari na bidhaa nyingine ambazo hazikulipiwa ushuru na walioziagiza. Aidha, baadhi walishindwa kuwasilisha stakabadhi zinazofaa za uagizaji. Lengo la mnada huo ni kupunguza msongamano katika Bandari ya Mombasa. Shughuli hiyo iliipa KRA kati ya shilingi milioni 150-200. Mwanahabari wetu Robert Menza amezungumza na Wakenya waliofika bandarini humo kununua bidhaa hasa magari.

Bajeti ya shilingi trilioni 3.6 ni nzuri kwa mwonekano wa nje ila Wakenya watabebeshwa mzigo mkubwa zaidi wa kodi, amesema mwanauchumi Ken Gichinga. Aidha, anasema serikali ya Rais Uhuru Kenyatta imefeli kwani miradi inayotengewa fedha za mkopo inazidi kukwama. Vilevile anasema kuongezwa kwa matozo ya kodi kwa bidhaa mbalimbali ni pigo kwa mwananchi. Kulingana na Gichinga, matozo hayo hayatasaidia iwapo serikali itaendeleza hulka za kukopa. Anaishauri serikali kuweka mikakati ya kukabili wizi na utumiaji mbaya wa fedha za umma.​

Dukakuu la Khetias limezindua App kwa jina CashBackApp ili kuimarisha huduma za mitandaoni kwa wateja wake. App hiyo itawawezesha wateja kuagiza bidhaa na kulipia kupitia mtandaoni. Pia inalenga kupunguza foleni ndefu vilevile msongamano wa watu wakati taifa linapokumbwa na janga la korona. Martin Ndiema amezungumza na Oscar Shivoga, mvumbuzi wa App hiyo.