Samfélagið

Mikil úrkoma hefur verið á norðanverðu landinu um helgina og hafa skriður fallið í Kinn og Útkinn í Þingeyjarsveit. Tólf bæir voru rýmdir um helgina og áfram verður rýming í gildi á svæðinu þar til Almannavarnir endurmeta stöðuna síðar í dag. En hvernig stendur á því að fjöll fara svona á flot og svo á skrið? Það hefur með vatn að gera, vitum við, en það er ýmislegt fleira þarna á ferli. Við ætlum að fá jarðfræðing til að útskýra það betur fyrir okkur, sá heitir Þorsteinn Sæmundsson. Sambúð ungs manns og refs í miðborg Reykjavíkur hefur vakið athygli undanfarið. Ungi maðurinn segist halda refinn heima hjá sér og birtir t.d. myndir á samfélagsmiðlum af gönguferðum og annarri skemmtun refsins. Matvælastofnun hefur gert athugasemdir við athæfið og hefur ásamt Húsdýragarðinum hvatt manninn til að láta dýrið í hendurnar á sérfræðingum þar, enda eigi villt dýr ekki heima í híbýlum fólks, heldur í náttúrunni eða í umsjón þeirra sem kunna að fara með villt dýr. Maðurinn hefur neitað að láta frá sér dýrið. Við fórum í Húsdýragarðinn í morgun og hittum þar Þorkel Heiðarsson, deildarstjóra, sem hefur umsjón með dýraþjónustunni. Við setjumst svo niður með tveimur ungum manneskjum sem eru loftslagsleiðtogar og fóru á námskeið til þess; útivistar og fræðslunámskeið ætlað ungu fólki sem vill láta til sín taka með beinum og óbeinum aðgerðum í baráttunni við loftslagsvána. Ræðum við Ísak Ólafsson og Alexöndru Kristjánsdóttur.

Á norðanverðu Álftanesi liggur nú hræ af hrefnutarfi sem rak þar á land. Hann er talinn fullvaxinn, tæpir átta metrar og virðist hafa drepist á hafi úti. Sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar hafa rannsakað hvalinn og nú þarf að ákveða hvað verður um dýrið - það er nefnilega ekki sama hvað maður gerir við slíkar skepnur. Örlög hræsins verða ráðin í samráði Umhverfisstofnunar, sveitarfélagsins Garðabæjar, heilbrigðiseftirlits og landeiganda og það eru nokkrir möguleikar í stöðunni. Við fórum suður á Álftanes í rokinu í morgun, skoðuðum dýrið og spjölluðum við Rakel Sigurveigu Kristjánsdóttur, sérfræðing hjá umhverfisstofnun. Á undanförnum fjórum árum hefur heildarnotkun sýklalyfja í íslensku heilbrigðiskerfi dregist saman um nær þriðjung. Þetta eru góðar fréttir vegna þess að mikil og óþörf notkun sýklalyfja getur gert bakteríur ónæmar fyrir þessum lífsnauðsynlegu lyfjum. Hinsvegar er notkun sýklalyfja enn alltof mikil og miklu meiri hér en í löndunum í kringum okkur. Valtýr Thors barnasmitsjúkdómalæknir á Barnaspítala Hringsins ætlar að ræða sýklalyf, noktun þeirra og baráttuna við ónæmar bakteríur. Við heimsækjum svo Gerðarsafn - þar fer fram athyglisverð sýning, þar sem samspil manna og dýra er skoðað - meðal annars út frá uppstoppun dýra. Og við ræðum við konu sem er hamskeri - uppstoppari - og ræðum um fagið, bæði út frá ýmsum aðferðum og hugmyndum sem því tengjast en líka út frá náttúrunni, hvort og hvernig það að stoppa upp dýr tengist náttúru- og dýravernd. Anna Sigríður Þráinsdóttir málfarsráðunautur fræðir okkur líka um íslenskt mál í málfarsmínútunni.

