Betrouwbare Bronnen

Zo'n minderheidskabinet blijkt toch wennen. Vaste rolverdelingen en werkwijzen moeten worden aangepast. Ook de ministersploeg zelf moet anders te werk gaan. Onderling, binnen de coalitie en in het politieke krachtenspel rond het Binnenhof. Jaap Jansen en PG Kroeger vragen zich af of dit al een beetje lukt.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje [email protected] en wij zoeken contact.

***

Overleg in een coalitie en een kabinet dat niet kan weten of de uitkomst daarvan ook leidt meerderheden in Tweede en Eerste Kamer is al direct anders van aard dan bij traditionele meerderheidskabinetten. Al in het vroegste stadium moet zo'n minderheidsploeg voor het behalen van effectieve meerderheden de beleidsruimte en de prijs meewegen. Om te beginnen binnen de eigen ploeg en dat is al lastig genoeg.

Jettens ploeg lijkt hier zelfs wat op de Schoof-coalitie, waarin vanzelfsprekende meerderheden eveneens ontbraken, hoewel de parlementaire steun aanvankelijk ruim bemeten leek. Nee, er was groot onderling wantrouwen en fractieleiders die de premier en zijn collega’s marginaliseerden. Rob Jetten zal het die kant niet op willen laten gaan.

Ook het parlement moet wennen. Ze dachten na de kabinetsformatie twee routes naar meerderheden te hebben. Maar voortgaande versplintering en stuurloosheid in beide Kamers vertroebelden dat beeld meteen al. Jetten kan zodoende proberen verdeel en heers te spelen, maar de lotgevallen van minister Sjoerd Sjoerdsma laten zien hoe riskant dat spel is.

De brede steun in de Tweede Kamer voor de motie van Jesse Klaver tegen akkoorden met politici die oproepen tot geweld of de omvolkingstheorie verspreiden, kan hier nog onverwachte gevolgen hebben. Want door zich daar tegen te keren hebben partijen als JA21 en SGP zich laten gijzelen door FvD en groep-Markuszower. Komen zij zo buiten spel te staan?

Europees en internationaal heeft Jetten zich met zijn ploeg nadrukkelijk gemanifesteerd. Hier is duidelijk merkbaar dat velen in de Kamer - bij alle kritische kanttekeningen - er voorkeur aan geven niet opnieuw een kortademig avontuur mee te maken. Stabiele, duidelijke verhoudingen zijn gewenst en noodzakelijk. Zeker als voor de decennia over grote investeringen in Defensie beslist moeten worden.

Het kabinet is overladen met huiswerk. De jaarlijkse beleidsanalyse door de Europese Commissie laat zien dat D66, VVD en CDA niet langer kunnen talmen. Die indringende en uitvoerige richtingwijzer uit Brussel benadrukt dat Nederland grote dossiers al jaren stagneren.

Investeringen in R&D en kennis bijvoorbeeld, maar bij ook stikstofaanpak, waterkwaliteit, de energietransitie, woningbouw, de arbeidsmarkt en ineffectieve fiscale regelingen. Die Europese analyse komt sterk overeen met de indringende kritiek van de Algemene Rekenkamer, zoals president Pieter Duisenberg die verwoordde in Betrouwbare Bronnen.

Opvallend is ook, dat eenzelfde ongenoegen merkbaar is in de polder. Het sociaal overleg met het kabinet leidde niet tot doorbraken. Maar de analyse uit Brussel lijkt op veel punten aanknopingspunten voor het door Jetten gewenste 'brede pact' te bevatten. Ondertussen schrijven werkgevers en vakbonden aan een ‘agenda voor Nederland’, liet de nieuwe voorzitter van het CNV, Hans van den Heuvel, zich ontvallen. Daar moet iets gezamenlijks van te maken zijn.

***

Verder lezen

Landenrapport over Nederland van de Europese Commissie 2026

Aanbevelingen voor Nederland van de Europese Commissie 2026

***

Verder luisteren

589 - Nieuwe poldervoorzitters dwingen kabinet-Jetten terug te komen op bezuinigingsplan

587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagnatie is nooit gratis'

579 - De geur van wilde beesten - hoe overleeft een minister de eerste weken?

563 - Als minderheid meerderheden maken

562 - De uitgestoken hand van D66, VVD en CDA

557 – Hoe overleeft Rob Jetten het premierschap? Uitdagingen en risico's voor de nieuwe minister-president

547 – Knopen doorhakken, hervormen en stevig investeren: het formatie-advies van Jeroen Dijsselbloem en Pieter Duisenberg

533 – Een nieuw belastingstelsel. Leuker kunnen we het niet maken, eenvoudiger wel

525 –Wat Brainport Eindhoven ons leert en hoe we onze economie nóg toekomstbestendiger kunnen maken

516 – Files op het elektriciteitsnet: de energietransitie dreigt slachtoffer te worden van het eigen succes

512 – Hoe onderwijs, bedrijven en overheden samen de arbeidsmarktkrapte bestrijden

471 - De verduurzaming is Nederlands grootste verbouwing ooit

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:20:29 – Deel 2

00:43:07 – Deel 3

01:10:20 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

‘Brexit means Brexit’ was de leuze van premier Theresa May. Het klonk vol overtuiging en zelfs een beetje parmantig, maar ook zij ging roemloos ten onder. En nog heel wat andere Britse politici verdwenen in de mist. Als slachtoffers van het welbewuste uittreden van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.

Op 23 juni is het tien jaar gelden dat het Brexit-referendum plaatsvond. 52 procent van de deelnemende Britten koos voor scheiding. Jaap Jansen en PG Kroeger duiken in de vaak onbekende en soms vergeten historie van die dramatische stap en de nasleep ervan tot nu toe. Een verhaal dat nog niet af is, want steeds meer Britten vinden dat er een grote fout gemaakt is. De turbulente nasleep zit vol paradoxen. Zo gebeurde in de EU precies het omgekeerde van wat de Brexit-voorstanders luidkeels verkondigden.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

In de kern was de door David Cameron uitgeschreven volksstemming een slim geachte oplossing voor een strikt binnenlands probleem. Omdat zijn eigen Tory Party al decennia ideologisch gespleten was over de rol van de Britten in Europa - en de Labour Party niet minder - beloofde hij een 'heronderhandeling' over die rol, te bekronen met een referendum.

Die heronderhandeling stelde niet veel voor en bleek grotendeels overbodig. Camerons boodschap werd daardoor: eigenlijk hebben we het in de EU best naar ons zin en de kleine, nuttige aanpassingen van bestaande afspraken, die krijgen we.

