Nottebohmlezingen

Tine De Koninck gaat tijdens haar muzikale lezing in op het bijzondere liedboek voor Dorothea de Berti.

In 2023 kon de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience het liedboek voor de Antwerpse Dorothea de Berti verwerven, een uniek manuscript dat in 1621 werd samengesteld ter gelegenheid van haar verloving. Dit prachtig gekalligrafeerde album weerspiegelt de artistieke en literaire smaak van de elite in de Zuidelijke Nederlanden, met Franse hofliederen, liefdesemblemen en poëzie van grote dichters. Tijdens deze lezing wordt de inhoud en cultureel-historische context van dit waardevolle handschrift besproken. Ze wordt muzikaal begeleid door het vocaal ensemble Lyra Antiqua o.l.v. Jan Van Elsacker en luitist Tom Van Eygen van de Podiumacademie Lier, die enkele liederen uit het handschrift laten weerklinken. 

Lezing van 16 maart 2025.

In Meesters van de straat toont Martin Schoups hoe Antwerpen in de loop van de negentiende eeuw de meest gepolariseerde stad van het land werd.

Antwerpen is een verdeelde stad en dat is al een hele lange tijd zo. In Meesters van de straat toont Martin Schoups hoe Antwerpen in de loop van de negentiende eeuw de meest gepolariseerde stad van het land werd. Liberalen en conservatieven vlogen elkaar in de haren. De bitse schoolstrijd zette de stad onder hoogspanning. Maar ook op andere terreinen werd het hommeles. Politieagenten kregen het zwaar te verduren in de volksbuurten van de stad. Tijdens stakingen zaten stakende arbeiders ‘onderkruipers’ achterna om hen hardhandig mores te leren. 

Blote vuisten, gebroken ramen, getier en gebrul: dit boek neemt je mee langs woelige Antwerpse straten en pleinen. Betogers en stakers lopen er kriskras door elkaar. Aan de hand van talloze kleine artikeltjes uit de krantencollectie van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience reconstrueert de auteur de sfeer van al die betogingen, stakingen en vechtpartijen in de stad.  

Vanwaar die strijd, vraag dit boek zich af. In die jaren – het laatste kwart van de negentiende eeuw – was de stad letterlijk uit haar voegen gebarsten. De oude stadsmuren waren verdwenen, nieuwe stadsdelen ontwikkeld, en de bevolking was in twintig jaar tijd verdubbeld. Die stormachtige ontwikkelingen zetten traditionele ideeën over gemeenschap en identiteit op de helling. Van wie was de stad? Wie hoorde er bij de stad en wie niet? Als ingebeelde 'spiegel van de gemeenschap' vormden de Antwerpse straten het brandpunt van deze strijd.

Laat je meevoeren door een verdeelde stad onder hoogspanning. 

Lezing van 16 februari 2025.

Dit najaar geven we het woord aan auteurs en onderzoekers die op basis van de rijke collectie van de Erfgoedbibliotheek nieuw werk hebben gepubliceerd. Matthijs de Ridder vertelt waarom die ene bijzondere druk van Franz Kafka in onze collectie Paul van Ostaijen inspireerde als prozaïst. 

Op 6 juni 1924 overleed Franz Kafka aan tuberculose. Anders dan in dit Kafka-jaar stonden de kranten destijds nauwelijks stil bij de dood van de Tsjechische schrijver. Kafka was nog een onbekende in de Lage Landen. Paul van Ostaijen toonde zich wél bijzonder aangedaan. Hij vertaalde meteen een aantal van Kafka's vroege teksten en schreef een persoonlijke nota over de schrijver die was gestorven aan de ziekte die hij op dat moment wellicht al door zijn eigen lichaam voelde razen. 

Matthijs de Ridder belicht in deze lezing de bijzondere band tussen Franz Kafka en Paul van Ostaijen. Hij bladert door Van Ostaijens exemplaar van  Die Verwandlung dat recent door de Erfgoedbibliotheek werd verworven en laat zien dat hoe de leergierige schrijver zijn komische talent scherpte aan het proza van Kafka. Hij staat bovendien stil bij de curieuze gelijkenissen tussen Van Ostaijens groteske Het gevang in de hemel (1920) en Kafka’s verhaal Een hongerkunstenaar (1921).

