स्वगुरोः अपारस्य ज्ञानस्य प्रशंसां कुर्वते शिष्याय गुरुः एवं बोधयति 'अलं प्रशंसया । मया प्राप्तम् अल्पमेव । यथा सागरः अपारः तथैव ज्ञानराशिः अपि अपारः । वयं महता श्रमेण यत् अध्ययनं कुर्याम तत् तु तावदेव भवेत्, सागरे दण्डस्य मज्जनात् यावत् सङ्गृह्येत । यत् ज्ञानं प्राप्तं तत् अधिकम् इति तु भ्रमः एव । प्राप्तव्यमस्ति अपारम् । ज्ञानसागरस्य अपारतां मनसि निधाय प्राप्तस्य मापनं करणीयम् अस्माभिः, न तु स्वयोग्यतां सामर्थ्यं वा मनसि निधाय' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

When a disciple praised his Guru’s vast knowledge, the Guru explained: “Enough of praise. What I have gained is little. Just as the ocean is boundless, so too is the treasure of knowledge. Whatever we study with great effort is only as much as a stick dipped into the sea can gather. To think that what we know is great is mere illusion. Much more remains to be attained. We must measure our learning against the infinity of knowledge, not against our own ability or worth.”

मण्डूकमुनि-इतरयोः पुत्रः महीदासः सर्वदा द्वादशाक्षरमन्त्रं जपन् लौकिककर्मसु अनासक्तिं वहति स्म । अतः महीदासे इतरायां च मुनेः अनादरः प्रवृद्धः । खिन्ना इतरा पुत्रेण सह अन्यत्र वासम् आरब्धवती । कदाचित् जपेन सन्तुष्टः विष्णुः महीदासस्य स्वप्नम् आगत्य 'गुरूपदेशं विना एव सकलवेदवेदाङ्गज्ञानं तव भविष्यति' इति अवत् । तथैव ज्ञानं सम्पाद्य ऋग्वेदभाष्यं कर्मकाण्डबोधकं ब्राह्मणग्रन्थं च सः अरचयत् । 'मम माता पत्युः उपेक्षाम् अनुभवन्ती, प्रतिकूलस्थितौ अपि मह्यं सत्संस्कारदाने बद्धादरा आसीत् । अतः इतः परं मया रचितः ब्राह्मणग्रन्थः ऐतरेयब्राह्मणत्वेन निर्दिष्टः भवतु' इति अवदत् महीदासः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Mahidasa, son of Mandukamuni and Itara, constantly recited the twelve syllable mantra and remained detached from worldly duties. Because of this, his father neglected him, and his mother, distressed, went to live elsewhere with her son. One day, Lord Vishnu, pleased with Mahidasa’s devotion, appeared in his dream and blessed him: “Without a teacher’s instruction, you shall gain complete knowledge of the Vedas and Vedangas.” Indeed, Mahidasa attained such wisdom and composed a commentary on the Rigveda and a Brahmana text explaining ritual practices. He named it as ‘Aitareya Brahmana’ after his mother Itara, honoring her steadfast values despite hardship.

पूर्वं वारणास्यां स्थितस्य बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः आसीत् आचार्य: नरेन्द्रदेवः । अस्वस्थं बन्धुं द्रष्टुं कदाचित् सः सैकल्-रिक्षायानेन गच्छन् आसीत् । तं दृष्ट्वा कश्चन सुहृद् पृच्छति यत् सर्वकारस्य कार्-यानेन गन्तुम् अर्हति खलु इति । तदा आचार्यः वदति 'उन्नतस्थाने तिष्ठता मया आचारशुद्धिः परिरक्षणीया । यदि मादृशानाम् आचारे एव शुद्धिः न भवेत् तर्हि समाजे सदाचारः कथं तिष्ठेत्? अतः मया वैयक्तिककार्याय सर्वकारीयव्यवस्थायाः उपयोगः न क्रियते' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Acharya Narendra Dev, once the Vice Chancellor of Banaras Hindu University, went by cycle-rickshaw to visit an ailing relative. A friend asked why he did not use the government car available to him. Narendra Dev replied: “In a high position, I must preserve purity of conduct. If people like me do not maintain integrity in personal behavior, how can society uphold morality? Therefore, I do not use government facilities for private purposes.”