Het contrast met de ideologische, apocalyptische anti-EU-betogen kon niet groter. Het werd een campagne tussen onspectaculaire, technische agendapunten en bijna panische ondergangsvisioenen, waarin Brexit als allerlaatste kans voor de identiteit en welvaart van de Britse eilanden werd afgeschilderd. Die duistere paniek mobiliseerde angstige kiezers, op de achtergrond geholpen door Trumps adviseur Steve Bannon en het Kremlin. En het werkte.

De conservatieve regering zich had nauwelijks voorbereid op de impact van het referendum. Vijf premiers op rij  - na Cameron en May ook Boris Johnson, Liz Truss en Rishi Sunak - worstelden met 'Brexit means Brexit'. Wat betekende dat nou echt? Definitieve uittreding - in welke vorm dan ook - werd keer op keer uitgesteld. De EU-landen, aangevoerd door onderhandelaar Michel Barnier, lieten zich geen moment uit elkaar spelen en kwamen steeds weer met heldere technische oplossingen, waar de Britse ministers van terugschrokken.

Toen Brexit eind 2020 echt een feit was, zat de schrik er goed in. De concrete gevolgen raakten ongeveer elke aspect van dagelijks leven. Dromen als van een welvarend 'Global Britain', als een 'Singapore aan de Noordzee', enorme besparingen op Brusselse bureaucratiekosten en dichte grenzen bleken luchtspiegelingen. De Britten leverden vooral veel welvaart in; banen en connecties met buren die klanten waren geweest.

Zo ruïneerde Brexit het vertrouwen in politiek en politici verder. Brexit-initiator Nigel Farage stookte de verdeeldheid verder op. Labour van Keir Starmer profileerde zich als competent alternatief. Maar ook hij bleek de onderliggende effecten van een exit zonder plan of duidelijk politiek doel te niet goed te kunnen aanpakken, laat staan oplossen. Politieke versplintering en destabilisatie blijft domineren.

En de Europese Unie zelf? De Europeanen waren niet blij, maar niettemin vrij snel opgelucht. Zonder de Britten kon de Unie zich op allerlei terreinen stevig herinrichten. Geen enkele lidstaat zou ooit nog vrijwillig zo'n suïcidale stap zetten. Viktor Orbán frustreerde graag, maar de EU verlaten? Dat nooit.

Doordat de Britten wel weer meewilden doen met populaire EU-programma's als Erasmus en Horizon en zich met defensie-inspanningen ook meer op de EU ging richten kwam er zelfs flink wat geld in het laatje. Waar men de Britten als partners kon gebruiken, waren ze welkom. Waar niet, kon men ze buiten de deur houden.

Omdat Londen geweigerd had bij de Brexit met de Unie een heldere structurele relatie in te richten, zat juist 'Brussel' achter de knoppen. Michel Barnier had de Britten er al voor gewaarschuwd: "Jammer is het, we wensen jullie alle goeds op je eigen nieuwe pad. Maar ook voor ons geldt nu 'life goes on'."

***

Verder kijken

Brexit: A Very British Coup?

The Brexit Scandal

***

Verder luisteren

585 - 'Nostalgie is geen strategie': Canada breekt met Amerika en kiest voor de EU

567 - De geschiedenis beukt op Europa's deur. Caroline de Gruyter over zondagskinderen in een ruige wereld

427 - Europa wordt een grootmacht en daar moeten we het over hebben

416 - Nostalgie naar de E.E.G.

378 - Dertig jaar na 'Maastricht' is Europa toe aan een nieuwe sprong voorwaarts

333 - Een 'bromance' tussen Rishi Sunak en Emmanuel Macron. De haat-liefdeverhouding van Britten en Fransen

328 – Nieuwe rauwe wereld. Brexit, what Brexit?

299 - Dramatische verschuivingen in de wereldpolitiek. Europa heeft eindelijk een telefoonnummer

283 - Zinkende schepen verlaten de rat: het pijnlijke afscheid van Boris Johnson

71 - Caroline de Gruyter: 'Brexit maakt Europa sterker'

52 - Hoe Rutte David Cameron teleurstelde

535 - 100 jaar Margaret Thatcher, de Iron Lady

30 - Thatcher, Delors en Europa

479 - Winston Churchill. Staatsman. Redenaar. Excentriekeling

32 - Churchill en Europa: biografen Andrew Roberts en Felix Klos

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:43:55 – Deel 2

01:03:55 – Deel 3

01:49:20 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het kabinet-Jetten worstelt met zijn ambities. Het wil de rijksbegroting en de sociale zekerheid voor de lange termijn houdbaar maken. Daartoe wil het met vakbonden en werkgevers brede overeenstemming bereiken en met de uitkomst daarvan ook in het parlement voldeonde steun verwerven voor het beleid van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA. Maar het wantrouwen is groot. 

Na een ultimatum van de vakbeweging, inhoudelijk gesteund door de werkgevers, kwam het kabinet deze week terug op de bezuinigingsplannen. Jaap Jansen en PG Kroeger verkennen hoe de eerste beschietingen de posities van betrokken partijen markeren.

Dat is extra boeiend omdat bijna alle sleutelspelers nieuw zijn in hun rol. De premier en zijn ministers, maar ook de nieuwe voorzitters van ‘de polder’ zijn nog maar net aangetreden.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Voor de nieuwe polderchefs biedt de actuele situatie prima mogelijkheden om zich te profileren. Zij kunnen zichzelf en elkaar - opvallend genoeg buiten de SER om - tegenover het minderheidskabinet plaatsen en zich als een solidair front opstellen, dat de eerder gesloten sociaal akkoorden verdedigt. Daarmee kunnen zij bovendien de coalitie onder druk zetten en uiteen spelen, omdat bijvoorbeeld D66 erg hecht aan een ambitieus sociaaleconomisch hervormingsbeleid en het CDA als vanouds aan het bereiken van sociale consensus rond grote maatschappelijke uitdagingen.

Het kabinet zette daarom deze week in een uitvoerige brief ‘de eerste stap om het inhoudelijk gesprek te starten’. Rob Jetten onderstreept de wens te komen tot ‘een pact om ons land nog beter te laten werken’. Een benadering die dus veel verder reikt dan een zoektocht naar consensus over ingrepen in AOW, WW en WIA. Centrale doelstelling is een ‘ontslagvrije samenleving’ waarin iedereen zich ‘van werk naar werk’ kan ontplooien. Blokkades voor zo'n inhoudelijk gesprek haalt Jetten daarom nu van tafel. En daarmee zijn die polderchefs zelf weer aan zet.