Lezing van 8 december 2024.

Toenmalig burgemeester van Antwerpen Bart De Wever schreef een geschiedenis van de Koekenstad, en daarvoor had hij onze collectie nodig. 'Het verhaal van Antwerpen' geeft inzicht in de geschiedenis van de stad. Het vertelt waar we vandaan komen, helpt ons te begrijpen wie we zijn en biedt inspiratie om te beseffen wie we willen worden. Uit de verhalen blijkt een liefde voor de stad en een liefde voor de stadsgemeenschap die er thuis is.

Lezing van 17 november 2024.

Steven Van Impe duikt in de collectie van de Erfgoedbibliotheek neemt je mee naar 1140 toen het oudste boek van Antwerpen geschreven werd.

Het Missaal van Berchem is het oudste boek uit Antwerpen. Het werd geschreven rond het jaar 1140 in de verdwenen Sint-Michielsabdij. Zo’n driehonderd jaar later verhuisde het boek naar Berchem, waar het eeuwenlang gebruikt, bewaard en gekoesterd werd. Wat is dat Missaal van Berchem juist? Wat staat erin? Wie heeft het gemaakt? Hoe heeft het al die eeuwen overleefd? Op een deel van die vragen kunnen we nog geen uitgebreide of volledige antwoorden geven: het onderzoek is in veel opzichten nog maar net begonnen. Maar we weten toch al genoeg voor een eerste kennismaking.

Gedigitaliseerde versie

Bekijk het Missaal van Berchem hier alvast integraal online: https://dams.antwerpen.be/asset/dXfKYTVEkDSNJimKZQq7Njk7. Blader door de 205 gedigitaliseerde folio's of bladen van dit eeuwenoude manuscript. Je kan inzoomen op de kleinste details. Veel kijkplezier!

Lezing van zondag 27 oktober 2024.

Dit najaar geven we het woord aan auteurs en onderzoekers die op basis van de rijke collectie van de Erfgoedbibliotheek nieuw werk hebben gepubliceerd. Nico Wouters onderzocht hoe Antwerpen zich verzette tegen de Duitse bezetting.

Iedereen heeft al wel eens gehoord van de belangrijke rol die het Antwerpse verzet speelde bij de bevrijding van de haven in 1944. Maar waar kwam dat verzet vandaan? Het verzet in Antwerpen blijft vaak nog een grote onbekende. Het boek ‘stad in verzet’ brengt voor het eerst onze kennis samen. Hoe ontstond het verzet in Antwerpen en wat waren de belangrijkste organisaties? Welke rol speelde het verzet in de Antwerpse context? En bestond er zoiets als een specifiek Antwerps verzet?

In zijn lezing, geeft Nico Wouters eerst een algemeen overzicht en de belangrijkste conclusies. Hij gaat ook in op de belangrijkste kenmerken van het verzet in Antwerpen en wat ons dat kan leren over het verzet in Vlaanderen en België.

Lezing van zondag 6 oktober 2024.

In het boek 'De toekomst van het verleden' luidt de Nederlandse kunsthistoricus Thijs Weststeijn de noodklok: klimaatverandering is een steeds grotere bedreiging voor ons erfgoed. Wereldwijd lopen musea, archieven, erfgoedbibliotheken, maar ook monumenten, binnensteden en cultuurlandschappen acuut gevaar. Naar aanleiding van het boek organiseerden deBuren en FARO een discussie in onze schitterende Nottebohmzaal.

De stijgende zeespiegel bedreigt Venetië, in Pakistan overstromen de 4.500 jaar oude ruïnes van Mohenjo Daro. Door inklinking van de Engelse veengrond bezwijkt de Muur van Hadrianus en door de toename van zout ontploffen de bakstenen van het opgegraven Babylon. Dichter bij huis beginnen de houten palen onder Amsterdam te rotten en door de waterbom in het oosten van België in 2021 liepen de collecties van archieven, musea en andere erfgoedplekken onherstelbare schade op. Tal van musea zijn al begonnen om hun collecties te verplaatsen naar klimaatbestendige depots. Maar of dat soelaas biedt?