इयं कथा राजचोरयोः विषये अस्ति। चौर्यार्थम् आगतः चोरः राज्ञः प्राणरक्षणं करोति । तदर्थं राजा तस्मै दश सुवर्णनाणकानि उपायनत्वेन दत्त्वा प्रेषयति । अपि च चौर्यार्थं दश रजतनाणकानि दण्डत्वेन दातव्यम् इति दण्डयति च । कोषाधिकारी कुतूहलत्वेन चोरम् अपृच्छत् 'चौर्यार्थम् आगतेन त्वया चौर्यप्रवृत्तिं परित्यज्य राज्ञः प्राणरक्षणाय किमर्थम् उद्यतम्?’ इति । तदा चोरः 'परेषां प्राणरक्षणाय प्रयासः मानवमात्रस्य आद्यं कर्तव्यम् । तदेव मया कृतम् इति'  अवदत् । यत् यदा करणीयं तत् तदैव करणीयम् इति अचिन्तयत् कोषाधिकारी ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This story concerns a king and a thief. A thief came intending to steal, but instead saved the king’s life. In gratitude, the king sent him ten gold coins as a gift, yet also fined him ten silver coins for coming with the intent to steal. Curious, the treasurer asked the thief: “Why did you abandon theft and choose to save the king’s life?” The thief replied: “To protect another’s life is the foremost duty of every human being. That is what I did.” The treasurer reflected: “What must be done should be done at the right time.”

पूर्वं कश्चन कृष्णभक्तः आसीत् । सः सदा भगवतः ध्याने पूजायां च निरतः‌ भवति स्म । तस्य भक्त्या सुप्रीतः श्रीकृष्णः कदाचित् तस्य पुरतः प्रत्यक्षः अभवत् । तं दृष्ट्वा भक्तः नितरां सन्तुष्टः जातः । आनन्दाश्रूणि स्रावयन् साष्टाङ्गं नमस्कृतवान् । ततः श्रीकृष्णः तं परीक्षते । भक्तः परीक्षायां सफलः भवति । अन्ते भक्तम् आशिषा अनुगृह्य ततः अन्तर्हितः भवति भगवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once there was a devotee of Krishna who spent his time in constant meditation and worship. Pleased with his devotion, Lord Krishna appeared before him. Overjoyed, the devotee shed tears of bliss and bowed in full reverence. Krishna then tested him, and the devotee proved successful. In the end, the Lord blessed him and disappeared.

आश्रमे गुरुः प्रतिदिनं प्रातः अष्टसु दिक्षु नमस्कारं करोति स्म । तत् दृष्ट्वा कश्चन शिष्यः अष्टानां दिशानां नमस्कारस्य उद्देशम् अपृच्छत् । तदा सः सर्वाः दिशः किं किं तत्त्वं सङ्केतयन्ति इति वदति । दिग्भ्यः नमस्कारार्पणम् एवं विशिष्टेन उद्देशेन भवति इति ज्ञात्वा इतः परम् अहमपि दिशः नमस्करिष्यामि इति अवदत् शिष्यः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In the ashram, the Guru offered salutations every morning to the eight directions. Seeing this, a disciple asked the purpose of bowing to all directions. The Guru explained that each direction symbolizes certain principles, and salutation to them is done with a special intent. Understanding this, the disciple said: “From now on, I too will bow to the directions.”

कश्चन शिष्यः आचार्यम् अपृच्छत् यत् ज्ञानात् केवलं वृत्तिप्राप्तिः, मानसम्मानप्राप्तिः च एव प्रयोजनं वा? इति । तदा आचार्यः केनचित् निर्दर्शनेन शिष्यं बोधयति 'अज्ञानस्य कारणतः अस्मासु अनेकविधाः भ्रान्तयः जायन्ते । तासां निवारणाय अन्तरङ्गदीपः उद्दीपनीयः । सर्वे अन्तरङ्गोद्दीपनं कर्तुं न अर्हन्ति । भ्रमजालस्य अपसारणाय आत्मप्रकाशस्य प्राप्त्यै च निरन्तरगभीराध्ययनम् एव शरणम्' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A disciple once asked his teacher whether knowledge is meant only for livelihood and honor. The teacher explained with an example: “Because of ignorance, many delusions arise within us. To remove them, the inner lamp must be kindled. Not everyone can awaken this inner light. For clearing the web of illusions and attaining self-illumination, continuous deep study alone is the true path.”

