Yeditepe Fatih Dergisi

Kapalıçarşı, İstanbul’un fethinden itibaren yaklaşık 600 yıldır önemli bir üretim ve ticaret merkezi olarak varlığını sürdürmektedir. Kurucusu Fatih Sultan Mehmed, kuruluş yılı da eski bedestenin inşa tarihi olan 1460 kabul edilir. Ancak çarşı baştan sona tek seferde inşa edilmemiş, Bizans döneminden kalan 48 mx36 m boyutlarındaki iç bedestenin etrafından başlayarak değişik padişahlar döneminde yapılan inşaatlarla yaklaşık 250 yıl boyunca genişletilerek bugüne gelmiştir. Mimarisiyle dev bir labirenti andıran Kapalıçarşı günümüzde, 42 bin m2’lik alanda 2486 dükkân, 62 sokak, 2 bedesten, 18 han, 22 kapı, 1 cami, 4 mescit, 1’er polis ve zabıta noktasından oluşmakta, burada yaklaşık 30 bin kişi çalışmaktadır.

Geçmişine bakarak değişik dönemlerde tevsi inşaatlarıyla büyüyen, yangın ve depremlerle küçülen Kapalıçarşı’nın boyutları hakkında kesin ifadelerle konuşmak pek mümkün değildir. Hicri 1304 (1886-1887) tarihli bir belgeye göre Kapalıçarşı’da 2 bedesten, 4.399 dükkân, 2.195 oda ve hücre, 1 hamam, 497 dolap, 12 hazine odası, 1 cami, 10 mescit, 2 şadırvan, bir sebil, 16 çeşme, 8 tulumbalı kuyu, 1 türbe, 73 revak, 24 han ve 1 mektep bulunmaktaydı. Sadece birkaç yıl sonra, kubbelerin dahi yıkıldığı 1894 depreminde yapı tamamen değişikliğe uğradı. Depremden sonra tamirat için beş yıl kapalı kalan çarşının esnafıysa şehrin değişik yerlerine dağılmıştı.

Burası İstanbul’un kalbi, Kapalıçarşı. Bu yapı kendine has dili, kültürü, hafızasıyla; sokakları, hanları, kapılarıyla başlı başına bir şehir. Dünyanın en kıymetli halıları, renkli kandiller, ışıltılı mücevherler, paha biçilmez antika eşya vitrinin gerisinden göz kırpar, içeri, sırlı bir geçmişin derinliklerinde kaybolup gideceğiniz bir gezintiye davet eder sizi.

İstanbul’a düşen herkesin mutlaka uğradığı Kapalıçarşı’yı Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde şöyle tarif ediyor: “İstanbul’un kalabalık ve seçme yerinde, Osmanoğulları’nın büyük hazinesidir ki gûya kahkaha kalesidir. Bütün sefere gidenlerin, vezirlerin ve âyânın malları buradadır ki yer altında nice yüz demir kapılı mahzenleri vardır. Doğuya açılan kuyumcular kapısı vardır ki bu kapı üzerinde kanatlarını açmış korkunç bir kuş sureti vardır. Bu sureti kapıya nakşetmekteki amaç şuydu: Kazanç denilen şey havaya uçan vahşi bir kuştur. Eğer bu kuşu nezaketle avlayabilirsen bu bezistanda kâr edebilirsin!”

Çarşı günümüzde de canlılık kelimesinin somut karşılığı. Burayı özel ve cazip kılan pek çok hikâye var. Hikâyelerin odağındakiler ise Kapalıçarşı esnafı. Biz de, çarşıda hâlâ babadan oğula, ustadan çırağa el değiştiren dükkânların, esnafın hikâyesinin peşine düştük.

Nefs-i Stanbul’un, kadim sur içinin tarihî boyunca tek akarsuyu olarak kayıtlara geçen ve doğumu Neolitik çağa kadar uzanan Lycos veya Yenibahçe (Bayrampaşa adıyla da bilinir) deresi 20. yüzyılın ortalarına gelindiğinde tamamen yok oldu. İlk adını Yunan mitolojisinden aşina Poseidon’un oğlu Likus’tan almıştı, Yunancada “kurt” anlamına gelen bu ad Osmanlı döneminde değiştirildi ve şehrin batı duvarlarının içiyle kaleboyunun hemen dışındaki gayrinizâmi yapıları istimlak ettikten sonra surları tamir ettirip boyatan Lâdikli Bayram Paşa’nın ismiyle anılmaya başladı. Ancak tarihî haritalara önceleri Lykos, ardından da Bayrampaşa olarak işlenen dere, halk arasında genellikle Yenibahçe duyu veya deresi şeklinde söylenegeldi, hatta şehrin eskilerince zaman zaman Kurtderesi ismiyle kabul gördü.

Sanayici ve 1950 sonrası Türkiye'nin entelektüel ve siyasi mahfillerinin yakın tanıklarından Yurdakul Dağoğlu, aynı zamanda bir hukukçu. Meşhur Marmara Kıraathanesi'nden başlayarak zamanın önde gelen ilim, sanat ve siyaset erbabının sohbetlerinde bulunmuş, onlarla dostluklar kurmuş; kurucuları arasında yer almış, entelektüel birikimini sohbetlerinde dostlarıyla paylaşmış bir çınar. Kendisiyle sur içinin yakın tarihimize damgasını vuran önemli mekânlarını konuştuk.

