Vitan

By Kringvarp FøroyaNews

Vitan episodes

March 22, 2016 Vitan: Føroyingur navigerar í rúmdini
Tá ið rúmdarfarið Juno kemur til gongustjørnina Jupiter í summar, hevur NASA roynt ein nýggja stýrisskipan, sum David, saman við øðrum, hevur ment á DTU Space.

Juno áveg til Jupiter (Mynd NASA)

Tað hevur verið ein langt ferð hjá Juno út til Jupiter. Rúmdarfarið hevur ferðast millum jørðina og jupiter í fleiri umførum, har tað bleiv slongt longur og longur út í rúmdina. Á tí eini ferðini á veg innaftur ímóti jørðini, fekk toymið hjá Davidi, loyvið at taka myndir av jørðini og mánanum 3 milliónir kilometrar burturi, og tað var ikki bara bara. Hoyr David greiða frá øllum hesum í sendingini.

Samandráttur av myndunum av jørðini og mánanum síggjast her:

53 min
March 17, 2016 Vitan: Køla likamið, og sáðkyknur bera fiti
Í 1999 var 29 ára gamla Anna Bågenholm farin at standa á skíð í Norðurnoregi. Veðrið var gott, og hon skíðaði oman eftir einari brekku beint við eina avísaða á.
Komin nakað oman missir hon balansuna og dettur á ryggin. Hon fer skreiðandi oman eftir brekkuni og út á ta frystu ánna. Knappliga brotnar ísurin, og hon søkkur í ísakaldu ánna.
Streymurin í ánni dregur hana við sær, og hon verður føst undir ísinum.
Tvey vinfólk hjá Onnu, sum eisini stóðu á skíð henda dagin, gjørdu skjótt av og royndu at bjarga henni. Tey fingu fatur á beinunum á henni og hildu fast, so hon ikki skuldi verða drigin longur undir ísin, men tey orkaðu ikki at fáa hana leysa.
Har lá so Anna í ísaøldu ánni. Undir ísinum var ein lummi av luft, har hon kann anda, men eftir 40 minuttum í tí ísakalda vatninum, var hon blivin so køld, at hjartað gavst at sláa.
Men sjálvt um Anna lá ísaløld undir ísinum við ongum hjartasláttri, so endar søgan um Onnu ikki her.
Hendingin gav pláss í medisinsku lærubókunum
Tí tað, sum hendi seinni, gav henni pláss í teimum medisinsku lærubókunum.
Hvat hendi við Onnu, koma vit aftur til um eina løtu, tí hennara søga gav íblástur hjá nøkrum granskaraum, hvussu ein kann bjarga lív, sjálvt tá ið hjartað er steðgað, og heilin ikki virkar longur.
Sjálvt um ongi lívstekin koma frá Onnu undir ísinum, halda vinirnir fast, og tað gongur ein góður tími, aðrenn bjargingartyrlan kemur.
Tá ið Anna Bågenholm umsíðir kemur á sjúkrahús, eru gingnir meira enn tveir tímar, síðan hjartað steðgaði.
Fingu lív í hana aftur
Læknarnir royna at blása luft í lunguni og geva henni hjartamassasju fyri, at blóðið skal sirkulera í kroppinum, men vónirnar eru ikki góðar, tí hon sær út til at vera steindeyð.
Men hóast kroppurin á Onnu er ísakaldur, bara eini 13 hitastig, geva læknarnir ikki upp. Teir halda, at tað ber kanska til at fáa lív í hana aftur og avgera at hita hana spakuliga upp.
