Yeditepe Fatih Dergisi

Türk musiki tarihinin büyük bestekârlarının başında gelen ve Dede Efendi olarak nam salan Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi, 9 Ocak 1778’de Şehzadebaşı civarında bir evde dünyaya geldi. Babası Süleyman Ağa, Sayda valisi Bosnalı Cezzar Ahmed Paşa’nın mühürdarlığında bulunmuş ise de Rauf Yektâ’nın Esâtîz-i Elhân’da aktardığına göre, Paşa’nın gaddar ve kan dökücü bir kimse olmasından dolayı hizmetinden istifa edip İstanbul’a gelmiş ve Şehzadebaşı’ndaki Acemoğlu Hamamı’nı satın alarak hamamcılıkla geçinmeye başlamıştı. Süleyman Ağa İstanbul’a geldikten bir müddet sonra Rukiye isminde bir hanımla evlenmiş ve bu izdivaçtan dünyaya gelen oğullarına, Kurban Bayramı’nın birinci günü doğduğu için ‘İsmail’ adını vermişlerdir.

Çarşı geleneği İslam mimarisinin en önemli unsurlarından birini teşkil eder. Mekke’de ortaya çıkan İslam dini, yayılım gösterdiği alanın ticari merkezler üzerinde konumlanmasından dolayı bir “şehir dini” hüviyeti taşır. Nitekim İslam peygamberi Hz. Muhammed de gençliğinde ticaretle iştigal etmiştir. İslam’ın yayılmasında kervan güzergâhları önemli bir rol oynar. Hemen bir asır sonra İslam Devleti’nin sınırları İspanya’dan Orta Asya içlerine kadar genişlemiştir. Bu ilerleyiş sırasında İslam egemenliği altına giren ve zamanla müslümanlaşan Mısırlılar, Aramiler, İranlılar ticari meziyetleri ile ön plana çıkan topluluklardır. Yayılım esnasında Müslümanlar bir yandan eski kültür merkezlerine egemen olmuş bir yandan da yeni merkezler kurma yoluna gitmişlerdir. Irak’ta Bağdat, Basra ve Kûfe, Mısır’da Fustat, İran ve doğusunda Nişabur, Merv, Semerkant, Buhara gibi şehirler bu duruma örnek gösterilebilir. Saydığımız şehirlerden Bağdat hem Abbasi hilafetine başkentlik yapması, hem uygun ticaret yolları üzerinde bulunması hem de Dicle ve Fırat nehirleri arasında konumlanmasından dolayı kurulduktan yarım asır sonra 1 milyondan fazla nüfusa sahip olacaktır. Bu hâliyle Bağdat dünyanın en kalabalık şehri durumundadır.

Şeyh Hamdullah ile başlayan Osmanlı hüsnühat geleneğinin yaşayan önemli temsilcilerinden Hasan Çelebi. Elli yılı aşkın süredir üretkenliğinden taviz vermeden sanatını sabırla ve bitmeyen bir aşkla icra etti. Bu sanata ilgi duyan yüzlerce insanın elinden tuttu, yolunu aydınlattı. Yazılarıyla birçok caminin kubbe ve mihraplarını, kuşaklarını ayet ve hadislerle bezeyen Çelebi’nin güzelin peşindeki yolculuğunu kendisinden dinledik.

Kapalıçarşı (Çarşu-yı Kebir, Sûk-ı Sultânî)’nın güney cihetinde, Tavukpazarı denilen bölgede, Çenberlitaş Atik Ali Paşa Camii ile Nûruosmaniye-Kapalıçarşı arasındaki han, arşiv kayıtlarında Esir Hanı, Esir Pazarı, Han-ı Pazar-ı Esir, Esir Pazarı Hanı gibi isimlerle anılır.1 İçindeki mescit de çeşitli kaynaklarda Esirci Mescidi, Esir Pazarı Mescidi, Esir Hanı Mescidi, Mescid-i Han-ı Esir, Esirhane Mescidi, Dâye Hâtun Mescidi, Gülnûş Kadın Mescidi, Gülnûş Kadın Camii, Kili Nazır Hacı Mustafa Ağa Camii olarak zikredilir.

Öncelikle mescidin içinde bulunduğu Esir Pazarı Hanı hakkında kaynakların elverdiği ölçüde kısaca bilgi vermeye çalışalım, ardından mescit bahsine geçelim.

1930’ların sur içi İstanbul’unda kayıt altına alınmış 637 anıtsal eser var. Pek çok araştırmacı ve yazarın başvuru kaynağı olan Encümen Arşivi dijitale aktarılıyor. 

