İnsanlığın dünya üzerinde var olduğu ilk günden beri en büyük düşmanı hep “zaman”dı. İnsanoğlu sürekli bu olağan akışa karşı koymanın peşindeydi ve tek yenilgisini de burada aldı. Orta Çağ’da simyacıların felsefe taşı ile başlayan ölümsüzlük arayışları teknolojinin ulaştığı nokta  ile bilimsel temellere dayanarak tekrar karşımıza çıktı. Henüz ölümsüzlük gibi net bir iddia olmasa da bilim dünyası, yaşlanmayı yavaşlatmanın mümkünse engellemenin yollarını aramaya başladı. Bu arayışın merkezinde ise “telomer”ler bulunuyor.

Telomer nedir?

Telomerler, kromozomlarımızın uç kısımlarında bulunan ve koruyucu bir görev üstlenen yapılardır. Fiziksel ve işlevsel olarak ayakkabı bağcıklarının uçlarındaki plastik kısımlara benzetilebilirler.

Her hücre bölünmesinde kromozomlar da kendilerini kopyalar. Bu süreç karmaşıklığı sebebiyle kusursuz değildir. Her bölünmede telomerler kısalır. Bu durum, “uç replikasyon problemi” olarak adlandırılan biyolojik bir mekanizmanın sonucudur. DNA polimeraz enzimi kromozomların uç kısımlarını tamamen kopyalayamaz.

Telomerler bir miktar kısaldıktan sonra hücre bölünemez hale gelir. Yaşlanma olarak adlandırılan süreç hücre boyutlarında bu noktada başlar.

Telomer Kısalmasında Çevresel Etkenler

Telomerlerin kısalma hızı genetik bir temele otursa da çevresel koşullar daha etkin kalıyor. Kronik stres, düzensiz uyku, dengesiz beslenme planı ve hareketsizlik hücresel düzeyde inflamasyonu artırarak kısalmayı hızlandıran faktörlerden. Bunlara ek olarak hava kirliliği ve toksik maddeler de hücresel yaşlanma sürecini etkileyen bileşenlerden.

Yaşlanmayı yavaşlatmak mümkün mü?

Çevresel etkenlerin yaşlanma üzerinde bu kadar etkili olduğu görüldükten sonra tek zanlının zaman olmadığı anlaşıldı. Çağımızdan dolayı en büyük düşman gibi görünen stresten uzak durmak başta olmak üzere, uyku ve beslenme planlarının iyileştirilmesiyle yaşlanma sürecinin yavaşlatılabileceği aşikar. Bunların yanı sıra antioksidan alımının da hücresel yaşlanmayı yavaşlatabileceğine dair bulgular var. Özellikle C, E vitamini ve polifenollerin, serbest radikallerin telomerler üzerindeki yıkıcı etkisini azaltabileceği düşünülüyor.

Telomerleri yenileyebildiği bilinen telomeraz enzimi, konu yaşlanma olunca bilim dünyasının odağına yerleşti. Telomerlerin uzamasını da sağlayabileceği yönündeki fikirler bizleri heyecanlandırsa da telomeraz aktivitesi kanser hastalığı ile ilşkilendirildiği için çalışmalar titizlikle yürütülüyor ve henüz güvenli bir yol olarak görünmüyor. Yine de telomeraz aktivitesi açısından zengin olan kök hücreler üzerine yoğunlaşan çalışmalar var.

Bu noktada insanoğlu şunu merak ediyor:

Süreç tersine dönebilir mi?

Beyaz perdede çarpıcı bir metaforla karşımıza çıkan Benjamin Button ve bize zamanın karşısındaki çaresizliğimizi sorgulatan hikayesi geliyor aklımıza. Böyle bir dönüşüm mümkün olmasa da bu hayali tamamen terk edemediğimizi görüyoruz bu satırlarda.

Bu söz kalıbının doğru olduğuna inanıyor musunuz? Fazlasıyla umut verici duruyor. Zor bir deneyimden sonra “öldürmeyen şey güçlendirir” cümlesini duymak belki de yaşadığımız acıya bir anlam kazandırıyor hatta. Ancak bu ifade gündelik dile bu kadar yerleşmiş olsa da, psikolojik açıdan her zaman doğru kabul edilemez. Zorlayıcı yaşantıların birey üzerindeki etkisi, tek başına olayın şiddetiyle değil; bireysel, çevresel ve zamansal birçok faktörle birlikte değerlendirilmelidir.