Margir urðu varir við jarðskjálfta í nótt. Skjálftinn mældist 3,7 og varð milli Keilis og Litla Hrúts á Reykjanesi skömmu fyrir klukkan tvö. Mörg hundruð skjálftar hafa mælst á svæðinu frá miðnætti og í gær voru þeir 700. Flestir litlir en nokkrir um og yfir 3 að stærð. Þessi aukna skjálftavirkni kemur í kjölfarið á miklum jarðhræringum á Reykjanesi, allt frá því að land tók að rísa við fjallið Þorbjörn og jörð að skjálfa. Sú atburðarás leiddi svo af sér eldgos í Geldingadölum sem stendur enn - því hefur að minnsta kosti ekki verið aflýst þó virknin hafi dottið niður. Er að byrja nýr kafli í því gosi? Eða er líklegt að gjósi nær Keili? Nær höfuðborgarsvæðinu jafnvel? Eða er ekkert frekara gos í vændum? Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur situr fyrir svörum í Samfélaginu. Við setjumst niður með Áróru Árnadóttur. Hún varði í gær doktorsritgerð sína um umhverfislega mikilvæga hegðun. Við vitum að vegna hegðunar okkar mannfólksins fer hættulega mikið magn gróðurhúsaloftegunda út í andrúmsloftið - og við ofnýtum auðlindir jarðarinnar. Áróra kannar í því samhengi hvernig borgarform hefur áhrif á hegðun. Ýtir til dæmis höfuðborgarsvæðið okkur til umhverfisvænni hegðunnar? Eða eru það viðhorf okkar sjálfra sem gera það? Áróra kannar sérstaklega hvernig við ferðumst og hvaða hvatar, réttlætingar og drifkraftar liggja þar að baki. Hvers vegna ferðumst við eins og við ferðumst? Emilía Borgþórsdóttir kemur svo til okkar í umhverfisspjall. Og það er blessað svifrykið sem er á málaskránni hennar í dag.

Silja Björk, rekstarstýra Barr kaffihús í Hofi á Akureyri: Silja hefur tekið upp á því að útbúa matarpakka úr matvælum sem verða afgangs á kaffihúsinu og skilja eftir fyrir utan kaffihúsið fyrir þá sem þurfa á því að halda. Þessu hefur verið vel tekið, matarpakkarnir hafa allir verið farnir að morgni dags. Silja segir allt of mikla matarsóun eiga sér stað innan veitingahúsageirans, í kaffihúsum og bakaríum og vildi leggja sitt af mörkum. Hún bendir á að mögulega sé þörf á samstarfsvettvangi eða miðstýringu frá hinu opinbera til að koma hráefni sem annars yrði hent í betri farveg. Rannsóknir sýna að um þriðjungar allra matvæla sem er framleidd og keypt sé hent. Stefán Pálsson sagnfræðingur: Voru kosningarnar um síðustu helgi sögulegar? Fyrstu úrslit bentu til þess, þegar leit út fyrir að konur væru í meirihluta á Alþingi. Svo var talið aftur í Norðvesturkjördæmi eftir að mistök komu í ljós - og nú er það Alþingis að ákveða hvort úrslitin standa eða hvort fara þurfi í uppkosningar í kjördæminu. Stefán rifjar upp kosningasöguna og fer yfir ýmislegt sem hefur misfarist í kosningum. Málfarsmínúta Edda Olgudóttir: vísindaspjall um æxli og æxlisbælingargen.