Deze benadering sluit direct aan op de voorzet voor een ‘breed akkoord, liefst vóór Prinsjesdag’, zoals de nieuwe VNO-NCW voorzitter Coen van Oostrom bij zijn aantreden lanceerde. En bij de ultimatum- eisen van de nieuwe vakbondsvoorzitters Hans Spekman (FNV), Hans van den Heuvel (CNV) en Nic van Holstein (Vakcentrale voor Professionals). Die zijn overigens niet meteen gerustgesteld. Zij vragen om ‘opheldering’ over de nieuwe koers in de kabinetsbrief. En in de Tweede Kamer houden mogelijke supporters voor zo'n pact – voorop Jesse Klaver van PRO – eveneens de kaarten tegen de borst.

Zo ontstaat dan een gesprek over gesprekken. De vraag daarbij is of Jetten zélf een eensgezinde coalitie heeft, die ook echt de rust in de polder wil herstellen om Nederland economisch sterker te maken.

Bij alternatieven rond de AOW houden de sociale partners hun kruit droog, omdat volgens hen de houdbaarheid ervan niet in het geding zou zijn. Alle reden bij zo'n ‘opheldering’ eerst consensus te bereiken over feiten en scenario's. Zo zijn de analyses van Rekenkamer-president Pieter Duisenberg over het beperkte zicht van Sociale Zaken op de ontwikkelingen bij de WIA dan meteen van belang, evenals de constatering dat het bestaande stelsel van fiscale regelingen tientallen miljarden aan investeringsruimte blokkeert.

Ondertussen moet in buurland Duitsland de coalitie van CDU/CSU en SPD onder leiding van Friedrich Merz op korte termijn ongeveer dezelfde sociale knopen doorhakken om het land – dat al een hele tijd kampt met krimp – economisch sterker te maken.

***

Verder lezen

Joost Bekendam & Coen van de Ven - Een granaat in de polder, de politieke cultuur van het kabinet-Jetten 

Joop van den Berg - Een minderheidskabinet? Beter van niet

***

Verder luisteren

587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagnatie is nooit gratis'

579 - De geur van wilde beesten - hoe overleeft een minister de eerste weken?

572 – Ondertussen in Duitsland

563 - Als minderheid meerderheden maken

562 - De uitgestoken hand van D66, VVD en CDA

557 – Hoe overleeft Rob Jetten het premierschap? Uitdagingen en risico's voor de nieuwe minister-president

547 – Knopen doorhakken, hervormen en stevig investeren: het formatie-advies van Jeroen Dijsselbloem en Pieter Duisenberg

533 – Een nieuw belastingstelsel. Leuker kunnen we het niet maken, eenvoudiger wel

445 - Chaos en onrecht in het sociale stelsel

410 - De pirouette van Putters

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00: 18:10 – Deel 2

00:48:39 – Deel 3

00:54:29 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Geruchten, bekentenissen, spijtbetuigingen, onverhoeds opstappen. Affaires zijn altijd goed voor ophef. Velen reageren dan met: "Dat gaat toch niemand wat aan, dat is een privézaak!" Maar al eeuwen weten ze in de wandelgangen van de macht dat het in de politiek altijd om machtsverhoudingen, belangen en relaties draait. Jaap Jansen en PG Kroeger over de actualiteit en  historische wortels van een vaak pijnlijk fenomeen.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

In vroeger tijden was de affaire als machtsfactor ten nauwste verbonden aan de persoon van heersers en het permanente spel van macht, relaties en deals aan hun hof. In het antieke Rome, bij kaliefs en sultans en in het Europa van de absolute monarchen in de kleurrijke eeuwen tussen Renaissance en Romantiek speelde dit bijna permanent. Geen wonder dat daar heel veel opera's over gecomponeerd zijn.

In absolute monarchieën in Europa hoorde de affaire bij de enscenering van de vorstelijke reputatie. Rolmodellen als de Franse koningen François I en Louis XIV deden het voor hoe je dat deed. Waar hun huwelijken complexe dynastiek-diplomatieke verdragen bezegelden, regelden zij hun persoonlijke relaties tot in de finesses. De officiële, buitenechtelijke geliefde - 'la maîtresse-en-titre' - werd een formele, serieuze functie.

Daarmee was de reputatie van de vorst duidelijk. Als enige was hij een individu en geen onderdaan. Een vitaal, dynamisch, aantrekkelijk, jeugdig en extravert man die zijn hof domineerde. En zijn maîtresse bekleedde een zinvolle, persoonlijke en vertrouwensvolle rol. Een rol waarvan de vorst de inhoud en betekenis bepaalde.

Hoe dat gebeurde zie je bij twee markante voorbeelden. Jeanne-Antoinette Poisson werd de partner van Louis XV. Haar charme, finesse en intelligentie maakten haar onmisbaar als politiek alter ego van de koning. Als Madame de Pompadour had zij grote invloed op geopolitiek en diplomatie, op het innovatieve industriebeleid en op de kunsten, als mecenas. Alexander (Sashin'ka) Lanskoy werd de jeugdige partner van Catharina de Grote, maar ook een beetje de zoon die zij nooit had met haar eerdere geliefde, vorst Grigori Potjomkin die haar partner in het regeren bleef. Ze deelden hobby's en genoten van muziek en literatuur. Hij was discreet en had geen kapsones.

Met de Verlichting kwam in Amerika en Frankrijk de revolutie. Ieder mens werd individu in plaats van onmondig onderdaan. Hij mocht als citoyen – als burger dus - zijn voorkeuren uiten door wie en hoe de macht kon worden uitgeoefend. En zijn rolmodel was niet meer een flamboyant heerser, maar een 'onkreukbaar' mens, oprecht, betrouwbaar, ingetogen. Een George Washington die als burger gelijk was aan de anderen, met evenveel vrijheid en broederschap en die de macht volgens afspraak ook aflegde na een vaste periode. Dat verlichte individualisme deed de Romantiek opbloeien. Oprechtheid van persoonlijke emoties ging centraal staan.

Affaires waren nu dus onoprecht, niet betrouwbaar, niet conform de normen van burgerlijke zedelijkheid en ingetogen gedrag. Rolmodel werd Queen Victoria met haar 'darling Albert', als het ideale voorbeeld van een huwelijk van ware liefde. Heel burgerlijk, zonder ook maar een smetje van affaires en geroddel.