Bazı insanlar gerçekten de yaşadıkları zor deneyimlerden sonra daha güçlü, daha dayanıklı hissedebilir. Hayata bakışları değişir, önceliklerini yeniden belirlerler. Ama bu herkes için geçerli değildir. Bazı zorluklar insanı güçlendirmekten çok yorar veya daha fazla zarar verebilir. Bu da bir başarısızlık ya da zayıflık değildir. Çünkü hayatın zorluklarıyla baş etme gücümüzün artması veya azalması hayatımızdaki risk ve koruyucu faktörlerin dengesine bağlıdır. Bu faktörler sağlık sistemine erişimimizin ne kadar kolay olduğundan etrafımızdaki insanların bize ne derece destek olduğuna kadar uzanır. Destekleyici bir sosyal çevreye sahip olmak ve kaynaklara kolay erişim imkanı bir insanın hayatın zorluklarına karşı baş etme yetisini yani psikolojik dayanıklılığını artırabilir.

Buna karşılık, hayatımızdaki risk faktörleri arttıkça psikolojik dayanıklılığımız da bu koşullardan etkilenerek azalabilir.  Mesela, sosyal çevremizden destek görmemek, ekonomik sıkıntılar yaşamak ya da eğitim ve sağlık gibi temel sistemlere sınırlı erişime sahip olmak, bireyin yaşamın olumsuz yönleriyle daha iyi başa çıkmasını kolaylaştırmaz. Nitekim araştırmalar, bir çocuğun maruz kaldığı risk sayısı arttıkça, ruhsal ve davranışsal sorun yaşama ihtimalinin de belirgin bir şekilde yükseldiğini göstermektedir.

Fakat şuna da değinmek lazım ki, psikolojik dayanıklılık yalnızca çevresel koşullarla da açıklanamaz. Genetik faktörlere, kişilik özelliklerimize ve kontrolümüz dışındaki yetiştirilme tarzımız gibi etmenlere de bağlıdır. Dolayısıyla, kişiden kişiye ve zamana göre değişen bir yapıdır. Psikolojik dayanıklılık, her darbede daha sert olmak değil; gerektiğinde durabilmek, esneyebilmek ve zamanla yoluna devam edebilmektir. Bazı deneyimler insanı değiştirir; bu değişim her zaman “daha güçlü” olmak şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen daha hassas, daha temkinli ya da daha seçici olmak da son derece uyum sağlayıcı bir tepkidir.

Toplumsal düzeyde ise “güçlü” ya da “dayanıklı” olarak gördüğümüz kişilerin, çoğu zaman duygularını bastırdığını ya da daha fazla zarar görmemek adına dışarıya sert bir maske sunduğunu gözden kaçırabiliriz. Hayal kırıklığını önlemek için en kötü senaryoya hazırlanmak, kişiyi güçlü gösterse de şu soruyu sormak gerekir: Bu gerçekten psikolojik dayanıklılık mıdır, yoksa yalnızca öyleymiş gibi davranmak mı?

Renklerin ruh halimizi etkilediği uzun zamandır kabul edilen bir gerçektir. Fakat renklerin insanlar üzerindeki etkileri farklı olabilir. Bu farklılık insanın yetişmiş olduğu coğrafyadan, inançlarından, tecrübelerinden veya o anki modundan kaynaklanabilir. Örneğin kimileri kırmızı rengini aşk ve sevgiyle ilişkilendireceği için bu renk onlarda olumlu duyguların uyanmasını sağlayabilir fakat bu renk savaşların ve kayıpların yaşandığı bir coğrafyada yaşayan biri için öfke ve kanla ilişkilendirileceği için bu renk onlarda olumsuz duyguların uyanmasına neden olabilir. Bir başka örneği de inançtan verebiliriz. Batı kültüründe siyah yasla, kederle ve ölümle ilişkilendirilen bir renk olsa da Mısır ve Uzak Doğu ‘da yeniden doğuşla ilişkilendirilir.

Peki, renklerin ruh halimize etkileriyle ilgili bilimsel çalışmalar yapılmış mıdır? Aslında bu konuyla ilgili günümüze kadar birçok araştırma ve deney yapılmış olmasına rağmen kesin bir sonuca varılamamıştır. Çünkü renklerin bireyler üzerinde yarattığı etki yukarıda bahsettiğim etkenlerden dolayı farklılık göstermiştir. Fakat renkler Antik Çağlardan günümüze kadar belirli amaç ve nedenlerden dolayı kullanılmıştır. Mesela, Antik Mısır ‘da Firavunlar renklerin dikkat çekici ve etkileyici olduklarını bildikleri için yüz makyajlarında renklerden çokça yararlanıyorlardı.