Ógvuliga seint ornar kroppurin, og tá ið kropshitin er komin í hana aftur, fer hjartað at titra, og so knappliga fer tað at sláa.
Í tríggjar vikur liggur Anna uttan vit, men hjartað og øll gøgnini fara at virka aftur, sum tey skulu.
Men Anna vaknar aftur, og hóast hon hevur verið "deyð" í meira enn tveir tímar, hevur hon ikki fingið mein.
Læknavísindini gagnnýtir hendingina
Tað er henda søgan, sum hevur givið læknum hugskotið at køla kroppin langt niður, tá ið ein skal skurðviðgera ein í hjartað ella líknandi skjótt, t.d. í bráðmóttøkuni.
Hugskotið er, at tá ið ein skal skurðviðgera skjótt, verður sjúklingurin drenaður fyri blóð, og kalt saltvatn verður sproytað inn í æðrarnar í staðin. Og 20 minuttir seinni er kropshitin komin niður á 10 stig.
Heilaskaði hendur vanliga eftir góðar fimm minuttir uttan ilt, men í hesum føri ber til at fáa eitt longri skotbrá at skurðviðgera í.
Men hesa løtuna, meðan kroppurin er køldur niður, slær hjartað ikki, og heilin er eisini óvirkin.
Tekniskt er ein deyður.
So tá ið læknarnir eru lidnir við skurðviðgerðina, verður blóðið koyrt í æðrarnar aftur og likamið spakuliga hita uppaftur, og tá ið kropshitin er komin upp á ein ávísan hita, fer hjartað at sláa, og heilin fer at virka normalt aftur, eins og hjá Onnu Bågenholm.
Hetta er longu roynt, ikki við menniskjum, men við grísum. Tað er amerikanski læknin, Peter Rheel, ið hevur granskað hetta.
Lurta eftir samrøðuni við Peter Rhee í sendingini.
Sjúklingar eisini køldir niður í Føroyum
Hetta er ikki beinleiðis nýtt, ella tað at køla likamið niður verður brúkt í dag. T.d. tá ið mann leggur fólk í eftirgjørda koma, kølir mann tey niður í eini 32-33 hitastig fyri at bjarga heilanum, og kroppurin "lættari" fær komið fyri seg.
52 min
November 03, 2015 Vitan: Máltøka hjá føroyskum børnum
Tað er Sissal Maria Rasmussen, ið hevur granskað hvussu føroysk børn málmennast.
Hon hevur kannað børn í aldrinum átta mánaðir til trý ára gomul.
Hennara granskingarverkætlan kallast "Máltøka hjá føroyskum børnum"
Lurta eftir sendingini, og fá at vita hvussu føroysk børn mennast málsliga, og hvat tað fyrsta orðið er, sum føroysk børn duga at siga.
48 min
October 27, 2015 Vitan: Leitanin eftir víkingagravum í Føroyum
Tað er Ann Sølvia Lydersen Jacobsen, fornfrøðingur, ið hevur fingið játtað pengar til eina trý ára ph.d verkætlan, har hon skal granska norðoyggjarnar, fyri at vita, um man kann skráseta fornar búsetingar har og samstundis finna fornar gravir.
Reyði ringurin vísur, hvar víkingagravirnar í Tjørnuvík vóru funnar og grivnar út í fimtiárunum, sí mynd niðanfyri:

Í sendingini greiðir Simun Arge, fornfrøðingur og granskari, frá fornu gravunum í Tjørnuvík og á Sandi. Hvat man hevur funnið og hvørjar vónirnar eru at finna nýggjar fornar gravir í Føroyum.
Eisini hoyra vit brot úr gamlari samrøðu við Sverra Dahl, sála, ið stóð fyri útgrevstrinum í Tjørnuvík

Soleiðis sær út í Tjørnuvík í dag, har víkingarnir lógu grivnir, sí mynd niðanfyri:

Um tú vil hoyra alla samrøðuna sum Niels Juel Arge hevði við Sverra Dahl, trýst HER

Veist tú um, ella hevur hoyrt onkran siga frá um fornar búsetingar ella líknandi, so vil Ann Sølvia fegin hoyra frá tær. Skriva til [email protected]
1 hr
October 27, 2015 Sverri Dahl sigur frá víkingagravunum í Tjørnuvík
Samrøðan varð gjørd í 1983.
Sverri Dahl, fyrv landsantikvarur
Prónurin ið varð funni í tí eini grøvini í Tjørnuvík, sí mynd niðanfyri:
Mynd av ringinum, har tunni tráðurin er avmyndaður, sí mynd niðanfyri:
49 min
October 20, 2015 Homo Naledi, Jóhannes Doyparin og eggjastøddir
Magnus Gaard, lívfrøðingur, greiðir frá áhugaverda og spennandi fundinum av Homo Naledi, ein sera gamal ættfaðir til menniskja, Homo Sapiens.
Eisini verður tosað við danska professaran í evulitiónlívfrøði Eske Willerslev, um fundi av eini beinagrind undir eini gamlari kirkju í Bulgaria, sum skuldi vísa seg, at verða leivdirnar eftir einum kendum bíbilskum persóni, Jóhannes Doyparanum.
Og seinast í sendingni verður tosað við fuglafrøðingin Sjúrð Hammer, sum skal halda fyrilestur á altjóða fuglaráðstevnu í Suðurafrika. Sjúrður hevur granskað umleið 10.000 fuglaegg. Egg heilt frá 1820 og til dagin í dag.
Lurta eftir sendingini her.
55 min
October 13, 2015 Vitan: Hvalateljingar
Hetta eru tvey av evnunum í sendingini Vitan hesaferð. Iris Thomsen, havsúgdjóralívfrøðingur var í 2014 niðri á Falklandsoyggjunum og samskipaði ta fyrstu hvalateljingina nakrantíð har. Hon greiðir frá, hvussu tað var at verða har, um oyggjarnar og hvussu hvalateljingin var løgd til rættis.
Bjarni Mikkelsen, lívfrøðingur á Náttúrugripasavninum, samskipaði í summar føroyska partin, í stórari hvalateljing í norðuratlantshavinum. Føroyar luttók saman við Grønlandi, Íslandi og Noregi og greiðir Bjarni frá, hvussu hetta varð samskipað, hvussu tey taldu hval og hvussu merkingarnar á grindahvali hevur riggað.
Hoyr eisini Rógva Biskupstø greiða frá, hvussu tað kom í lag, at hann sum lesandi kom at halda ein fyrilestur á eini granskingarráðstevnu í Keypmannahavn.
Lurta eftir sendingini her.
53 min
October 06, 2015 Vitan: PKU vs CTD
Tað er longu fleiri ár síðan, at lækni Ulrika Steuerwald vísti á, at PKU royndin ikki fangar øll pinkubørn við CTD.
PKU er blóðroynd, ið verður tikin av øllum pinkubørnum nakara fáa tímar eftir at tey eru fødd. Tey verða kanna fyri 16 ymiskar viðføddar sjúkur, har millum CTD.

PKU fangar ikki CTD
Men PKU fangar ikki CTD hjá pinkubørnum, og tí er ætlanin, at øll pinkubørn í Føroyum skulu ílegukannast fyri ílegusjúkuna CTD í framtíðini.
Hagtøl vísa, at tað eru pinkubørn ið ikki verða fangað við PKU royndini. Umleið 600 børn verða fødd í Føroyum um árið, og roynt statistiskt so hava eini 2-3 av teimum pinkubørnum CTD.

Fá pinkubørn fáa staðfest CTD
Síðan 2013 hevur onki pinkubarn fingið staðfest CTD og bert seks síðan 2010. So út frá hagtølinum, so eru smábørn har úti, ið hava CTD, men ikki fáa viðgerð fyri sjúkuna.
Í sendingini greiða læknanir Ulrika Steuerwald og Jan Rasmussen frá sjúkuni CTD, og mammurnar Paula Nicolajsen og Sunneva M. Jensen fortelja hvussu tað var at fáa barn við CTD og hvussu barnið hevur tað í dag.
Lurta eftir sendingini.

Meiri kunning um CTD, trýst HER
Heimasíðan hjá CTD felaginum, trýst HER

Á hesum støðum kanst tú lata teg kanna fyri CTD:

Landssjúkrahúsið:
Ambulatoriið (tann blái bygningurin)
Mánadag -fríggjadag millum kl. 8-11
Klaksvíkar Sjúkrahús
mánadag - fríggjadag millum kl. 8-10
- Á læknamiðstøðini í Gøtu
Hósdag millum kl. 08.15 - 09.30
Suðuroyar Sjúkrahús
Mánadag - fríggjadag millum kl. 8-13
- Á heilsumiðstøðini á Vági
Týsdag og hósdag millum kl. 9-11
54 min
September 29, 2015 Vitan: Hjarta
Lurta eftir sendingini her.
57 min
September 21, 2015 Vitan: Kendleiki í Føroyum
Lurta eftir sendingini her.
50 min

About Vitan

From the publisher's feed

Vitan er sending, har Kári Sólstein fer í dýpdina við einum ávísum evni og tosar við serfrøðingar um tað. Hetta er sendingin, har serfrøðin fær gott pláss, og evni verða útbreidd. Evni í sendingini…