In Nederland zie je deze politiek-culturele verandering in de botsing tussen de burgerlijke intellectueel, de verlichte liberaal Thorbecke - die niettemin zo'n vurig-romantisch huwelijk deelde met 'mijn Madonnaatje' Adelheid Solger - en de Romanov-autocraat op de troon, koning Willem III. Diens bijnaam 'Gorilla' is exemplarisch voor die nieuwe politieke cultuur, waarin diens onredelijke en onverlicht gedrag beestachtig werd gevonden.

Ondanks de emancipatiebewegingen van de jaren ’60 en ’70 is veel van die burgerlijke normen in de politieke wereld gehandhaafd. Met alle aandacht voor het 'Me Too'-motief komt nu het aspect van ongelijkheid in persoonlijke relaties scherp naar voren.

In situaties rond affaires in deze tijd is dat klassieke-liberale, burgerlijke motief van de 'égalité' opnieuw actueel geworden. Zoals de machtspolitieke aspecten bij affaires in het geding zijn in omstandigheden waarin bijvoorbeeld zakelijke, hiërarchische en partijpolitieke posities tot ophef leiden. Ook hier is de 19e eeuw nog allerminst voorbij.

***

Verder luisteren

200 - De Heerser: Machiavelli's lessen zijn nog altijd actueel

367 - Wantrouwen in de wandelgangen: het Binnenhof van moederschoot naar betonnen bunker

249 - Gedrag en omgangsvormen in de Tweede Kamer

387 - Niets is zó politiek als opera - 100 jaar Maria Callas

561 – Jakub Józef Orlínski en Händel, politiek dier en geniaal musicus

311 - De wereld volgens Simon Sebag Montefiore

305 - Andrea Wulf, Hoe rebelse genieën eeuwen later nog ons denken, cultuur en politiek beïnvloeden

115 - Thomas Paine en De Rechten van de Mens

520  -  De radicaaldemocratische erfenis van Pieter Vreede

583 – Lafayette, een jonge Franse edelman in de Amerikaanse revolutie

459 – Rolmodel George Washington

339 – De geopolitiek van de 19e eeuw is terug. De eeuw van Bismarck

274 - Thorbecke, denker en doener

534 - Franse schandalen: Nicolas Sarkozy en andere presidenten waar een luchtje aan zit

45 – De liefdesbrieven van François Mitterrand

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:44:31 – Deel 2

00:59:33 – Deel 3

01:18:37 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

De president van de Algemene Rekenkamer, Pieter Duisenberg, presenteerde deze week zijn jaarlijkse  verantwoordingsonderzoek over de €450 miljard euro die de rijksoverheid uitgeeft. Met deze keer daarbij ook een ‘hoogrisicolijst'. Zo kunnen Kamers en kabinet zélf zien bij welke grote beleidsthema's politieke, economische en maatschappelijke doelen op lange termijn voortgang gemaakt wordt en waar het stagneert of zelfs spaak loopt. In gesprek met Jaap Jansen en PG Kroeger stelt hij: "Belangrijke doelen raken uit zicht. En zelfs doelen voor de korte termijn. Dat is kostbare stilstand, want niks doen veroorzaakt extra kosten en tegenvallers in de jaren die komen. Stagnatie is nooit gratis."

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

in deze aflevering: vijf prijswinnaars van het boek van Paul Frissen, met dank aan uitgeverij Boom

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Uit de hooggestemde plannen en geringe prestaties van het kabinet-Schoof trekt Duisenberg de conclusie dat een realistische overheid wenselijk en noodzakelijk is. Een overheid die duidelijk is over ambities en daar doelstellingen bij formuleert. Die ook realistisch aangeeft 'dit kan en dat dan dus niet'. Die slagvaardigheid en eenvoud vooropzet door te werken met taskforces die verkokering doorbreken en daarmee doorbraken mogelijk maakt, die al te lang op zich laten wachten. De aanzet met zulke taskforces in het kabinet-Jetten biedt perspectief. De Rekenkamer biedt hen dan ook gretig handreikingen voor het 'realistisch plannen' van beleid en voor duidelijkheid bij de doelen die zij nastreven. Een helder onderscheid in begrotingen tussen kasuitgaven en investeringen. Nu loopt dat allemaal door elkaar heen: “Een beetje zoals een student zijn studiebeurs gebruikt."

In die 'hoogrisicolijst' staat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën zelf op 1. Duisenberg kan zijn irritatie niet onderdrukken over het gebrek aan politieke moed. Ondoelmatige fiscale regelingen - die dus niet doen waarvoor ze bedoeld zijn – belopen inmiddels € 89 miljard. Sanering daarvan levert € 35 miljard op. En dat zou ook nog eens meteen het veel te complexe belastingstelsel vereenvoudigen. Voorstellen voor sanering liggen al een tijd op tafel. "Maar hier gebeurt niks, terwijl grote opgaven wachten op doorbraken en lange termijn investeringen."

Bij het woningtekort noteert hij dat de helft van het geld dat beschikbaar was voor woningbouw, ook voor een extra snelle aanpak via flexwoningen, op de plank is blijven liggen. "Hierdoor is het tekort aan huizen nog verder vergroot." Bij het stikstofbeleid heeft het vooruitschuiven van beslissingen grote gevolgen. "De maatschappelijke kosten zijn zo'n € 15 miljard per jaar waarin geen concreet beleid wordt ingezet. Het kabinet kwam zijn beloften niet na."

Bij de voorgenomen krimp van de rijksoverheid noemt Duisenberg de uitkomst teleurstellend. Het kabinet-Schoof wilde in het coalitieakkoord 22% minder ambtenaren. Dat werd vertaald naar ‘een kaasschaaf-operatie’ van € 1 miljard. “Een plan voor de lange termijn is niet bekend. Wij zien geen sturing door de minister van BZK”, noteert de Rekenkamer droog. Minister Pieter Heerma moet opnieuw beginnen. Bij de Wajong-uitkeringen kan voor 1 op de 8 dossiers - binnen een bedrag van ruim 4 miljard - niet vastgesteld worden of de uitgaven rechtmatig zijn. "De minister van Sociale Zaken heeft niet het inzicht in de omvang en onzekerheden daarvoor."

Duisenberg  benadrukt dat op allerlei beleidsterreinen wel degelijk voortgang is geboekt. 5000 mensen erbij in de Nationale Zorgreserve bewijst dat, evenals de enorme krachtsinspanning bij nieuwe investeringen in Defensie. Toch gaat juist bij de nationale veiligheidsstrategie nog te veel mis. "Er is geen fraude- en anti-corruptiebeleid daar, gelet op die grote investeringen is dit een zorgelijk feit", terwijl de beveiliging van grote militaire objecten nog steeds niet op orde is. "Het Rijk is in een aantal opzichten nog niet klaar voor een acute toename van dreiging." Bij de bescherming van infrastructuur op de Noordzee komt dat door verkokering en ‘bestuurlijke impasse’. Bij de screening door de IND op terrorisme blijkt 'het strengste asielbeleid ooit' niet binnen de beloofde twee weken, maar pas binnen twee jaar te kunnen leveren.