Tarihi oluşturan hafızayı ortaya çıkarmanın bir yolu da, tarihî varlıkları korumak, onları günümüz koşulları içinde muhafaza edebilmektir. Eski Eserler Koruma Kurulu-Osmanlıca adıyla Muhâfaza-i Âsâr-ı Atîka Encümen-i Dâimîsi'nin temelleri, 21 Mayıs 1917’de müze dışındaki eski eserleri ve anıtları korumaya yönelik çalışmalar yapmak üzere padişah V. Mehmed dönemi sadrazamı Talat Paşa’nın tezkiresi ile İstanbul’da atıldı. Bu kurulun asıl amacı taşınmaz eserlerin tescilini sağlamaktı.

Refik Halid Karay, Akşam gazetesinde 18 Mart 1945 tarihli sayısında yayımlanan “Kapalıçarşı’nın Romanı” başlıklı yazısında, bu çarşının aşağı yukarı beş asırlık tarihinde İstanbul’un giyim kuşam, süs ve zarafet hayatını belirleyip kadınına ve erkeğine dört yüz küsur yıl boyunca cazibeli elbiseler giydirdiği için önemli olduğunu ve feyizli bir kalemden çok emek verilerek yazılmış bir “Kapalıçarşı Tarihi” yahut “Kapalıçarşı Romanı” beklediğini söylüyordu. Bu yazı yayımlandıktan tam otuz dört yıl sonra Kapalıçarşı’nın Romanı (1979) isimli bir kitap çıktı. Çelik Gülersoy imzasını taşıyan bu kitabın sadece ismi “roman”dı, kendisi değil. Ama galiba Kapalıçarşı’nın tarihine ve bu çarşı etrafında şekillenen kültüre ve yaşama tarzına dair derli toplu ve bol resimli ilk kitaplardan biri olması bakımından önemliydi.

Jake Michael Singer, fotoğraf ve kâğıt sanatıyla ilgileniyor. Yeteneğini en üst düzeyde gösterdiği alan ise heykel. Mutidisipliner bir sanatçı olarak tanımlanmayı tercih ediyor. Singer bugüne kadar dünya çapında birçok sanat fuarına katıldı ve Avrupa, Amerika ve Afrika’da kişisel sergiler düzenledi. Cibali, Küçükmustafapaşa Hamamı’nda sergilenen  enstelasyonu “Bennu Statis” onun son projesi. Singer’ın binlerce çelik çubuktan zıtların bütünlüğüne vurgu yapan metaforlarla biçimlendirdiği kuş heykelleri algımızda yeni kapılar aralıyor.

“Büyük bir kütüphaneden başka neresi sana sığınak olabilir?” diye sorar İtalyan yazar Italo Calvino. Haksız da değildir. Kütüphaneler okumak,  çalışmak, dinlenmek, soluklanmak ama en çok da hayal kurmak için birebirdir. İnsanı dünyanın gürültüsünden çekip kurtaran büyülü bir girdap gibi, bambaşka bir âleme taşır. Yoğunlaşmamız gereken zihinsel gündemlerimiz varken günlük hayatın temposundan uzakta kalabilmek gerçekten çok önemlidir.  İyi bir kütüphane işte bize bu dinginliği vadeder.

Türkiye’de fuarcılık sektörünün ekonomik kalkınmaya destek verecek boyutta geliştiğini, yıl içinde düzenlenen fuar sayısından ve sektörel fuarların giderek genişlemesinden anlayabiliyoruz. Bu gelişime destek veren şehirlerin başında tabii ki İstanbul geliyor. Kültür sanat sezonu açılışı ile birlikte geçtiğimiz haftalarda sur içinde art arda birçok fuar organizasyonu gerçekleştirildi. Fuarlar aynı zamanda kurumlar için önemli bir tanıtım imkânı sağlıyor. Fatih Belediyesi de, bu fuarlar aracılığıyla bilimden kültüre, edebiyattan sanata birçok farklı alanda gerçekleştirdiği hizmetlerini ziyaretçilere daha yakından anlatma, tanıtma fırsatını yakaladı. İşte standlardan renkli kareler!

İstanbul peyzajının vazgeçilmez unsuru çınarlar… Çok eski devirlerden beri görenleri kendilerine hayran bırakmış bu ulu ağaçlar sur içinin pek çok yerinde tarihin dönüm noktasından duyulmadık haberler taşırcasına hâlâ ayaktadır. Kimi zaman şiirin mısralarından seslenir kimi zaman bir ressamın fırçasında cisimlenir, bir film sahnesinde veya bir fotoğraf karesinde ölümsüzleşirler. Tam da Lamartine’in işte müslüman Türk’ün hayatı diyerek betimlediği gibi, harikulade bir ufkun karşısında, başının üstünde dallarıyla bir ağaç, illa ki çınar olmalıdır, yanında bir çeşme, gözünün önünde deniz, orada oturmak, belirsiz dalgın bir seyirle saatler geçirmek… Bir çınar serinliğinde demlenen, tabiat sevgisiyle hercümerç bir sur içi manzarasıdır bu.