Renklerin sanat eserlerinde özellikle de tablolarda belirli bir duyguyu iletmek için kullanılması da  geçmişten günümüze yaygın şekilde karşılaşılan bir durumdur. Örneğin, sarı renk Avrupa’da uzun yıllar beğenilmeyen ve ihanetle ilişkilendirilen bir renk olmasından dolayı Leonardo Da Vinci ‘nin İsa’ ya yapılan ihaneti resmettiği Son Akşam Yemeği tablosunda baskın renk olarak kullanılmıştır. Mor rengi ise nadir bulunmasından ve zor üretilmesinden dolayı tarih boyunca lüks ve ihtişamla ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle kraliyet ailesinin resmedildiği portrelerde yaygın olarak kullanılmıştır.

Renklerin üzerimizdeki etkileri değişkenlik göstermekle beraber bazı markalar onlardan yararlanarak üzerimizde olumlu bir etki bırakmayı başarmıştır.Mesela kırmızı rengini birçoğumuz markaların ambalajlarında sipariş ver kısmında görmüşüzdür. Bunun nedeni kırmızının tüketicileri harekete geçirici özelliğidir. Ayrıca kırmızı gücü ve liderliği de temsil eder bu nedenle kendini sektörünün en iyisi olarak nitelendiren YouTube, Netflix, Coca Cola, Lego gibi markalar bu renkten logolarında yararlanmıştır. Buna benzer bir durumu sarı renginde de görürüz. Sarı, yazı anımsatan sıcak bir renk olmasından ötürü mutlu bir yaşam vadeden İkea ve Ferrari gibi markaların logolarında ve firmalar tarafından ücretsiz gönderim özelliğini öne çıkarmada kullanılır.

Renklerin önemli pozisyonlardaki insanlar ve iş adamları tarafından da bizler üzerinde olumlu bir izlenim bırakmak için bilinçli bir şekilde kullanıldığını fark etmiş miydiniz? İktidar ve gücün sembolü olan kırmızıyı pek çok defa politikacıların kravatlarında görmüşüzdür. Özellikle de ABD Başkanı Donald Trump’ın kravat seçimlerinde bu rengi yaygın olarak kullandığını görebiliriz. Gri diplomatik ve ağır bir renktir bu nedenle dünya liderlerinin giyiminde bu renge de sıklıkla rastlarız. Bu renklerin aksine mor nevrotik bir renk olarak görüldüğünden dolayı önemli görüşmelerde liderler tarafından karşı tarafta karamsarlık ve korku uyandırmamak için tercih edilmez.

Renklerin Antik Çağlardan günümüze bu kadar fazla amaç için kullanıldığını gördükten sonra renk seçimlerimize farklı bir bakış açısıyla yaklaşabiliriz. Aynı zamanda renklerin gücünden olabildiğince fazla yararlanmak için her rengin taşıdığı anlamı ve yaygın şekilde uyandırdığı duyguyu öğrenerek gündelik yaşamımızda uygulayabiliriz. Hepinize bol renkli günler dilerim.

Yorgun bir günün sonunda Netflix’i açtın ve izleyecek o mükemmel filmi arıyorsun. Önünde ise binlerce seçenek var. Aksiyon, dram, belgesel… Herhangi bir filmi izlemek yerine yarım saat boyunca fragmanlarını izleyip yorulduktan sonra uygulamayı kapattığın oldu mu? Modern dünya tarafından sürekli aşılanan bir fikir vardır; ne kadar çok seçeneğin varsa bu seni bir o kadar özgür ve mutlu yapar. Peki bu gerçeği yansıtıyor mu yoksa bir illüzyondan mı ibaret? Psikolog Barry Schwartz, “Seçim Paradoksu” adını verdiği teorisiyle bunun tam tersini savunuyor: Seçenek sayısı arttıkça, mutluluğumuz azalıyor.

Fazla seçeneğimiz olmasının yarattığı negatif sonuçlardan biri “seçim felci”dir. Fazla seçenek, sanılanın aksine özgürlük değil felç yaratır. Karar vermek zorlaştığında, beynimiz bu yükten kaçmak için seçme eylemi erteler ve en sonunda seçim yapmaktan tümüyle vazgeçeriz ve durumu olduğu gibi bırakırız. Çünkü yanlış bir seçim yapmak istemeyiz. Bu seçim felcini yenip bir karar verdiğimizde bile, eğer seçenek sayısı fazlaysa yaptığımız seçimin sonucundan daha az tatmin oluruz. Çünkü aklımız diğer seçeneklerde kalır ve alternatif senaryolar hayal etmeye başlarız. Bu durum, bizi seçimlerimizden pişman olmaya daha yatkın hale getirir ve hayal kırıklığı yaşamayı kolaylaştırır.

