Schatkamer van de liturgie: Vasten (Derde vastenzondag)

In deze podcast voor de vasten zingen we het Byzantijnse gezang ‘Open voor mij de poorten van het berouw.’ De tekst is van een anonieme schrijver en legt een gebed in de mond van een rouwmoedige zondaar, of op de lippen van een overledene, en doet daarom denken aan ons Latijnse Dies Irae – maar dan zonder de nadruk op de verschrikkingen van de oordeelsdag. Hier primeert Gods goedheid, zijn “grote tederheid en medelijdende liefde.” We kloppen aan de poort naar Gods barmhartigheid, die het berouw voor ons is. Het berouw is als een poort waarlangs we terug binnengaan bij onze Heer, de “bon van het leven.” Het gebed zingt: “Ontferm U over mij, o God, in uw grote goedheid, in uw onmetelijke barmhartigheid, vergeef mij mijn zonde.” Eigenlijk is het één groot kyrie eleison. Dat blijkt ook uit de slotregel: “Ik roep uit zoals David, ontferm U over mij, o God, in uw grote goedheid.”

De preek van Johannes Chrysostomos bevestigt dat we zo mogen bidden en dat we mogen vertrouwen op die goedheid. “God is goed voor alle mensen,” klinkt het. “Maar Hij toont zijn barmhartigheid bij voorkeur aan de zondaar.” Waarom? Omdat die zijn barmhartigheid het meeste nodig heeft. Bij God speelt niet de menselijke nood om een krenking te compenseren. Integendeel, zegt Chrysostomos: “Als God een mens ziet vallen, reikt Hij hem de hand van zijn goedheid.”

De podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Hoofdcantor: Pieter Stevens. Met toestemming voor tekstgebruik van de Interdiocesane Commissie voor Liturgie.

Treed in het licht van Lichtmis, samen met de oude Simeon die jubelt dat hij met eigen ogen het heil heeft aanschouwd als hij het Kind ziet in de tempel. Beluister de nieuwe aflevering van de podcast Schatkamer van de liturgie.

De proloog op deze podcast heeft de toon gezet: door de menswording komt de Heiland in onze geschiedenis binnen. En zo worden onze menselijke tijd en vleselijkheid verbonden met de goddelijke alomvattendheid van het eeuwige Woord. Die onmogelijke verbinding bezingen we met kantiek 76 uit het Abdijboek. Het is een toonzetting van het evangelie van de dagmis van Kerstmis, de proloog van het Johannesevangelie: “Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond.” En hoewel Hij het leven is en het ware licht voor de mens, merkt de proloog op, hebben we ons van Hem afgewend: “Hij was in de wereld; de wereld was door Hem geworden, maar de wereld erkende Hem niet.”

“Je hebt je van mij afgewend en daardoor heb je het leven verloren,” zegt de Heer ook in de preek van bisschop Augustinus van Hippo († 430). Maar wat een wonderlijke uitwisseling stelt onze Heiland in de menswording voor! Ik neem je dood op Mij, neem jij in ruil mijn leven aan! “Laten we een ruilovereenkomst sluiten: Ik krijg van jouw kant de dood. Jij krijgt van mijn kant het leven.”

De podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Hoofdcantor: Pieter Stevens. Met dank aan de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL), Abdijboek ©Stichting I.W.V.L. Arnhem/NL om de toestemming voor het gebruik van de gezangen.

