«Να ένα βιβλίο!», με τον Κώστα Κατσουλάρη

Δεκατέσσερα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του Νησιού στη χώρα μας και δέκα χρόνια μετά την προβολή της τηλεοπτικής σειράς, στο σενάριο της οποίας συνεργάστηκε στενά η συγγραφέας, έχουμε τη συνέχεια του συναρπαστικού αυτού μυθιστορήματος. Ένα μυθιστόρημα που έφερε στο φως μια παραμελημένη σελίδα της ελληνικής Ιστορίας και έκανε διάσημη σε όλο τον κόσμο τη Σπιναλόγκα, ένα μικρό νησί λίγο πάνω από την Ελούντα, στην ανατολική Κρήτη. Η Βικτόρια Χίσλοπ έγραψε το «Μια νύχτα του Αυγούστου» στο σπίτι όπου είχε παλαιότερα συγγράψει και το Νησί, κατά τη διάρκεια της καραντίνας και σε συνθήκες απομόνωσης και φόβου. Στο ίδιο διάστημα, έχασε την αγαπημένη της μητέρα στερούμενη τη δυνατότητα του αρμόζοντος αποχαιρετισμού. Ποιος είπε ότι μέσα από τις δυσκολίες δεν μπορεί να γεννηθεί κάτι φωτεινό; Ο Στέλιος Μάινας, ο «Γιώργης» από το Νησί, διαβάζει αποσπάσματα από το βιβλίο αλλά απευθύνει κι ένα προσωπικό μήνυμα στην «δική μας Βικτόρια», που εδώ και λίγους μήνες είναι και τυπικά Ελληνίδα.

Ο Μεγάλος Θανατικός του Γιάννη Ξανθούλη είναι το πιο αναρχικό, παλαβό, αληθινά καρναβαλικό μυθιστόρημα που έχει γραφτεί στην ελληνική γλώσσα, ίσως από τα χρόνια της Πάπισσας Ιωάννας, του Ροΐδη. Το κατάμαυρο χιούμορ, η μηδενιστική ματιά στα ιερά και τα όσια της Μεταπολίτευσης, ο παντοκράτωρ ηδονισμός και η τάση προς σπαρταριστά λογοπαίγνια και ουρανοκατέβατες μεταφορές, καθηλώνουν ή και σοκάρουν τον ανυποψίαστο αναγνώστη. Η γλωσσική ευφορία και επινοητικότητα υποστηρίζουν έναν αφηγητή έντονα θεατρικό, που ίσως θυμίσει σε κάποιους τη ραδιοφωνική περσόνα του Ξανθούλη, την αξέχαστη Σιλάνα Σαλιάγκου. Όμως ο ήρωας του Μεγάλου Θανατικού διαθέτει και τη στόφα των μεγάλων μυθιστορηματικών ηρώων. Στη νέα αυτή επετειακή έκδοση τονίζεται η κόμικ αισθητική του μυθιστορήματος με τα εμπνευσμένα ολοσέλιδα σκίτσα του Θανάση Δήμου που εικονογραφούν κορυφαίες στιγμές της πλοκής. Ένα αληθινό δώρο για τους πολυάριθμους φίλους του συγγραφέα. Αλλά κι ευκαιρία για νεότερες γενιές αναγνωστών να γνωρίσουν ένα βιβλίο που θα τους φανεί σαν να γράφτηκε… αύριο.

Το ελληνικό Πάσχα συμπίπτει πάντοτε με μιαν άνοιξη εκρηκτική, μεθυστική, ανθοφορούσα. Η έλευση και σταδιακή επικράτηση της χριστιανικής θρησκείας στον τόπο αυτόν μπολιάστηκε με μια παγανιστική παράδοση που είχε τις ρίζες της σε έναν κόσμο βαθύτερο και παλιότερο, ακόμη κι από τον κόσμο των Ελλήνων. Η πίστη στον έναν και μοναδικό θεό δεν παραμέρισε ποτέ ολοκληρωτικά  αυτόν τον αρχαϊκό κόσμο, που παρέμεινε μαγεμένος, μυστηριώδης και γεμάτος εκπλήξεις. Πουθενά αλλού οι δυο αυτοί κόσμοι, ο παγανιστικός, αρχαϊκός κόσμος της ελληνικής υπαίθρου, και ο κόσμος της χριστιανικής λατρείας, με τα ιουδαϊκά ήθη και έθιμα, δεν συνυπάρχουν με τόση αρμονία και βαθύτητα όσο στην πεζογραφία του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Ο Tim Marshall, συγγραφέας του παγκόσμιου long seller «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας» έχει καλύψει ως πολεμικός ανταποκριτής συγκρούσεις σε τριάντα χώρες, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου, για κάμποσες δεκαετίες. Δεν είναι στρατιωτικός ή διπλωματικός αναλυτής του γραφείου, ούτε, όπως λέμε, διεθνολόγος. Γνωρίζει τα θέματα από την εμπειρία του στο πεδίο. Στο βιβλίο του συγκεντρώνει και συνδυάζει έναν τεράστιο όγκο δεδομένων, πάντα με κεντρικό άξονα τα αναλλοίωτα γεωγραφικά στοιχεία κάθε χώρας ή περιοχής. Οι εύφορες πεδιάδες, τα απόκρημνα βουνά στα σύνορα, τα πλωτά ποτάμια ή τα φυσικά λιμάνια, δεν είναι απλώς στοιχεία του ανάγλυφου του χάρτη. Όπως ακριβώς ο ορυκτός ή φυσικός πλούτος μιας χώρας, είναι όπλα πάνω στα οποία στηρίχθηκαν αυτοκρατορίες, παλιότερα, και τα σύγχρονα κράτη στη συνέχεια. Από αυτήν την άποψη, η γεωγραφία είναι μοίρα. Κλείνοντας αυτό το βιβλίο, έχεις την αίσθηση ότι η ανάγνωσή του σου άνοιξε, όχι ένα, αλλά πολλά παράθυρα στον κόσμο.