Volgens de Rekenkamer laten beide Kamers nog heel wat kansen laten liggen om hun parlementaire bevoegdheden en controletaken goed te benutten. Van de vele gedegen evaluaties door wordt weinig gebruik gemaakt. Voor de nieuwe taskforces van het kabinet zouden Tweede-Kamercommissies minder verkokerd moeten opereren. "We hebben een lerende overheid nodig. Successen uit het verleden kunnen ons inspireren. Hoe Thorbecke zo'n enorm project als de Nieuwe Waterweg en het Noordzeekanaal tot stand wist te brengen. Dat koste zes keer meer dan begroot, maar het levert ons nog steeds welvaart op. En toen niet alles meteen lukte was er geen afrekencultuur, maar werd scherp geanalyseerd wat er mis ging en daar leerden ze van.”

***

Verder lezen

Het rapport van de Rekenkamer

En de bijlagen

***

Verder luisteren

547 – Knopen doorhakken, hervormen en stevig investeren: het formatie-advies van Jeroen Dijsselbloem en Pieter Duisenberg

554 - Vooruit durven kijken, net als 50 jaar geleden met Almere

533 – Een nieuw belastingstelsel. Leuker kunnen we het niet maken, eenvoudiger wel

507 - Het strenge oordeel van Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg

446 - Doe wat Draghi zegt of Europa wacht een langzame doodsstrijd

423 – Eerst zien, dan geloven – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over de controle op de rijksuitgaven

274 - Thorbecke, denker en doener

210 - Herman Tjeenk Willink over het verval van de democratische rechtsorde

208 - Max Weber: wetenschap als beroep en politiek als beroep

120 - Roel Bekker: Waarom bij de overheid dingen zo vaak fout gaan

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:28: 41 – Deel 2

01:05:56 – Deel 3

01:24:00 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bestuurskundige Paul Frissen ziet ons land al een tijd heen en weer schommelen tussen populisme en technocratisch beheer. En dat is heel iets anders dan het beoefenen van de kunst van politiek in een land van minderheden en pluralisme in opvattingen en overtuigingen. Zijn nieuwe boek analyseert hoe dat komt en hoe de beoefening van die kunst de ruimte kan terugvinden die zij verdient. Jaap Jansen en PG Kroeger praten met Frissen over zijn boek De neutrale staat, pleidooi voor conservatief pluralisme.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De staat moet ons beschermen tegen de revolutionaire tijdgeest, zegt Paul Frissen. Hij moet daarin zelf geen politieke voorkeur aan de dag leggen maar vooral het pluralisme behoeden en behouden. Pluralisme is immers een levendig en uitdagend karakteristiek van de Nederlandse cultuur en politiek: "Iedereen is hier ergens minderheid." Daarom moet de staat het pluralisme dat al die vormen van eigenheid beschermt en ruimte geeft helpen bewaren. De staat zelf moet daarbij neutraal blijven. Meer verkeersregelaar of scheidsrechter. De spelregels met gezag handhaven, zonder te bepalen wat de inhoud en de uitkomst van het spel moet zijn. Want het strafrecht en het  geweldsmonopolie van de staat zijn machtige wapens die alleen zorgvuldig en terughoudend ingezet mogen worden. Anders is voor je het weet de rechtsstaat verloren.

Populisten vinden dit soort evenwicht en ingetogenheid maar onzin, noteert Frissen. Radicalen willen alles en wel nu. "Sentimenten die meteen bevredigd moeten worden." Populistische stromingen – of ze nu radicaal-rechts zijn of radicaal-links - zijn revolutionair van aard. Zij gaan uit van een welhaast onvermijdelijke apocalyps die het bedrijven van politiek juist onmogelijk maakt. Bij de een is dat een dreigende beschavingsondergang door 'omvolking', bij een ander is dat de planetaire verwoesting door klimaatcatastrofes. Allebei weigeren ze stil te staan bij de politieke matiging van het pluralisme. Dat is volgens hen 'het systeem', gestuurd door 'de elite' die zich tegen hun revolutionaire omwenteling verzet.

Als de wereld op instorten staat, legitimeert dat voor radicalen ongeremd gedrag en beleid dat het alledaagse maatschappelijk verkeer moet verstoren. Denk aan de eis van 'noodwetten'. De ‘spontanité' van de Franse revolutie zien we nu terug in fakkeloptochten en het besmeuren van kunstwerken; ruiten ingooien; online bedreigingen; trekker-parades. Erupties in groepsverband van individuele emoties, die voortdurend gevoed moeten worden.

Maar een échte oplossing is ook weer niet de bedoeling, blijkt uit bijvoorbeeld PVV-gedrag. Er moet voor hen vooral géén afgewogen migratiebeleid komen. Dat arbeidsmigratie een politieke keuze is en migratie ons niet hoeft te overkomen als een soort natuurverschijnsel, moet buiten beeld blijven. En ook al is het radicale aspect aan de linkerzijde minder dominant, bijvoorbeeld bij Extinction Rebellion ziet Frissen die romantische beleving van identiteit en ondergangsstemming eveneens.

Het antwoord uit beleidspartijen rond 'het midden' blijft meestal steken in technocratisch beheer, klaagt hij. Het koesteren van pluralisme is daar verstatelijkt in plaats van een krachtbron.

In de verzuiling waren verschillen de maatschappelijke basis. De behoefte aan gelijkheid - in kansen, voorzieningen en posities - bracht vanaf de jaren ‘60 en ‘70 uniformering. Verschillen werden een probleem dat via diagnostisering, monitoring, protocollen en compensatiemechanismen beheersbaar kon worden gemaakt. Wat Alexis de Tocqueville zo fraai 'mild despotisme' noemde.  Beheersing en de technocratie van regelstelsels werd essentieel, dat hadden Michel Foucault en Jürgen Habermas goed gezien. Frissen toont zich geïnspireerd door de Franse denker Claude Lefort, die erop wijst dat niet beheersing en technocratisch management, maar creatieve botsingen de essentie van de democratie vormen.

Dat technocratie en de gedachte dat deze door wetenschappelijke kennis, feiten en inzichten gestuurd kan worden nogal feilbaar is, zagen we in bij Covid-19. Opvallend was nu juist hoe wendbaar en flexibel het improviseren in de samenleving ook toen uiteindelijk weer bleek te zijn. Zelfs bij grote verschillen in aanpak tussen verschillende landen in Europa liep het overal uit op ‘doormodderen’ en improviseren.