Fazla seçeneğin bizi bu kadar yormasının bir nedeni ise “Fırsat Maaliyeti” (Opportunity Cost) olarak açıklanır. Ne zaman bir seçim yapsak, başka bir şeyden feragat ederiz. Feragat ettiğimiz şey ise hoşlandığımız bir aktivite veya ürünse bu kendi yaptığımız seçimi daha az çekici bir hale getirebilir. Bir şeyin değeri, onu neye kıyasladığınıza göre değişir. Seçenek ne kadar çoksa, vazgeçtiğimiz alternatiflerin çekici yanlarını hayal etmek o kadar kolaylaşır. “Acaba diğerini mi alsaydım?” şüphesi, yaptığımız seçimin değerini gözümüzde düşürür ve aldığımız tatmini baltalar.

Beklentilerin yükselmesi de seçimlerimizden mutsuz olmamızın nedenlerden birisidir. Eskiden seçenekler kısıtlıydı; tek tip bir telefon veya mahalledeki tek bir okul vardı. Beklentimiz de buna göre şekillenirdi. Bugün ise her ürünün binlerce varyasyonu mevcut. Bu kadar çok seçenek varken, aldığımız şeyin kusursuz olmasını bekliyoruz. Bu durum bize özgürlük olarak sunuluyor ve daha kişiselleştirilmiş ürünlere ulaşmamızı sağlıyor elbette; ancak aynı zamanda beklentilerimizi de ciddi biçimde artırıyor. Artık baktığımız veya satın  aldığımız her şeyin nasıl olmasını istediğimize dair kesin yargılarımız ve isteklerimiz var. Böylece beklentilerimizi karşılamayan bir durumla karşılaştığımızda yaşadığımız hayal kırıklığı çok daha büyük oluyor. Elde ettiğimiz sonuç iyi bile olsa, beklentilerimiz çok yüksek olduğundan bizi tam anlamda tatmin etmeye yetmiyor.

Barry Schwartz, mutluluğun sırrının beklentiyi düşük tutmak olduğunu vurgular. Çünkü bu kadar çok seçenek arasında beklentilerimizi kusursuz biçimde karşılamak neredeyse imkansızdır. Kararlarımızın sonucu olumlu olsa bile, “daha iyi bir seçim yapabilirdim” düşüncesiyle kendimizi suçlarız. Schwartz, bu durumu son yıllarda artan klinik depresyon oranlarıyla da ilişkilendirir. Beklentilerimizi karşılamayan kararlar vermek, kendimizi suçlamamıza yol açar; bu da daha fazla hayal kırıklığı ve psikolojik yük anlamına gelir.

Yeni insanlarla tanışacağınız zaman geriliyor musunuz? Ellerini nereye koyacağını bilememek, gözlerini kaçırmak ya da “Şu an garip mi duruyorum?” diye sorguluyor musunuz peki? Sosyal bir ortama girdiğinizde hissedilen hızlı kalp atışları, terleyen avuçlar gibi deneyimler size tanıdık geliyor olabilir. Her ne kadar bunlar sosyal anksiyete belirtileri gibi görünse de, bazen sadece yeni bir deneyimin yarattığı heyecandan ibaret olabilir. Ancak bazı insanlar bu gerginlik hissini ve fiziksel belirtileri yoğun, sürekli ve günlük hayatlarını etkileyecek boyutlarda yaşayabiliyor. Bu durum ise, sosyal anksiyete bozukluğu olarak nitelendirilebilir. Fakat tekrar belirtmek gerekir ki, sosyal anksiyete çekingenlik veya içedönük olmak değildir.

Araştırmacılar, sosyal anksiyetenin beyindeki etkilerini incelemekte çeşitli yöntemler kullanıyor.  Bunlardan bir tanesi insanların bir şeye bakarken bakışlarını nereye ve ne kadar süreyle yönlendirdiklerini takip etmek için kullandıkları göz tarama metodu. Bu metodu insanların yüzlere bakarken uyguladıklarında ise sosyal anksiyetesi olan kişilerin insan yüzlerine bakarken göz bölgesinden kaçındıklarını gözlemlemişlerdir. Fakat bu, çoğu zaman bilinçsiz bir süreçtir ve karşıdakinin ilgisiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, çoğu zaman karşıdaki insanın düşüncelerine çok fazla kafa yordukları için göz teması onları daha fazla strese sokabiliyor çünkü gözler, karşı tarafın bizi nasıl değerlendirdiğine dair en güçlü ipuçlarını taşır.

Bu konuda bir diğer ilginç bilgi ise insan beyni, yüzleri tanımak ve ifadelerden duyguları ayırt etmek konusunda çok hızlıdır. Ne var ki sosyal anksiyete devreye girdiğinde bu hız bazen avantaja değil, dezavantaja dönüşür. Kişi, karşısındaki bir kaş çatma veya belirsiz bir bakış gibi olumsuz olabilecek en ufak ifadeyi bile çok hızlı fark eder. Sonuç olarak bu küçük detaylar zihinde büyür ve çoğu zaman kendimizi en kötü senaryoyu düşünürken buluruz.