Το εμπόριο σκλάβων της σύγχρονης εποχής είναι ένα από τα απεχθέστερα κεφάλαια στην ανθρώπινη ιστορία. Οι αριθμοί προκαλούν ίλιγγο: πάνω από δώδεκα εκατομμύρια άνδρες και γυναίκες αρπάχτηκαν από τα χωριά τους, στην αφρικανική ενδοχώρα, και πουλήθηκαν ως δούλοι ανά την υφήλιο. Κοντά στα έξι εκατομμύρια διέσχισαν τον Ατλαντικό, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες δεν έφτασαν ποτέ. Από τις πρώτες περιοχές όπου κατέληξαν οι σκλάβοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν η Βιρτζίνια, για να ριχτούν στις φυτείες καπνού της περιοχής. Τούτη είναι η ιστορία ενός χαρισματικού παιδιού που γεννιέται εκεί, γέννημα μιας σκλάβας και του πατέρα-αφέντη της περιοχής. Μια συναρπαστική αφήγηση που συμπλέκει τον σκληρό ρεαλισμό της ζωής των σκλάβων με μαγικά στοιχεία βγαλμένα από τα βάθη της Αφρικής. Ένα καταιγιστικό μυθιστόρημα που εγγράφεται στην παράδοση της σημαντικής λογοτεχνίας της μαύρης Αμερικής, των Τζέιμς Μπόλντουιν, Ραλφ Έλισον και Τόνι Μόρισον. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Ποιος αλήθεια ήταν ο Γεώργιος Καραϊσκάκης; Κλέφτης, μισθοφόρος του Αλή Πασά, προδότης, αγνός πατριώτης, στρατιωτική ιδιοφυΐα, ατρόμητος μαχητής; Ίσως όλα αυτά μαζί, ίσως κι άλλα πολλά. Παρά τα ποικίλα τεκμήρια και τις μαρτυρίες, τα οποία εντάσσει με τη δέουσα προσοχή ο Κώστας Ακρίβος στο βιβλίο του «Πότε διάβολος πότε άγγελος», ο μύθος του Καραϊσκάκη επικαλύπτει κάθε άλλη αφήγηση. Μόνο που εδώ ο μύθος δεν είναι το αντίθετο της πραγματικότητας, αλλά μια διαφορετική φορεσιά της. Έτσι, όταν έναν αιώνα μετά ο Καραϊσκάκης έρχεται στο όνειρο του Κωστή Παλαμά, είναι πλέον κάτι περισσότερο από ένα ιστορικό πρόσωπο: είναι η ενσάρκωση του μύθου της επαναστατημένης Ελλάδας. Μιας πατρίδας αγνής κι αφτιασίδωτης, που φαντάζει ήδη μακρινή. Ένα πολύπτυχο για τον πιο λαοφιλή ήρωα της Ελληνικής Επανάστασης τον οποίο ύμνησε ο Διονύσης Σαββόπουλος με τους αξέχαστους στίχους, «πού πας παλικάρι, ωραίο σαν μύθος, κι ολόισα στον θάνατο κολυμπάς;». Ο Στέλιος Μάινας διαβάζει χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το βιβλίο, με τον δικό του, συναρπαστικό τρόπο.

Η «Ελλάς των Ελλήνων» είναι μια ανθολογία ελληνικής ποίησης των τελευταίων διακοσίων χρόνων. Όπως σκωπτικά αναγράφεται στο εξώφυλλο του βιβλίου, είναι μια «παράκαιρη ανθολογία», η οποία, κόντρα στο εορταστικό κλίμα των ημερών, αλλά και τη γενικότερη τάση μας να κοιτάμε προς το παρελθόν με διάθεση ωραιοποίησης, η επιλογή των ποιημάτων από τον ποιητή και μεταφραστή Κώστα Κουτσουρέλη μας οδηγεί στο αντίθετο ρεύμα: μας φέρνει αντιμέτωπους με εικόνες και βιώματα της συλλογικής μας ζωής, από τα οποία συνήθως προτιμούμε να αποστρέφουμε το βλέμμα μας. Δύο αιώνες εθνικά δεινά, λοιπόν, στον καθρέφτη της ποίησης, με τον Στέλιο Μάινα να διαβάζει ποιήματα των Γκάτσου, Ελευθερίου, Ελύτη, Καρυωτάκη, Λειβαδίτη, Σεφέρη και Σουρή.