Wie pluralisme meer ruimte wil geven, krijgt van Frissen huiswerk mee. Afschaffen van regels? Met het behoud van protocollen en steeds meer toezicht leidt dat tot niets. De rechter op de stoel van de politiek zetten - denk aan een Constitutioneel Hof of aan het Urgenda- arrest – leidt tot nog meer detailsturing, governance voorschriften en protocollen.

In de kern gaat het volgens Frissen om de bereidheid verschil te accepteren. "De participatiesamenleving was een interessante gedachte. Maar alleen als je dan wel variëteit accepteert. En niet meteen Kamervragen gaat stellen als scholen of ouderenzorg in Maastricht anders te werk gaan dan op Walcheren." Hij verzucht: "Maakbaarheid wás een linkse zaak ooit, maar die lijkt inmiddels overal te zijn doorgedrongen.”

***

Verder luisteren

323 - Paul Frissen en het gevaarlijke verlangen naar de integrale oplossing

210 - Herman Tjeenk Willink over het verval van de democratische rechtsorde

474 – Parlementair historicus Joop van den Berg: “De democratie is in groot gevaar. Je moet niet denken: het loopt wel los"

226 - In het oog van de orkaan: Roel in 't Veld over wat er mis is met politiek en bestuur

445 - Chaos en onrecht in het sociale stelsel

152 - De 19e-eeuwse wortels van FvD en PVV

60 - Coen Brummer & Daniël Boomsma: De canon van het sociaal-liberalisme

34 - 140 jaar Anti-Revolutionaire Partij

385 - Jan de Koning en het verschil tussen een greppel en de laatste gracht

300 - Ethische politiek: het bijzondere Nederland met zijn 'moreel hoogstaande opvattingen'

296 - Doe effe normaal man! De macht der gewoonte in de Nederlandse politiek

57 - Alexis de Tocqueville

70 - 'Voorzitter, het is Kafka!' - Leven en werk van Franz Kafka

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:28:01 – Deel 2

01:03:46 – Deel 3

01:22:43 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Geopolitieke omwentelingen laten allerlei nieuwe allianties ontstaan. De meest opmerkelijke is wel die van Canada met de Europese Unie. In hoog tempo verdiept, verbreedt en intensiveert die coalitie zich. Buitengewoon symbolisch hierbij was de uitnodiging aan premier Mark Carney om als eregast de Top bij te wonen van de Europese Politieke Gemeenschap in Jerevan, Armenië.

Jaap Jansen en PG Kroeger duiken in de zwaartepunten, de focus en de opmerkelijke inspiratiebronnen. Van het ontstaan van Canada in de 15e eeuw, cognac-export in het begin van de 20ste eeuw tot Havèl in 1978 en de Finse president nu.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De jonge Jean Monnet was als avontuurlijke cognac-handelaar al gefascineerd door Canada, zijn ondernemende migrantencultuur, innovatieve geest en openheid. Het eerste verdrag van 'zijn' EEG buiten Europa was dan ook met dat land, over hightech samenwerking rond kernenergie. En die avant garde rol werd traditie. In 1976 sloot de EEG een breed kaderakkoord met premier Pierre Trudeau, in 2017 met zijn zoon Justin het CETA-vrijhandelsakkoord met meteen weer zo'n brede opzet erbij, de Strategische Partnerschapovereenkomst. Deze aanpak is het model geworden voor alomvattende akkoorden die de EU wereldwijd sluit, zoals met India, Japan, Australië, Vietnam en Mercosur.

Met Canada gaat deze coalitievorming in hoog tempo de diepte in. Bij de ruimtevaart in de ESA, Horizon Europe rond R&D, als enig niet-Europese land in het lange-termijn defensie-investeringen programma SAFE, met Oekraïne en in de JEF-coalitie rond de Pool en Oostzee. En nu als eerste niet-Europees land actief in de door Emmanuel Macron geïnitieerde Europese Politieke Gemeenschap die samenkwam in de Kaukasus, dichtbij een aantal spanningshaarden in de actuele geopolitiek.

Mark Carney benut dit nadrukkelijk om met de EU samen afstand te nemen van allereerst Amerika, maar ook van China. Daarmee vult hij zijn geruchtmakende speech in Davos, eerder dit jaar, heel concreet in. Hij riep de ‘middelmachten’ op zich te emanciperen van 'hegemonen' als Poetin, Xi en Trump en realistisch te bezien wat zij met elkaar kunnen waarmaken. Alleen zo kunnen ze hun soevereiniteit bewaren. À la het kabinet-Jetten: “Aan tafel, niet op het menu.”

Canada moest als een van de eersten meemaken wat zo'n 'middle power' existentieel kon bedreigen, schetste Carney scherp. Betreuren dat Trump, Poetin en Xi zich zo gedragen noemde hij zinloos. “Nostalgie is geen strategie.”

Macron, Friedrich Merz, Mario Draghi en Alexander Stubb bouwen hier nadrukkelijk op voort. In de campagne in ons land klonk de echo ervan door in 'Het kan anders' en 'Het kan wél'.

In Canada is inmiddels forse steun voor - zelfs – het lidmaatschap van de EU. Stubb noemt dit idee ‘a marriage made in heaven’.  De Europese Commissie houdt het formeel braaf af, maar wijst op mechanismen als 'speciale partnerschapsovereenkomsten' met verwante landen. Ook voor Oekraïne en Moldavië wordt dit verkend en voor Noorwegen is het al een feit.

Canada zou als hoogontwikkeld rijk land van 41 miljoen inwoners, met een bbp van 10% van de EU, ongeveer zo groot zijn als Italië en iets groter dan de Benelux of Spanje. Carney wil daarbij met zijn land de brug slaan tussen de EU en het Trans-Pacific Partnership waarin Canada een belangrijke rol speelt. Een hoogontwikkeld, vrijheidsgezind 'handelsblok' van 1,5 miljard mensen zou daarmee tegenover de 'hegemonen' geplaatst worden.

