Samfélagið

Útblástur koltvísýrings eykst þrátt fyrir aukna þekkingu og meðvitund um afleiðingar þess. Rætt er við Júlíus Sólnes, prófessor emeritus í umhverfis- og byggingarverkfræði við Háskóla Íslands, sem hefur skoðað þessi mál í áratugi. Á líffræðiráðstefnunni fór fram málstofa um loftslagsbreytingar og skógrækt. Edda Sigurdís Oddsdóttir, sviðsstjóri rannsóknarsviðs hjá Skógræktinni, kemur til okkar en hún var málstofustjóri. Hafdís Erla Hafsteinsdóttir, doktorsnemi í sagnfræði, hefur skoðað buxnasögu Íslands og segir okkur aðeins frá konum, buxum og óhlýðni.

Samfélagið sendir út frá Líffræðiráðstefnunni 2021. Helena Gylfadóttir er líffræðinemi og formaður Haxa, hagsmunafélags líffræðinema. Hún sat í skipulagsnefnd fyrir ráðstefnuna. Helena segir frá ráðstefnunni, mikilvægi hennar, fjölbreytni, fyrirlesurum en líka frá líffræðináminu í dag og örlítið um sinn áhuga og viðfangsefni. Salvör Rafnsdóttir, er læknir og doktorsnema í heilbrigðisvísindum við Háskóla Íslands. Hún skoðar í sínu doktorsverkefni áhrif kælingar á fólk og hvers konar ferli fer af stað í frumum mannslíkamans við kælingu. Þóra Ellen Þórhallsdóttir er prófessor í grasafræði við Háskóla Íslands og ein öndvegisfyrirlesara líffræðiráðstefnunnar. Á ráðstefnunni fjallar hún um rannsóknir sínar á birkiskóginum á Skeiðarársandi, um breytingar á vistkerfinu þar og hvernig er hægt að draga lærdóm af þróuninni. Þá fjallar hún um breytingar sem hafa orðið í á umhverfi og náttúru í hennar kennslutíð og alfarlegar afleiðingar breytinganna. Albína Huld Pálsdóttir er dýrabeinafornleifafræðingur og hefur rannsakað uppruna og erfðir íslensku sauðkindarinnar. Hún fjallar um erfðarannsóknir á gömlum kindabeinum og hvað þær geta sagt okkur. Jónas Páll Jónasson, sérfræðingur hjá Hafrannsóknastofnun, hefur rannsakað atferli humra með því að merkja þá með hljóðmerkjum sem var svo hægt að hlusta á með hlustunarduflum. Jónas segir frá framkvæmd verkefnisins og hvers rannsakendur urðu vísari.

Í dag fer fram málþing á vegum UN Women um kynferðisofbeldi í stríði en nauðgunum hefur í auknum mæli verið beitt sem stríðsvopni víða um heim. Við töluðum við Írisi Björgu Kristjánsdóttur, sérfræðing í friðar, öryggis- og mannúðarmálum hjá svæðisskrifstofu UN Women í Evrópu og Mið-Asíu, en hún tekur þátt í pallborðsumræðum á málþinginu í dag. Allt sem við gerum þarf að verða umhverfisvænna, okkar eigin hegðun sem og atvinnulífið, þetta eru nauðsynleg græn umskipti. En græn umskipti þurfa líka að vera réttlát; það þýðir ekki að loka mengandi verksmiðjum, sem kannski heilu bæjarfélögin sækja vinnu til og taka engan þátt í að byggja upp eitthvað annað í staðinn. Rætt við Önnu Karlsdóttur, rannsóknarstjóra hjá Norræni rannsóknarstofnun, norðurslóðasérfræðingur í landsbyggðarmálum Norðurlandanna um þessi mál sem og önnur rannsóknarefni á hennar borði. Stefán Gíslason flytur svo umhverfispistilinn fjallar meðal annars um hvaða framtíð gæti beðið okkar að lokinni loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem hefst í lok október. Það fer allt eftir markmiðum - og efndum...

Mikilvægi hvíta efnisins í heilanum: Ragnhildur Þóra Káradóttir prófessor í taugalífeðlisfræði segir frá rannsóknum sínum og nýjum uppgötvunum. Rafíþróttir og tölvuleikir velta gríðarlegum fjárhæðum. Heimsmeistaramótið í töluvuleiknum League of Legends fer nú fram í Laugardalshöll og þar er spilað um hundruð milljóna króna í verðlaunafé: Björn Berg Gunnarsson hjá Íslandsbanka hefur skoðað þessi mál í kjölinn. Við fáum líka eina málfarsmínútu frá Önnu Sigríði Þráinsdóttur og í lok þáttar kemur Edda Olgudóttir í sitt reglulega vísindaspjall. Að þessu sinni talar hún um tengsl næringar og geðheilbrigðis barna.

Edilon Hellertsson, eigandi Nesdekkja: Um vetrardekkjavertíðina og farandsstarfsfólk frá Litháen. Gestur Svavarsson, sem er verkefnisstjóri SÍM og Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir, framkvæmdastjóri Almannaróms: Hvernig er hægt að tryggja framgang íslenskrar tungu í síbreytilegu tækniumhverfi? Er það hægt? Páll Líndal, umhverfissálfræðingur: um yfirsýn-skjól kenninguna sem segir að fólk kjósi helst umhverfi sem samtímis veitir okkur yfirsýn og skjól.