Ook in Vlaanderen en Nederland staat het onderwerp steeds hoger op de agenda. In de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience ging Thijs Weststeijn in op de voornaamste punten in zijn boek. Vervolgens ging hij onder leiding van VRT-journalist Ann De Bie in gesprek met Bert Watteeuw (directeur Rubenshuis en Rubenianum) en Anne van Oosterwijk (directeur Collectie Musea Brugge). Hoe bedreigt de klimaatverandering erfgoed in de Lage Landen en welke locaties staan nu al onder druk? Hoever staan we met de bescherming van ons tastbare verleden? Gastheer was Thomas Martin van de Erfgoedbibliotheek.

Lezing van dinsdag 4 juni 2024.

Tom Dieusaert vertelt over het gevecht van één man tegen de machtigste multinational van de zeventiende eeuw: de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Een gevecht ‘waarbij hij anderhalf miljoen gulden zou verliezen maar toch zijn eer zou bewaren.’

Na de scheiding van de Nederlanden door de Tachtigjarige Oorlog was Isaac le Maire één van de honderden calvinistische, kapitaalkrachtige Antwerpse kooplui die einde zestiende eeuw in Amsterdam neerstreken. Daar werd hij een van de pioniers van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Maar zijn individualistische en tegendraadse karakter bracht hem onvermijdelijk op ramkoers met het staatsmonopolie van de VOC.

Hij was betrokken bij de ontdekking van wat New York zou worden door Henry Hudson. Hij werd een vertrouweling aan het hof van de Franse koning Hendrik IV. En uiteindelijk zou hij de doorgang ontdekken tussen de Atlantische en Stille Oceaan: de mythische Kaap Hoorn.

Lezing van 26 mei 2024.

Een vlaag van natte hond wurmt zich door dikke blauwe wierookwolken in de Onze-Lieve-Vrouwekerk. De penetrante geur van lijken in ontbinding vermengt zich met de parfumwalm van opgetutte kooplui. Aan een van de tientallen zijaltaren rinkelt voor de honderdste keer een bel. Orgelspel en klokkengelui overstemmen de kreet van een marktkramer bij het portaal. In het schemerduister, langs monumentale schilderijen en fluwelen gordijnen, turen heiligen naar de wirwar van kerkgangers. En wat te denken van de vrouwen die afgehakte vingers onder het altaar verstoppen?

Laat je in ‘De geuren van de kathedraal’ (genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs 2023) meevoeren naar een van dé hotspots van de 16de eeuw: de Onze-Lieve-Vrouwekerk, vanaf 1559 de kathedraal van Antwerpen. Dit majestueuze bouwwerk was het kloppend hart van de stad, waar diepgelovige parochianen het pad kruisten met hondenslagers, pelgrims en veehandelaars.

Lezing van 14 april 2024.

Alexander Reeuwijk neemt je mee in de tijd, op ontdekkingsreis, einde achttiende, begin negentiende eeuw. Vaar mee naar het machtige eiland Nieuw-Guinea op het fluitschip La Coquille waar ook René Primevère Lesson aan boord was als scheepschirurg, apotheker en natuuronderzoeker. En zoek mee op de levende exemplaren van de mythische paradijsvogels in de vrije natuur, die in de lucht op een vallende ster gelijken.

‘ De kleine paradijsvogels vliegen sierlijk en met een golvende vlucht; de flankveren zijn achteloos weggestopt en vormen een gracieuze en luchtige pluim, die in de lucht op een vallende ster lijkt.’

De afgelopen eeuwen zijn er tal van prachtige, rijk geïllustreerde dierenboeken gemaakt, waarin wetenschap en kunst op een natuurlijke manier samenvallen. De Antwerpen Zoo bezit een grote collectie dierenboeken, die ze de sinds 2007 in langdurige bruikleen hebben gegeven aan de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.

Samen met Steven van Impe en Hay Wijnhoven heeft schrijver Alexander Reeuwijk, twee boeken uit die collectie, een monografie over paradijsvogels van Richard Bowdler Sharpe en een boek over duiven van Coenraad Jacob Temminck en Pauline Knip - de Courcelles, opnieuw uitgegeven en voorzien van inzichtelijke en informatieve inleidingen. Twee boeken, gemaakt door verschillende makers, over verschillende vogelsoorten in een verschillende periode en met een verschillende techniek.

Lezing van 17 maart 2024.