En zou zoiets bij Canada zelf passen, gelet op de wortels van dit land? Wie daarin duikt ziet verrassende overeenkomsten. Hun Rudolf Thorbecke was diens tijdgenoot Lord Durham. Van een reeks losse, soevereine provincies werd na 1870 een coherente confederatie opgebouwd, die qua opbouw sterk doet denken aan de EU van nu. Warm bepleiter daarvan was nota bene queen Victoria. Drijfveer was toen al de schrik voor 'tariffs' en de expansiedrift uit Washington. Bewust koos men voor een Europese traditie met multiculturele vrijheden, een constitutionele monarchie en nadruk op betrouwbare, lange termijn relaties als land dat in essentiële, nu ook vaak zeer kritische grondstoffen op zekerheid van afnemers wilde kunnen rekenen. Carney's visioen voor zijn land als partner in de geopolitieke rol van de EU bouwt dus voort op een stevig fundament in historie en cultuur.

***

Verder kijken

Mark Carney speech in Jerevan

Mark Carney speech in Davos

Alexander Stubb: Canada in EU 'marriage made in heaven'

***

Verder luisteren

578 - Oorlog voeren in een verdeelde wereld: misverstanden en mislukkingen

575 - Nederland staat niet langer op het menu, maar zit aan tafel

571 - Het kabinet-Jetten in een geopolitieke orkaan

567 - De geschiedenis beukt op Europa's deur. Caroline de Gruyter over zondagskinderen in een ruige wereld

558 – Poetins rampjaar, Jettens kans

528 - ‘Europa, ontwaak!’ Manfred Weber en de eenzaamheid van Europa

492 – Macrons Europese atoombom

484 - Hoe Trump chaos veroorzaakt en de Europeanen in elkaars armen drijft

458 - De gedroomde nieuwe wereldorde van Poetin en Xi

447 - Als Trump wint staat Europa er alleen voor

427 - Europa wordt een grootmacht en daar moeten we het over hebben

236 – Václav Havel, de dissident die president werd

137 – Joeri van den Steenhoven over slim investeren in kenniseconomie Canada

124 - 95 jaar Jacques Delors

107 - Jean Monnet, de vader van Europa

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:30:27 – Deel 2

01:07:06 – Deel 3

01:30:00 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Gerrit Schimmelpenninck kwam uit een chic geslacht van notabelen. Vanaf zijn vroegste jeugd zat hij maatschappelijk op de voorste rij. Letterlijk zelfs, op schoot bij Napoleon. Hij was de eerste minister-president van ons land en vertrouweling van de Oranjekoningen Willem I, II en III. Ondanks een rijkgeschakeerd leven tussen 1794 en 1863 is hij volkomen vergeten geraakt. Ten onrechte, laat De vergeten minister-president zien. Een onthullende biografie, geschreven door Hans Verbeek die er op gepromoveerd is. Hij verrichtte nauwgezet  graafwerk in nimmer eerder geraadpleegde mappen, gevonden in de buitenplaats van de Schimmelpennincks, het Nijenhuis in Diepenheim. Een unieke collectie stukken, brieven, documenten en persoonlijke papieren en geheimen biedt een heel nieuw beeld van spannende gebeurtenissen in politiek, diplomatie, economie en machtsstrijd in de negentiende eeuw.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Hans Verbeek vertelt over zijn boek op zondag 10 mei 2026 in De Richel in Amsterdam

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact

***

Schimmelpenninck groeide op in het Parijs van de Jacobijnse terreur en Napoleon Bonaparte. Die maakte zijn vader Rutger Jan tot raadspensionaris – president - van de Bataafse Republiek. Zoon Gerrit was zodoende even een soort kroonprinsje en woonde zelfs op Huis ten Bosch. Maar de politieke omwentelingen in Europa bepaalden toen al zijn levenslot. Zijn vader werd afgezet, de Oranjes kwamen terug aan de macht en zelf maakte hij onder Willem I glansrijk carrière. Geen wonder dat hij nogal zelfverzekerd was en vond dat hij eigenlijk recht had op mooie titels, status, geld en banen van het hoogste niveau.

Die achtergrond maakte dat hij als diplomaat aan de meest aristocratische en weelderige hoven van Europa zich als een vis in het water voelde. In Sint-Petersburg moest hij bij de tsaar - schoonfamilie van de Oranjes - de uitermate pijnlijke gevolgen van een societyschandaal wegpoetsen. Hij ondervond dat Nicolaas I - het rolmodel van Poetin! - veel beter op de hoogte was van Haagse perikelen dan hijzelf als gezant. In Londen was hij evenzeer een succes bij koningin Victoria's hof. Schimmelpenninck nam ook daar veel ambtelijke vrijheid; hij kocht journalisten om en bewerkte via oppositieleider Benjamin Disraeli het parlement tegen de regering-Palmerston.

Politiek hoogteput van zijn loopbaan kwam in 1848. Hij kon de stuurloze en panische Willem II dicteren hoe hij hem zou bijstaan in de politieke crisis. Hij was bereid een Brits aandoende Grondwet op te stellen, maar wilde dan wel al meteen als 'prime minister' het heft in handen krijgen.

De koning was een chaoot. Zo waren drie verschillende groepen tegelijk bezig aan een nieuwe, meer liberale Grondwet. De negenmannen rond Johan Rudolf Thorbecke, een onrustige Tweede Kamer en Schimmelpenninck zelf. Maar Schimmelpenninck was niet handig in het organiseren van draagvlak. Uit angst voor rellen en revolutie liet Willem II Schimmelpenninck weer vallen.

Als ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk raakte hij verstrikt in een volgende Oranjecrisis. Kroonprins Willem moest in Engeland afkoelen van slaande ruzie met zijn ouders. Het lukte Schimmelpenninck warempel diens ballingschap daar tot een groot succes te smeden.

Toen plots het bericht kwam dat Willem II gestorven was moest de kroonprins - nu immers meteen koning Willem III - behendig naar Den Haag worden geloodst, naar de troon en de Grondwet die hij verafschuwde. Het kwam allemaal op zijn pootjes terecht, maar Schimmelpenninck hield er privé wel een uiterst cynisch blik op het Oranjehuis aan over.

Niet minder heftig waren en bleven zijn gevoelens contra 'die Leidse professor, die theorist en Jacobijn Thorbecke. Verbeek analyseert dat deze wederzijdse vijandschap veel dieper zat dan tot nu toe was aangenomen. En dat ook Thorbecke niet vies was van schimmig lobbywerk en manipulaties contra Schimmelpenninck zoals die zelf in Londen had gepraktiseerd. Het ruïneerde zijn poging tot een politieke comeback in 1853.

Het zijn dit soort onthullende momenten achter de schermen van de hoge diplomatie, het tsarenhof en de Haagse besognes die deze biografie een onverwacht tijdsbeeld maken. Dat geldt niet minder voor de realiteit die het boek laat zien van de bittere armoede in de dorpen van Twente, de uitbuiting van 'ons Indië' om in het land aan de Noordzee een staatsbankroet te voorkomen en de neergang van de lang vanzelfsprekende autoriteit van notabele families. De gegoede burgerij nam onder leiding van Thorbecke de politieke macht over en sloeg de weg in naar een modernisering van die lang ondenkbaar was.