Flest allir landsmenn eru með hugann við talningar, það er að segja atkvæðatalningar, sem hafa verið aðalatriði frétta síðustu daga. Eitt sem við hér í samfélaginu höfum komist að er að það er kúnst að telja. Þess vegna reyna kosningastjórnir að fá til þess verks sérhæft fólk, sem kann á pappír, er með næma fingurgóma og góðan heila. Við fræðumst hér á eftir um besta talningafólkið. Þórir Haraldsson er formaður yfirkjörstjórnar í suðurkjördæmi. Við ætlum svo að tala við Tatiönu Latinovic, formann Kvenréttindafélags Íslands en það góða félag sendi frá sér ályktun í gær vegna endurtalningar á atkvæðum í Alþingiskosningunum, sem leiddi til þess að konum fækkaði um þrjár frá fyrri talningu og konur voru ekki lengur meirihluti þingmanna. Vonbrigði, segir Kvenréttindafélagið og ítrekar kröfu um að flokkarnir tryggi jöfn kynjahlutföll. Við sáum fréttir af því í gær að verð á hlutabréfum hefði hækkað verulega í Kauphöllinni eftir að hafa lækkað nokkuð dagana á undan. Kosningaskjálfti er hugtakið sem notað var til að skýra þessar sveiflur. Björn Berg Gunnarsson deildarstjóri greiningar og fræðslu Íslandsbanka ræðir þetta við okkur. Merkasti jarð- og náttúrufræðingur sem Íslendingar hafa átt lést fyrir 100 árum síðan. Þetta var Þorvaldur Thoroddsen, sem ferðaðist um land allt rannsakaði það og skrifaði um uppgötvanir sínar - í lok þáttar fáum við Snæbjörn Guðmundsson jarðfræðing á Náttúruminjasafninu til okkar.

Helga Lára Þorsteinsdóttir kom með viðtalsbrot úr þáttaröðinni Í sjónhending sem var á dagskrá RÚV um 1970. Þar ræddi Sveinn Sæmundsson við Einar Magnússon fyrrum rektor í MR sem keyrði fyrstur manna yfir Sprengisan ásamt félaögum sínum í águst 1933. Ásgerður Gylfadóttir, formaður bæjarráðs og formaður samtaka sunnlenskra sveitarfélaga um að enginn þingmaður sé búsettur á svæðinu frá Flúðum til Fáskrúðsfjarðar Ragna Árnadóttir, skrifstofustjóri Alþingis: tekur á móti nýjum þingmönnum og breyttum þingflokkum. Málfarsmínúta Heiður Magný Herbertsdóttir: tekur þátt í plastlausum september og leyfir hlustendum að fylgjast með

Ingi Tryggvason formaður kjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi: skipulag kosninga og talning atkvæða í þessu víðfeðma kjördæmi Sigríður Dögg Auðunsdóttir, ritstjóri kosningavöku RÚV: hvað gerist og hvernig á að gera það? Hjörleifur Finnsson gerði meistaraverkefni í haf og strandsvæðastjórnun um hnúðlax og greindi hvort hann væri vágestur eða velkominn. EInar Þorleifsson, hjá Náttúrustofu Norðurlands vestra: útlensk blóm vaxa á íslenskum ferðamannstöðum, svo virðist sem ferðamenn flytji með sér frjókorn frá heimalöndum sínum.

Gréta Ingþórsdóttir: í starfshópi utanríkisráðherra, sem skilaði nýverið skýrslu um hvernig efla megi samstarf og vináttu á milli Íslands og Póllands enn frekar. Helga Ösp Jóhannsdóttir: um starfið í Samfélagshúsinu Aflagranda, en þar mætast kynslóðir í hinum ýmsu áhugamálum, yfir mat eða kaffi. Umhverfispistill: Stefán Gíslason fjallar um risarækjur.

Kringlan heimsótt og rætt við gangandi vegfarendur um kosningarnar. Agnar Freyr Helgason, stjórnmálafræðingur: vengaveltur um áhrif veðurs á hegðun kjósenda. Vísindaspjall: Edda Olgudóttir kemur með nýjustu fregnir af rannsóknum á þarmaflóru í fyrirburum.

Jón Gunnar Ólafsson, nýdoktor í fjölmiðlafræði: um muninn á falsfréttum og upplýsingaóreiðu og íslenskar rannsóknir því tengdar. Egill Gunnarsson, bústjóri í Hvanneyrarbúinu, kennslu og rannsóknarbúi Landbúnaðarháskólans: um kennslufjósið á Hvanneyri. Plastlaus september: Heiður Magný Herbertsdóttir segir frá áskorunum tengdar því að gera upp hús á umhverfisvænan máta.