Een kerk is niet zomaar een gebouw. Het is een plaats met een bijzondere geladenheid. Niet enkel omdat er grote rituelen plaatsvinden rond leven en dood die het leven markeren. Ook de gewone kabbelende regelmaat van vieringen en gebed zorgt voor een vertrouwdheid met de plaats en een door de jaren groeiende genegenheid. Zo wordt de kerk een heilige plaats, waar de wereld openbreekt en we in contact komen met een aanwezigheid die haar richting en zin geeft. “Dit is de kerk van God, het ware huis van zijn blijvende zorg, zijn eigen hemels hof waar Hij woont, omringd door heiligen en engelen, een huis waar Hij ons binnenleidt als nieuwe mensen, herboren in de Geest.” De intieme gevoelens die we koesteren voor een kerk zijn dus geen andere dan die waarover de psalm spreekt die de liturgie ons biedt bij het feest van kerkwijding: “Hoe lief is mij uw woning, Heer der hemelmachten.” De antifoon uit het Abdijboek legt ons de woorden van Jakob in de mond, die ontwaakt uit zijn droom waarin hij engelen een ladder ziet opklimmen en afdalen, en uitroept: “Ontzagwekkend is deze plaats; dit is het huis van God en de poort van de hemel.” Zo ontzagwekkend is een kerk, zegt de grote, recent heilig verklaarde 19e-eeuwse theoloog en Vaderkenner John Henry Newman in zijn preek. “We kunnen er binnentreden en onze plaats innemen in de gemeenschap van de heiligen, Gods hemelse familie.” Het is onze poort naar het koninkrijk der hemelen, omdat ze ons brengt naar de nieuwe gemeenschap die ontstaat in geest en waarheid wanneer we als “christenen samen zijn in Christus’ naam”.

Deze podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Met dank aan de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL), Abdijboek ©Stichting I.W.V.L. Arnhem/NL en de Interdiocesane Commissie voor Liturgie – met toestemming.

Het grootste apostelfeest is een dubbelfeest. We vieren de twee steunpilaren van de Kerk: Petrus en Paulus. We vieren ze niet op een dag die herinnert aan een van hun menselijke verdiensten in de prediking als apostelen, zoals een beroemde toespraak, maar op de dag van hun grootste belijdenis, het bovenmenselijke getuigenis van het martelaarschap. Petrus en Paulus zijn volgens de traditie immers in een wonderlijke eenheid omgebracht op dezelfde dag – weliswaar niet in hetzelfde jaar. Deze feestdag is dus geheiligd door hun bloed. Dat is op z’n minst een verbazingwekkende uitspraak, als ze al niet stuitend is. Hoe kan zoiets aanleiding tot feest zijn? Kantiek 80 uit het Abdijboek verbindt hun getuigenis met de tekst uit de Romeinenbrief: “Wie of wat ter wereld zal ons scheiden van Christus’ liefde?” De preek van Augustinus helpt ons verder te begrijpen wat de roem van de martelaren is. Niet hun lijden of hun heldendaad, maar precies dat ze ons met zo veel duidelijkheid voor ogen stellen dat niets ter wereld ons kan scheiden van Christus’ liefde. Zelfs het zwaard niet. We vieren dus niet hun geboorte in de wereld en wat ze daar, zoals wij allemaal, met vallen en opstaan hebben verwezenlijkt, maar hun definitieve wedergeboorte in Christus. “Dat is de zaak waar het om gaat, daarom vieren wij graag de plechtige feesten van de martelaren. Laten wij in hen niet hun lijden vieren, maar de reden van hun lijden”: Christus’ liefde.

Deze podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Met dank aan de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL), Abdijboek ©Stichting I.W.V.L. Arnhem/NL en de Interdiocesane Commissie voor Liturgie – met toestemming.

In deze podcast klinkt de vreugde en verwondering om het paasmysterie zoals de Byzantijnse liturgie die laat schallen in de metten van Pasen. In deze metten van Pasen, die in de vroege ochtend worden gevierd, nog voor de dageraad, en die uitlopen op het vieren van de H. Eucharistie, bij zonsopgang, wordt de paascanon van Johannes van Damascus gezongen. De verrijzenisvreugde van de dienst klinkt ook in de homilie toegeschreven aan Johannes Chrysostomos, die elk jaar in deze paasnacht gelezen wordt. Aan allen wordt de vreugde van Pasen verkondigd, hoe miniem ons werk in de wijngaard van de Heer ook was. De Heer is ruimhartig en zegt: “Treed allen tot de vreugde, de feesttafel staat klaar.” De dood wordt overwonnen door de zachtheid van de liefde.