Σε αυτό το επεισόδιο ο συγγραφέας Κώστας Κατσουλάρης μας μιλάει για το τελευταίο μυθιστόρημα του νομπελίστα Καζούο Ισιγκούρο, με κεντρική ηρωίδα και αφηγήτρια ένα εξελιγμένο ανθρωποειδές, την Κλάρα. Βρισκόμαστε σε ένα απροσδιόριστο μέλλον. Στις δουλειές, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει υποκαταστήσει τους ανθρώπους. Τα παιδιά, δεν πηγαίνουν σχολείο. Τα μαθήματά τους γίνονται στο σπίτι, μέσω συστημάτων «τηλεκπαίδευσης», ενώ η ανάγκη τους για συντροφιά καλύπτεται με την αγορά ενός... Τεχνητού Φίλου. Οι Τεχνητοί Φίλοι είναι ανθρωποειδή με ικανότητες παρατήρησης, κατανόησης, ακόμη και συμπόνιας. Τι θα συμβεί όμως όταν η Κλάρα αντιληφθεί ότι το κοριτσάκι που τη διάλεξε και τη πήρε σπίτι της πάσχει από μια παράξενη ασθένεια; Ποιος είναι ο πραγματικός λόγος που την έχουν φέρει εκεί; Τι προσδοκά από εκείνη η Μητέρα του κοριτσιού; Και πώς μπορεί να βοηθήσει σε όλα αυτά ο… Ήλιος; Ο Ισιγκούρο, συγγραφέας των αριστουργηματικών «Τα απομεινάρια μιας μέρας» και «Μη με αφήσεις ποτέ», φωτίζει κρυφές όψεις της εποχής μας με τρόπους αναπάντεχους και συγκινητικούς. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Σε αυτό το επεισόδιο ο συγγραφέας Κώστας Κατσουλάρης μιλάει για ένα από τα κορυφαία έργα του Σαίξπηρ, τον Άμλετ. Πώς γεννιέται ένα σπουδαίο έργο τέχνης; Πού βρίσκονται οι πηγές του; Είναι ο Άμλετ, το διασημότερο και για πολλούς καλύτερο έργο του Σαίξπηρ, με κάποιον τρόπο αυτοβιογραφικό; Η Ιρλανδή, πολυβραβευμένη συγγραφέας, Μάγκι Ο’ Φάρελ στο βιβλίο της με τίτλο «Άμνετ» αποσπάσματα του οποίου ακούμε από τη φωνή της ηθοποιού Γωγώς Μπρέμπου, επιχειρεί μια βαθιά και πειστική απάντηση και σε αυτά τα ερωτήματα. Αλλά το πραγματικό θέμα της είναι άλλο: στο κέντρο του βιβλίου της δεν βρίσκεται ο διάσημος δραματουργός, ο οποίος συστηματικά δεν κατονομάζεται. Στο κέντρο του βιβλίου βρίσκεται μια γυναίκα, μια μορφή εντελώς ξεχωριστή, ένας εντυπωσιακός και έξοχα φτιαγμένος χαρακτήρας, η γυναίκα του Σαίξπηρ και μητέρα των τριών παιδιών του, η Αν Χάθαγουεϊ.

Ο συγγραφέας και βιβλιοκριτικός Κώστας Κατσουλάρης σε αυτό το επεισόδιο βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει με αφορμή το βιβλίο της Έλλης Βιντιάδη «Τα ζώα και εμείς» για ένα διαχρονικό και πάντα επίκαιρο ζήτημα: τη σχέση των ανθρώπων με τα ζώα. Στα πιθανά ενδόμυχα ερωτήματα που προκύπτουν όπως: τόσοι άνθρωποι υποφέρουν, μας έπιασε ο πόνος για τον… πόνο των ζώων; «Ακούγοντας» μερικές μόνο σελίδες του βιβλίου από τη φωνή της ηθοποιού Γωγoύς Μπρέμπου μπορούν να μας πείσουν πως όλα σχετίζονται. Mπορείς να φανταστείς κάποιον που φέρεται με βαναυσότητα στα ζώα να είναι καλός και τρυφερός με τα παιδιά και τους αδύναμους ανθρώπους; Να είναι ανεκτικός με όσους είναι διαφορετικοί από αυτόν; Έχει άλλωστε πλέον αποδειχτεί ότι οι περισσότεροι σαδιστές εγκληματίες έχουν προϋπάρξει βασανιστές ζώων.