Bu yüzden sosyal anksiyete yaşayan biri için basit bir sohbet bile yorucu bir hâl alabilir. Konuşurken bir yandan ne söylediğini düşünürken, diğer yandan karşısındakinin yüzünü, ses tonunu ve tepkilerini sürekli analiz eder. Yani, beyin adeta “tehlike tarama modu”nda çalışır. Bu da sohbetin doğal akışını sekteye uğratır.

Bu duruma biraz daha pozitif taraftan bakacak olursak, sosyal anksiyete sahibi insanların daha detaycı olduğunu ve sosyal ortamlarda daha dikkatli gözlemciler olduğunu söyleyebiliriz. Yani, aslında bu bir yetersizlikten kaynaklanmaz aksine, beynin koruma mekanizmasıdır. Ancak, bu mekanizma fazla hassaslaştığında gereğinden fazla düşünceye ve sosyal ilişkilerimizi zora sokmaya başlayabiliyor.

Bir başka pozitif tarafı da, sosyal anksiyeteye hayatımız boyunca mahkum olmadığımızdır. Eğer zihnimizin sosyal durumlarda nasıl çalıştığını fark eder ve bu mekanizmayı yavaşlatmanın yollarını bulursak iletişim çok daha verimli ve sakin gerçekleşecektir. Zorlayıcı durumlarda hatırlamamız gerekir ki; sosyal anksiyete kişiliğimizin değişmeyen bir parçası değildir. Küçük farkındalıklar ve doğru destekle, sosyal ortamlar zamanla daha güvenli ve keyifli alanlara dönüşebilir.

Son zamanlarda medyada edindiği yer ile gerek ülkemizde gerek globalde popülerleşen kürek sporunu; Türkiye’nin en iyi üniversite takımlarından Koç Rowing’ten bir kadın sporcu olarak tanıtmaya çalışacağım.

Romantizmin Ötesindeki Disiplin

Kürek dışarıdan romantize edilebilir bir su yolculuğu gibi görünür ama tekneye oturduğunuzda kürek çekmenin sadece kol, gövde ve bacaktan ibaret olmadığını görürsünüz. Sabır ister; denge ve ritim ister. Ekibin ve teknenle tek vücut olman gerekir. Küçük zaman kırıntılarına tahammül yoktur suda. Aynı anda nefes alırsın; küreklerin suyla dansı eş zamanlıdır.

Kürek, temelde az akıntılı su yüzeyinde küreklerin pala kısmı ile suya kuvvet uygulayarak teknenin ilerlemesinin sağlandığı bir spor dalıdır.

Tekne çeşitleri bazında: Deniz teknesi ve olimpik tekne,

Kürek çeşitleri temelinde: Çift kürek ve tek kürek olarak sınıflandırılır.

Kişi sayısı ve dümencinin varlığına göre de çok farklı kombinasyonlarda yarış ekipleri oluşur. Fiziksel açıdan bakıldığında; kondisyon ve kuvvet olarak beklenilen performans, kürek sporunun en zor spor branşları arasında yer almasına yeter. Ayrıca teknedeyken dengeyi korumak, performansı maksimize etmek ve açık suda çevresel tehlikeleri fark edebilmek tetikte bir zihin gerektirir.

Takımdan Aileye Dönüşmek

Teknede tek vücut olma hali, zamanla suyun dışına da taşınıyor. Haftada 5 günlük bir antrenman programı demek, sosyal çevremizin de büyük bir kısmının takım arkadaşlarımızdan oluşması demek.

Kışın parmaklarımız uyuşmuş şekilde yaptığımız antrenmanlar, akademi ve sporu beraber ilerletebilmek adına sabah 4 suları kayıkhaneye gittiğimiz günler, yarışlarda gerçek anlamda kan ve ter dökerek ulaştığımız zaferler bizi takımdan aileye çeviriyor. Teselliyi birbirimizde buluyoruz, mutluluğumuzu paylaşıyoruz, stresle de beraber başa çıkıyoruz. Yüksek nabız bazen birbirimize karşı yansısa da gün sonunda daha çok kenetlenmemizi sağlıyor.

En Zorlu Savaş: Ergometre

En zor zihinsel savaşımızı ergometre adını verdiğimiz salon kürek simülatörü üzerinde veririz. Aslında bireysel olarak çalışma fırsatımız varken orada da takım arkadaşlarımızla beraber olmayı tercih ederiz. Çünkü ergometre üzerinde yan yana verilen mücadele, su üzerindekinin bir yansımasıdır.

Dalgalar yoktur, kaçacak bir yer de yoktur. Sadece ekrandaki sayılara eşlik eden yüksek bir nabız vardır. Ve sınırlar birlikte zorlandığında aşılır. Bu mentalite, küreği en iyi şekilde anlatır.