Ágústa Þóra Jónsdóttir, varaformaður Landverndar: Nagladekk eru umdeild. Ágústa er ein af þeim sem vill nagladekkin burt af götum borgarinnar. Svana Hrönn Jóhannsdóttir, formaður Glímusambands Íslands: íslenska glíman vill komast á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna. Ferlið getur tekið mörg ár, en fyrsta skrefið í þá átt var tekið í liðinni viku. Birta BJörnsdóttir, fréttakona: segir frá málaferlunum gegna Andrési Bretaprins. Heimsókn frá safni: við rifjum upp viðtal við Eirík Guðmundsson sem var fæddur árið 1895 á Dröngum á Hornströndum og bjó þar fram á fullorðinsár.

Enn einn gagnalekinn um peninga í aflandsfélögum hefur verið í fréttum undanfarið. Við munum eftir Panamaskjölunum fyrir nokkrum árum þar sem fjöldi Íslendinga var tengdur slíkum félögum, þar á meðal ráðherrar. Þessi nýju skjöl eru kölluð Pandóruskjölin og meðal þeirra sem hafa fengið þau afhent er Stundin - sem birtir umfjöllun um þau í dag. Aðalsteinn Kjartansson blaðamaður þar ætlar að ræða þennan leka við okkur, en hann vann líka úr Panamaskjölunum á sínum tíma. Verkefnið Húsnæðiskostur & híbýlaauður hlaut styrk úr Minningarsjóði Guðjóns Samúelssonar fyrir skemmstu. Að baki verkefninu stendur fjölbreyttur hópur fólks, sem eiga þau sameiginlegt að láta sig rannsóknir á húsnæðismálum varða. Hópurinn kynnti hugmyndir sínar í Grósku í vikunni og ein þeirra, Anna María Bogadóttir, arkitekt og menningarfræðingur, kemur til okkar og segir frá áætlunum þeirra og markmiðum. Nóbelsverðlaunin í efnafræði hafa verið veitt tveimur vísindamönnum vegna uppgötvana þeirra sem hafa með svokallaða hvata að gera. Þetta er dálítið flókið og þess vegna báðum við Ágúst Kvaran prófessor í efnafræði að útskýra málið fyrir okkur. Við fáum líka málfarsmínútu frá Önnu Sigríði Þráinsdóttur.

Ólafur Ragnar Grímsson fyrrverandi forseti Íslands og stofnandi Hringborðs norðurslóða, Arctic circle ætlar að segja okkur allt um þann stóra vettvang og risaviðburð sem verður í Hörpu í næstu viku. Sum okkar muna eftir áfengis- og vímuefnaneyslu íslenskra ungmenna hér bara fyrir tveimur áratugum síða, en það er af sem áður var - sem betur fer. Það gerðist ekki að sjálfu sér. Þessi breytti veruleiki unglinga kemur til vegna átaks sem var víðfeðmt og sett saman í kjölfar mikilla rannsókna og skipulags. Átakið gekk upp og nú er þetta átak í útrás, lönd um allan heim vilja tileinka sér hið íslenska forvarnamódel til að sporna við vímuefnaneyslu ungmenna. Við ræðum við eina þeirra sem er í forsvari fyrir það verkefni, Ingu Dóru Sigfúsdóttur, prófessor. Og svo sest Hafdís Hanna Ægisdóttir vistfræðingur niður með okkur í umhverfisspjalli dagsins og hún ætlar að ræða samstarf lista og vísinda til að fjalla um og vekja athygli á umhverfismálum.

Við ætlum að tala um heimilislækningar í þætti dagsins því nú hafa þær jákvæðu fréttir borist að aldrei hafi fleiri stundað sérgreinanám í heimilislækningum. Margrét Ólafía Tómasdóttir er heimilislæknir og á sæti í stjórn félags heimilislækna. Hún ætlar að tala við okkur um fagið, skort á heimilislæknum og þróun heimilislækninga. KSÍ málið og fleiri sambærileg mál hafa beint sjónum okkar að því að mögulega skorti almennilegt utanumhald og vel skilgreind ferli sem umkvartanir, ásakanir og ábendingar fara í; hvort sem er innan stjórnsýslunnar, einkageirans eða á öðrum vettvangi. Vandinn hefur verið sá að oft daga svona mál uppi og þolendur hafa því oft fundið sig knúna til að opinbera hluti á samfélagsmiðlum. En hvernig á að tryggja vernd, friðhelgi og sjá til þess að mál séu sannarlega kláruð á réttan og löglegan hátt? Við setjumst niður með með Einari Bergmundi Þorgerðarsyni Bóassyni, hugbúnaðarsérfræðingi sem hefur skoðað bæði lög, ferla og kerfi sem taka á svona aðstæðum hér heima og erlendis. Edda Olgudóttir spjallar við okkur um vísindi og við fáum eins og eina málfarsmínútu frá Önnu Sigríði Þráinsdóttur.

Fréttir af góðu ástandi loðnustofnsins hafa kætt marga enda mikil verðmæti í húfi. Hafrannsóknastofnun hefur lagt til veiðar á meira en 900.000 tonnum af loðnu fiskveiðiárið 2021-2022. Það er margfalt meiri veiði en undanfarin ár. Þorsteinn Sigurðsson er forstjóri Hafrannsóknastofnunar, við tölum um þetta og fleira við hann. Nóbelsverðlaunum er útdeilt í allar áttir þessa dagana og í læknisfræði fóru þau til tveggja manna sem uppgötvuðu hvernig líkaminn nemur hita, kulda og þrýsting. Þetta eru víst stórmerkileg vísindi og uppgötvanir, sérstaklega þegar kemur að þekkingu okkar á sársauka, helstu ástæðu þess að fólk leitar jú til læknis. Pétur Henry Peterson prófessor í taugalíffræði útskýrir þessi mál fyrir okkur. Svo í lok þáttar kemur umhverfissálfræðingur Páll Líndal Jakobsson til okkar með sinn reglulega pistil.