Sanatın mecrası her zaman atölyeler, bu iş için kurgulanmış sahne, galeri veya salonlar olmayabilir. Sanat, hayatın akışı içinde kendine daha bağımsız hareket alanları yaratabilir. Sokak bu sıra dışı mecraların başında geliyor. Resim öğretmeni Mahsuma Taştanovna da sanatını icra etmek için kamusal hafızanın mekânı sokakları tercih ediyor. Taştanovna, yaşadığı mekânı güzelleştirme, iz bırakma ve geçmişi hatırlatma isteğini Kadırga semtinin duvarlarına resimler çizerek hayata geçiriyor. İstanbul’un en eski semtlerinden birinde ansızın karşımıza çıkan bu duvar resimlerinin beraberinde getirdiği yeniliklere gelin birlikte göz atalım.

Mekân duygusunu iyi verebilen, zaman faktörünü iyi kullanabilen filmler, genelde  sinemanın en başarılı örnekleri arasında anılırlar. Gerçekten de mekân bir filmin en temel ögelerindendir. Mekânın, diğer sinematografik ögelerle kurduğu ilişki bize o filmin niteliği hakkında fikir verir. Mekân kullanımı doğal olarak sinemayı başka bir sanatla, mimarlıkla buluşturur. Bu sayede sinemada bir atmosfer, mimarlıkta da bir yaşam kültürü yaratılır.

Filmlerde şehirler çoğu zaman kendi başlarına birer mekândırlar. New York, Londra ya da Paris gibi, İstanbul da doğal ve mimari mekânlarıyla sinemacılara zengin imkânlar sunmuş, özellikle şehre siluetini veren tarihî yapılar sinema filmlerinde her zaman kendisine yer bulmuştur.

İstanbul Açık Şehir, Şehrin Halleri, Herkes Evine Dönmek İster, Kırk Şehir, Türkiye İçin Sırada Ne Var?, İstanbul Masalları

Diriliş davasının öncüsü, edebiyat ve düşünce hayatımızın büyük ve değerli ismi üstat Sezai Karakoç’u 16 Kasım 2021 tarihinde kaybettik. Aziz na’şını 17 Kasım Çarşamba günü ikindi namazını müteakip Şehzadebaşı Külliyesi haziresindeki ebedî istirahatgâhına defnettik. Ülkemizin, tüm İslam âleminin başı sağ olsun.

Sezai Karakoç’un hepimizde anlamlı bir karşılığı vardır. Kimi şiirini sever kimi hayata karşı takındığı tavra hayrandır. Kimine göre ise mütefekkir, çağımıza damgasını vurmuş bir medeniyet ideoloğudur.

Ben burada, Sezai Karakoç ile son görüşmemden söz edeceğim. Kendisini 12 Kasım Cuma günü Fındıkzade'de bulunan Diriliş Yayınları’nda ziyaret ettim. Yemek saatine denk gelmiştim. Beni sofrasına buyur etti, “Siz de yiyin!” dedi. Aç olmadığımı söyleyip kendisine teşekkür ettim. Yayınevinde yemekler genelde dışarıdan getirilirdi, vakit bulduklarında içeride yemek yapıldığı da olurdu. O günkü mönüsünde türlü vardı.

Kapalıçarşı… İç içe geçmiş yüzlerce sokağıyla âdeta sınırları içinde küçük, kapalı bir şehir. Kendine özgü alışveriş kuralları ve açık dükkân anlayışıyla, yılda 45 milyon ziyaretçiyi ağırlıyor. Sur içinin geleneksel ticaret bölgesinin tam odağında, Nuruosmaniye ile Bayezid camileri arasındaki geniş alanda yayılan bu abidevi yapı, İstanbul Valiliği, Fatih Belediyesi ve Kapalıçarşı yönetimi arasında imzalanan “Kapalıçarşı’nın Beden Duvarlarının ve Sokaklarının Düzenlenmesine İlişkin” protokolle restore ediliyor.

Ticari faaliyetlerin aksamaması ve ziyaretçi akışının kesintiye uğramaması için proje 5 etap hâlinde planlandı. Restorasyonun yenileme alanına ilişkin çalışma ilkeleri; projelendirme, yönetim planı, alt yapı, beden duvarları ve çatı restorasyonu olarak belirlendi.  2009 yılında başlatılan projelendirme aşaması 2014 yılında sonlandı. Ardından Kapalıçarşı içinde yer alan adalara ilişkin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri onaylandı. Çarşıyı çevreleyen hanların proje onay süreci ise devam ediyor.

Kapalıçarşı'nın restorasyon aşamalarını "Kapalıçarşı Restorasyon Bilim Kurulu" üyelerine sorduk.

İstanbul’u ziyaret eden seyyahların neredeyse tamamının yolu Kapalıçarşı’dan geçmiştir. Bazıları çok kısa ziyaretlerde bulunurken bazıları ise çarşıda alışveriş ve ticaretle epey vakit geçirmiş, esnaf ile sohbet ederek çarşının fiziki özelliklerine, buradaki gündelik hayata dair önemli bilgiler derlemişlerdir.

Seyyahların Kapalıçarşı’ya olan ilgilerinin daha seyahatlerine başlamadan önce oluştuğu bilinmektedir. İstanbul’a gelmeden yaptıkları araştırmalarda çarşının ne kadar önemli bir ticaret merkezi olduğunu öğrenmişler ve seyahatlerini burayı da ziyaret edecek şekilde planlamışlardır.