'फलप्राप्तीच्छां विना यानि उत्तमानि कार्याणि क्रियेरन् तानि एव सत्कार्याणि भवेयुः । यत् क्रियेत तत् निःस्वार्थभावनया कर्तव्यम् । जनानाम् उपकारः यतः स्यात् तादृशानि कार्याणि करणीयानि । येभ्यः कार्येभ्यः मनसः आत्मनः च संस्कारः‌ भवेत् तानि एव उत्तमकार्याणि । प्रशंसाप्राप्तीच्छा विकृतिरूपा एव । अतः तादृशीम् इच्छां परित्यज्य शुद्धेन हृदयेन प्रजाहितकार्याणि कुरु' इति कश्चन संन्यासी कञ्चन राजानं बोधयति अस्यां कथायाम् । ततः ज्ञानोदयं प्राप्तः राजा सत्कार्यसङ्कल्पं कृत्वा तं संन्यासिनं भक्त्या नमस्कृतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A saint advised a king: “Good deeds are those done without desire for reward. Act with selflessness, aiming at the welfare of people. The best actions are those that refine both mind and character. Seeking praise is a distortion—abandon it and work with a pure heart for the good of all.” Hearing this, the king gained insight, resolved to perform noble deeds, and bowed to the saint with devotion.

व्यासपूजादिने गुरोः रामदासस्य आश्रमं प्रति भक्ताः आगत्य गुरुपूजां निमित्तीकृत्य किमपि समर्पयन्ति स्म । राजा शिवराजः अपि तत्र आगत्य साष्टाङ्गप्रणामं कृत्वा एकं कागदं स्थालिकां संस्थाप्य गुरुदेवस्य पुरतः‌ अस्थापयत् । तत्र लिखितम् आसीत् 'मम राजपदवीं, राज्यं, सम्पत्तिं च गुरुदेवस्य पदतले अर्पितम् अस्ति' इति । सः संन्यासी भूत्वा गुरोः सेवां कर्तुम् इच्छति स्म । तदा गुरुः अवदत् 'स्वराज्यं सुराज्यं क्रियताम् । संन्यासिनः यः‌ मनोभावः तेनैव निर्लिप्तमनोभावेन कार्यं क्रियताम् । तस्य सङ्केतरूपेण राज्यध्वजः काषायवर्णीयः भवतु' इति । तस्मात् दिनात् शिवराजप्रशासनस्य ध्वजः काषायवर्णीयः जातः । सः एव भगवद्-ध्वजः इति निर्दिश्यते ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

On the day of Vyasa Puja, devotees came to the ashram of Guru Ramdas to offer their respects. King Shivaji also arrived, bowed fully, and placed a paper before the Guru. It read: “I place my throne, kingdom, and wealth at the feet of my Guru.” Shivaji wished to renounce and serve as a monk. The Guru then said: “Let your kingdom become Swarajya (self rule) and Surajya (good governance). Perform your duties with the same detachment as a monk. As a symbol of this spirit, let the royal flag be saffron in color.” From that day, Shivaji’s administration adopted the saffron flag, known as the Bhagavad-dhvaja.

सन्तोषप्राप्तिमार्गम् इच्छन्तं कञ्चन गृहस्थं कश्चन महात्मा स्वस्य आश्रमे कूपखननकार्ये नियोजयति । सः गृहस्थः काञ्चित् नीतिम् अनुसृत्य कूपखननं करोति । जलम् अपि उद्भवति । तदा परस्परसम्भाषणावसरे महात्मा वदति 'कूपखननस्य या नीतिः सा एव सन्तोषप्राप्त्यै अपि । ऊर्ध्वभागे विद्यमानाः विघ्नकारकाः अंशाः अपनीताः चेत् सन्तोषः स्वयमेव उद्गच्छति । निरन्तरप्रयासः अपि अपेक्ष्यते तदर्थम् । मनसः नैर्मल्यं सम्पादितं चेत् सन्तोषः स्वयमेव प्राप्येत' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A householder seeking the path to contentment was engaged by a saint in digging a well at the hermitage. Following proper method, he dug, and water eventually emerged. In conversation, the saint explained: “The principle of well digging is the same for attaining contentment. When the obstacles above are removed, water rises naturally; likewise, when impurities of the mind are cleared, contentment arises on its own. Constant effort is required, but once purity of mind is achieved, satisfaction flows naturally.”