Kürek su üzerinde başlayan, spor salonunda devam eden zamanla da hayatın her alanına yayılan bir disiplin. Bedeni ve zihni aynı anda eğitirken bir ekibin parçası olmayı da öğretiyor. Bundan sonra küreğin sakin su üzerindeki o estetik görüntülerine baktığınızda arkasında ne kadar büyük bir emek olduğunu da göreceksiniz. Umarım aranızdan birileri ile bu cümlelerden sonra bir yarışta da denk geliriz.

Geçtiğimiz yıllar içinde “travma” kelimesi günlük dilimize dahil olmuş durumda. Peki bunun hayatımızda nasıl etkileri olabilir hiç düşündünüz mü? Ayrılıklar, akademik stresler, hatta utanç verici olaylar bile travma olarak etiketleniyor. Bunun nedeni son yıllarda mental sağlık alanında toplu bir bilinçlenme ve farkındalık şeklinde de görebiliriz. Fakat, birçok nedenden dolayı travma kelimesinin normalden fazla kullanılması yarardan çok zarar getirmektedir. 

Klinik açıdan bakacak olursak, travmanın çok net bir tanımı vardır. Psikolojik tanı koyma rehberi olan DSM-5’e göre travma; doğrudan yaşanılan ya da doğrudan tanıklık edilen ya da aile bireyi ya da yakın arkadaşın başına gelen ya da mesleki olarak deneyimlenen gerçek göz korkutucu bir biçimde ölümle ya da ağır yaralanmayla karşı karşıya gelmiş ya da cinsel saldırıya uğramış olma’ olarak tanımlanmıştır. Aslında buradan anlıyoruz ki, travma sadece yoğun stres veya üzüntü yaşamaktan çok daha farklı bir durumdur. İnsanın hayatında kalıcı değişikliklere sebep olabilir ve günlük hayat aktivitelerini yerine getirmeyi zorlaştıracak duygusal bir deneyimdir. Günlük hayatta her zorlayıcı deneyimi travma olarak nitelendirmek ise travma ve stres arasındaki farkın bulanıklaşmasına neden olur. 

Peki her ne kadar günlük hayat dilinde de olsa travma kelimesini kullanırken neden dikkatli olmalıyız? Bunun ilk nedeni her sıkıntımızı travma olarak nitelendirirsek bir süre sonra o sıkıntının gerçekten bize zarar verebileceğini düşünecek olmamızdır. Her stres zararlı değildir hatta birçok açıdan gereklidir. Stresli hissetmek ve bu stres sonucu verdiğimiz tepkiler insanın evrimsel sürecinin bir parçasıdır. Aynı zamanda, zorluklara başa çıkabilme kabiliyetimizi destekler ve bunun sonucunda yeterlilik hissiyatımızı pekiştirdiği için  psikolojik dayanıklılık kazanmamızı sağlar. Fakat, bu günlük hayat zorlanmalarını travma şeklinde yorumladığımızda yeterlilik hissi kendini kırılganlık hissiyatına bırakır. Kısacası, hayatımızdaki zorlukları nasıl değerlendirdiğimiz benlik algımızı değiştiriyor.

Bir başka neden ise araştırmalara göre, günlük hayattaki stresli durumları travma olarak gördüğümüzde, farkında olmadan bu deneyimlerin bizi uzun süre etkileyeceğini düşünmeye başlarız. Böyle bir beklenti, kişinin kendini korumak adına bazı durumlardan kaçınmasına ya da sürekli bir korku hâlinde olmasına yol açabilir. Zamanla bu durum, sıkıntının geçmesini kolaylaştırmak yerine onun daha uzun sürmesine neden olabilir.

Son olarak, duygusal acıyı kabul etmek ile onu klinik bir kavramla etiketlemek arasında önemli bir fark vardır. Bir deneyimin acı verici, adaletsiz ya da zorlayıcı olduğunu kabul etmek, onu travma olarak tanımlamayı gerektirmez. Duyguları geçerli kılmak için tıbbi ya da klinik etiketlere başvurmak zorunda değiliz. Aksine, dili daha dikkatli kullanmak, hem bireysel iyilik halini hem de psikolojik kavramların bilimsel tutarlılığını korumaya yardımcı olur.

Modern çağın en büyük sorunlarından olan giderek artan sosyal izolasyon, hayatımızda etkilerini çeşitli yönlerden gösterir. İnsanlar, evrimsel açıdan “ultra-sosyal bir tür” olarak tanımlanabilir. Hayatta kalmak için bir gruba ait olmamız gerekir ve bu durum, beynimizin sosyal sinyallere ve bağlara aşırı duyarlı bir şekilde gelişmesine yol açmıştır. Dolayısıyla sosyal bağlar kurmak, insanlığın en temel ihtiyaçlarından biri haline gelir.