Deze podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Met dank aan de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL), Abdijboek ©Stichting I.W.V.L. Arnhem/NL en de Interdiocesane Commissie voor Liturgie – met toestemming.

Goede Vrijdag is één van de meest beklemmende dagen van het liturgische jaar. Traditioneel worden in de vroege ochtend de Klaagzangen gezongen. Ze zijn genomen uit het kleine Bijbelboekje Klaagliederen, dat treurt over de verwoesting van de stad Jeruzalem.

De toon ervan komt overeen met de sfeer van de gehele vastentijd, waarin onze menselijke ellende, het stof en de as waarin we zitten, wordt aangevoeld als een oproep tot bekering: “Jeruzalem, Jeruzalem, bekeer u tot de Heer uw God,” is het klassieke vers dat de Klaagzangen begeleidt. Opmerkelijk is ook dat elke paragraaf begint met een volgende letter uit het Hebreeuwse alfabet, die als een soort klagende zucht wordt opgenomen in de vertaalde tekst. In deze podcast klinken de drie eerste letters, en de zevende tot de elfde.

Omdat de klacht doorheen het boek Klaagliederen langzaam overgaat van een klacht over Jeruzalem, naar een klacht van het lijdende ‘ik,’ kan de Kerk niet anders dan er de stem in horen van haar lijdende Heer, “de man die ellende aanschouwde,” zoals de hier gezongen versie zegt: “Hij moet in eenzaamheid zwijgen, zijn mond in het stof drukken, zijn wangen bieden aan hem die hem slaat, verzadigd worden van smaad.”

Maar in die diepste ellende wordt toch tegelijk van een smekende hoop op God gesproken. De toonzetting die we kozen, vat die samen en geeft ze een zekere nadruk door het kruiswoord: “Vader, in uw handen beveel ik mijn geest.” In de commentaar van Marcellus van Ancyra wordt benadrukt hoezeer Christus zich in zijn lijden met onze menselijkheid vereenzelvigt en al ons lijden het zijne wordt, zodat omgekeerd ook wij in ons lijden de zijnen worden. Marcellus schrijft: “Wanneer Hij op het kruis zegt: ‘Vader, in uw handen beveel Ik mijn geest’ (Lc 23,46), beveelt Hij de Vader, door middel van zichzelf, alle mensen aan,” wij dus, “die in Hem het leven krijgen.”

Deze podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Met dank aan de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL), Abdijboek ©Stichting I.W.V.L. Arnhem/NL en de Interdiocesane Commissie voor Liturgie – met toestemming.

In deze podcast klinkt het troparion van de Doop in de Jordaan uit de orthodoxe traditie. Een troparion is oorspronkelijk een soort refrein dat herhaald werd tussen gereciteerde psalmen of kantieken. Maar later kregen sommige van deze gezangen een eigen functie als hymne bij het feest dat ze bezingen. Het is een heel eigen liturgisch en poëtisch genre, zoals u zal horen. De Bijbelse scène van de doop van de Heer in de Jordaan wordt geactualiseerd in de hymne, door het als mysterie te belijden, en er vol eerbied bij te verwijlen.

In de preek horen we bisschop Gregorius van Nazianze aan het woord. Hij is één van de grote kerkvaders uit de bloeiperiode van de 4eeeuw, afkomstig uit Cappadocië – het huidige Turkije. De traditie heeft hem de naam “de Theoloog” gegeven wegens de diepe blik die hij had op het mysterie en de prachtige taal die hij ervoor gebruikte. Ook hij voert ons naar het doopverhaal en doet ons met aandrang kijken wat daar geschiedt, om er vervolgens deel aan te krijgen: “Christus laat zich dopen; laten wij met Hem afdalen om met Hem op te stijgen.”

In deze donkere dagen zien we uit naar het licht. Hoor in onze podcast voor de laatste dagen van de advent de hunker van de Kerk die met de o-antifonen zingt: “Kom ons nabij om nacht en dood te breken!”

Beluister de paradoxale hemelse lofzang van onze heiligheid terwijl de herfstbladeren onze kerkhoven bedekken, in de aflevering van onze podcast voor Allerheiligen.