Sosyal bağ yoksunluğunun hayatımızdaki etkilerine bakmadan önce, yalnızlığı fiziksel bir durum olan tek başına olmak anlamıyla değil; kimsesiz veya izole hissetmek anlamıyla kullandığımı belirtmem gerek. Hepimiz belirli zamanlarda yalnız olmayı ister ve bunu seçeriz. Fakat bu, çoğu zaman içsel bir yalnızlık hissine kapılmamıza neden olmaz. Duygusal bir deneyim olan yalnızlığın mental sağlık üzerindeki olumsuz etkileri araştırmacılar tarafından birçok kez incelenmiştir ve uzun süreli yalnızlık; depresyon, anksiyete ve uyku bozuklukları ile ilişkilendirilmiştir.

Aynı zamanda yalnızlık, psikolojide “ko-regülasyon” dediğimiz, duygusal düzenleme kapasitemizin başkalarıyla kurduğumuz güvenli ilişkiler aracılığıyla gelişmesini sekteye uğratır. Bunun sonucunda tekrarlayan düşünceler artabilir, kendimize gereğinden fazla yüklenmemize neden olabilir ve bu da içsel motivasyonumuzu düşürür. Yani büyüklerimizden sıkça duyduğumuz ‘Dert paylaşınca azalır, sevinç paylaşınca çoğalır’ deyimi aslında bilimsel bir çerçeveye de dayanmaktadır.

Bizi en çok güçlendiren şeylerden biri güçlü sosyal bağlarımızdır. Kendi hayatınızdan da yola çıkarsanız, yakın bir arkadaşınızla yaptığınız en basit aktivite bile, aktivitenin kendisinden bağımsız olarak size enerji verir; kendinizi güvende hissedersiniz ve onunla konuşmak yaşadıklarınızı ya da hissettiklerinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olur. Bunun sonucunda adeta deşarj olursunuz. Bu da kurduğumuz arkadaşlıkları hayatımızda çok daha önemli bir yere taşır. Arkadaşlar sadece keyifli vakit geçirmek için değil; zihinsel sağlığımızı korumak, duygularımızı düzenlemek ve hayatın zorluklarına karşı daha dayanıklı olmamızı sağlayan insanlardır.

Bilimsel bulgular da arkadaşların hayatımızdaki önemini destekler niteliktedir. Örneğin, güvendiğiniz biriyle duygularınızı paylaşmanın beynin stres hormonu kortizol seviyesini düşürdüğü tespit edilmiştir. Yani bir arkadaşınızla dertleştiğinizde sadece iyi hissetmezsiniz; aynı zamanda kalp ritminiz düzenlenir, stresiniz azalır ve parasempatik sinir sisteminizin aktive olması nedeniyle daha sakin hissedersiniz. Kısacası arkadaşınızla dertleşmek, yalnızca bir paylaşımda bulunmaktan daha fazlasıdır; zihninizde büyük gibi görünen bir problemin daha yönetilebilir bir hale gelmesini sağlayan biyolojik ve psikolojik bir süreçtir.

Arkadaşlıklar sadece sosyal bir tercih değil, psikolojik bir ihtiyaçtır, hatta mental sağlığınıza yaptığınız bir yatırımdır. Güvendiğiniz bir arkadaş, beyninizde stresi azaltan, duygularınızı düzenleyen ve düşünce biçiminizi iyileştiren bazı mekanizmaları harekete geçirir. Bu nedenle, arkadaşınızla içtiğiniz bir kahve, sandığınızdan daha iyileştirici olabilir.

Günümüzde adeta vücudumuzla bütünleşmiş bir parçamız haline gelen telefonlarımızın hayatımıza en büyük etkilerinden biri: Sosyal medya. Sürekli elimizin altında bulunan ve dünyayla aramızda köprü görevi gören sosyal medya hesaplarımızın bizdeki etkilerine dikkat çekmek her geçen gün daha kritik hale geliyor.

Her kaydırma hareketiyle karşımıza çıkan yeni bir “insan öznesi” ve onların hayatında gördüklerimiz, bize sahip olmadıklarımızı hatırlatıyor. Belki de hiç olamayacaklarımızı… Bunlara bağlı olarak, istediği hayatın başkasına ait olduğunu gören insanın içinde güçlü bir duygu vuku buluyor: Kıskançlık.

Dozu doğru ayarlanmadığında her duygu gibi kıskançlık da zarara dönüşme potansiyeli taşır. Eğer insan imrenme noktasında kalıp o şeye sahip olmak için çabalıyorsa, bu doğru dozdur. Ancak “O hayat o kişiye değil de bana ait olmalı” düşüncesi söz konusu ise durum sağlıksız bir aşamaya evrilmiştir. Maalesef ki bu senaryo özellikle gençler arasında oldukça yaygın. Bu noktada özenilen hayatların ve varlıkların sadece izleyicisi olma konumundan çıkmak çok önemlidir. Çünkü farkı yaratanlar; başaranları izleyenler değil, feyz alıp harekete geçenlerdir.

İlk adım bir soruyla atılabilir: “Hissettiğim kıskançlığın temelinde, o insanın sahip olduğu ve benim olmadığım ne var?”

Bu sorunun cevabı kişiden kişiye değişecektir. Cevabı bulduktan sonra kendimizi yetersiz hissetmek yerine, o şeye nasıl ulaşabileceğimizi araştırmaya başlamak gerekir. Bu aşama kişiye hem yeni fırsatlar sunar hem de kendinde daha önceden keşfetmediği yanları ortaya çıkarır. Belki de kişi, özendiği hayata ulaşmak için gereken ve halihazırda kendinde bulunan yetenekleriyle tanışma şansı yakalar. Hedefe ulaşmak için kullanılacak yol ve araçlar belirlendiğinde, geriye sadece çıkarılan haritada yol almak kalır.

Bu yolculukta insan, kendinde eksik hissettiği ve özgüvensizliğe neden olan yanlarını fark eder. Belki de kendine bile itiraf edemediği güvensizlikleriyle barışma şansı yakalar. Fark edilen her noksanlık, kişide eksik olan bir yönü geliştirmeye önayak olur. Geliştikçe ilerlemek kolaylaşır ve insan her seferinde, özendiği hayata ulaşmak adına icraate geçmeye daha hevesli olur.

Kendi yolculuğumuzu başarıyla tamamladığımız taktirde; çevremizdeki insanların hayatını izleyen değil, hayatı izlenilmeye değer bir insan oluruz.

“Belki de bazen üretmenin en güzel yolu, bir süre durmaktır.”

Her şeyin hızla akıp gittiği, herkesin sürekli bir şeyler ürettiği bu çağda durmak neredeyse bir lüks hâline geldi. Oysa Paul Lafargue’nin yıllar önce kaleme aldığı Tembellik Hakkı, bugün hâlâ bize aynı soruyu yöneltiyor: Hayatın içinde durabilme hakkımızı ne kadar kullanıyoruz?

Tembellik çoğu zaman yanlış anlaşılan bir kavram. Hiçbir şey yapmamak değil; zihni dinlendirmek, kendine alan açmak ve koşuşturmaya kısa bir ara verebilmek aslında. Toplum bize çalışmayı ve sürekli üretmeyi öğretirken durmanın değerinden neredeyse hiç bahsetmedi. Bu yüzden kahve içerken bile verimli olma baskısı hissediyor; basit bir kitabı okurken dahi kendimizi bir yarışın içinde bulabiliyoruz.

Lafargue tam da bu noktada tembelliği insanın temel bir ihtiyacı ve hakkı olarak görür. Ona göre günün yalnızca üç saati çalışmaya ayrılmalı; kalan zaman ise düşünmeye, dinlenmeye ve kişinin kendini yeniden inşa edebilmesine bırakılmalıdır. Bu bakış açısı ister istemez şu soruyu akla getiriyor: Daha az çalışsak, gerçekten daha çok yaşayabilir miyiz?

Türk hukukunda “tembellik hakkı” adıyla bir düzenleme bulunmasa da dinlenme hakkı anayasal güvence altındaki temel haklardan biridir. Ancak modern yaşamın temposu, yasal sınırlar içinde kalmayı bile zorlaştırabiliyor. İşten fiziksel olarak ayrılsak bile zihnimizin çalışmaya devam etmesi, gerçek anlamda dinlenmeyi neredeyse imkânsız hâle getiriyor.

Dijital dünyanın sürekli uyarı veren yapısı da bu durumu pekiştiriyor. Bildirimler, bitmeyen işler ve her an erişilebilir olma zorunluluğu, dinlenmeyi fiziksel bir molanın çok ötesine taşıyor. Bugün ‘durmak’ yalnızca bir tercih değil; zihinsel ve duygusal bütünlüğümüzü koruyabilmek için gerekli bir ihtiyaç hâline geliyor.

Sonuç olarak; tembellik hakkı bize insanın sadece çalışan bir varlık olmadığını hatırlatır. Düşünmek, hissetmek, ara vermek ve kendini yenilemek de yaşamın doğal parçalarıdır. Bazen durmak, yola daha sağlıklı ve daha anlamlı bir şekilde devam etmenin en insani yoludur.