***

Verder luisteren

28- De relatie Nederland-Frankrijk

190 - Napoleon, 200 jaar na zijn dood: zijn betekenis voor Nederland en Europa

21 - Poetins rolmodel tsaar Nicolaas I

520 - De radicaaldemocratische erfenis van Pieter Vreede

274 - Thorbecke, denker en doener

115 - Thomas Paine en De Rechten van de mens

11 - Gerlacus Buma, soldaat van Napoleon, maar ook van Willem I

488 - Het Congres van Wenen (1814-1815) als briljant machtsspel

373 - Nederland en België: de scheiding die niemand wilde

305 - Andrea Wulf, Hoe rebelse genieën twee eeuwen later nog ons denken, cultuur en politiek beïnvloeden

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:32:54 – Deel 2

01:07:42 – Deel 3

01:27:46 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een Franse tiener stortte zich met heel zijn enthousiasme, idealisme en aristocratische ponteneur 250 jaar geleden in de onafhankelijkheidsstrijd in Amerika. Hij werd – al in die tijd - een soort popster en kreeg de bijnaam 'held van twee werelden'. Het was het ongebruikelijke begin van een ongekend avontuurlijk leven tijdens revolutie, omwenteling en strijd voor democratie en mensenrechten. Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, Marquis de La Fayette - een onvervalst Hollywood-epos waardig. Jaap Jansen en PG Kroeger vertellen het verhaal over de meest vereerde Europeaan in de rebelse dertien koloniën.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.

***

Hij leefde van 1757 tot 1834. Een weeskind uit een adellijke, puissant rijke en krijgshaftige dynastie in Auvergne. Hij kende iedereen en speelde waar hij opdook een hoofdrol in meeslepende gebeurtenissen. Als politicus, generaal, diplomaat, filosoof en bemiddelaar. Hij was een tijdgenoot van al die fascinerende mensen van Verlichting, Romantiek en revolutiejaren. Napoleon, Goethe, Germaine de Staël, Beethoven, de Humboldts en natuurlijk de founding fathers van Amerika.

Op13 juni 1777 kwam het door Lafayette zelf betaalde oorlogsschip Victoire aan bij de kust van South Carolina. Zijn wapens, het kruit en onmetelijke rijkdom waren welkome geschenken. Maar wat moesten de Amerikaanse opstandelingen met die jongen vol esprit, maar zonder kennis van de Engelse taal? In enkele maanden veroverde hij de harten van de Amerikanen, misschien wel juist omdat zo'n uiterst elitaire, aristocratische persoonlijkheid zo’n enorm contrast vormde met de dagelijkse besognes en contacten in Philadelphia. En hij maakte indruk doordat hij oprecht was. Hij maakte alle ontberingen aan het front en in de ijzige winter van Valley Forge mee als trouwe adjudant van George Washington. "Ik ben hier om te leren, niet om lesjes uit te delen," zei hij bescheiden. Washington stuurde de 20-jarige terug naar Parijs om als influencer ook Franse harten én beurzen te laten kloppen voor vrijheid en democratie. Ook daarin bleek hij een succès fou.

Terug aan de zijde van zijn idool Washington commandeerde Lafayette de troepen en speelde een hoofdrol bij de definitieve overwinning op de Britten bij Yorktown in 1781. In Parijs werd hij bejubeld. Hij onderhandelde mee aan de vrede waarmee koning George III zijn Amerikaanse imperium moest vrijlaten. Terug in het vrije Amerika trok hij door alle nieuwe 13 staten, als een popster gefêteerd. Geen wonder dat hij terug in Frankrijk een leidende aanjager werd van een verlicht koninklijk bewind en meer burgerlijke vrijheden. De ochtend na de bestorming van de Bastille werd hij benoemd tot commandant van de Nationale Garde en moest rust en orde en een correct functioneerde overheid garanderen.

Hij schreef wereldgeschiedenis. Uit zijn pen kwam de Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen – de Verklaring van de rechten van de mens en de burger - het fundament voor de formulering van mensenrechten sindsdien. Zijn coauteur was vriend voor het leven Thomas Jefferson. De radicalisering en uiteindelijk 'la Terreur' van de Revolutie hadden voor Lafayette's familie vreselijke gevolgen. Hij poogde te vluchten naar Amerika, maar werd opgepakt en zat jaren vast als gijzelaar in een Habsburgs kasteel in Slowakije. Napoleon kocht hem vrij, maar dat betekende allerminst dat hij voor zijn steeds dictatorialer wordende bewind. Lafayettte was de rest van zijn leven een principieel, vurig tegenstander van autoritair bewind, ook van de niet al te democratische koningen na l'Empereur.  Het scheelde overigens maar weinig of hij was in 1830 zelf staatshoofd geworden. 

Amerika was hem nimmer vergeten. Ter viering van 50 jaar onafhankelijkheid, nu 200 jaar geleden, maakte hij een tournee langs alle 24 staten van toen. Het werd een triomf, met zijn verjaardagsfeest op het Witte Huis. Hij sprak als icoon van de vrijheid het Congres toe. En hij bezocht nog weer eens zijn vriend Jefferson, toen 81 jaar oud. Bij zijn dood in 1834 werd nationale rouw afgekondigd in heel de Verenigde Staten. President John Quincy Adams zei in zijn grafrede: “Lafayette staat hoog op de lijst van de pure en onzelfzuchtige weldoeners van de mensheid.”

***

Verder kijken

Filmtrailer Lafayette (1961)

Tekenfilm: Lafayette, de Franse tiener die Amerika maakte

Deel 1

Deel 2

Guns and Ships - Hamilton (Original Cast 2016 - Live)

***

Verder luisteren

281 - Fourth of July: Amerika reisgids voor politieke junkies

382 - 250 jaar Verenigde Staten: de Boston Tea Party

519 - Thomas Jefferson, de revolutionaire schrijver van de Onafhankelijkheidsverklaring

459 – Rolmodel George Washington

397 - Benjamin Franklin, zijner majesteits meest loyale rebel

190 - Napoleon, 200 jaar na zijn dood: zijn betekenis voor Nederland en Europa

580 - Lenteboekenspecial met Germaine de Staël

57 - PG Kroeger over Alexis de Tocqueville

513 – Tanks rollen door Washington DC, 250 jaar US Army

570 - 250 jaar VS: leiderschap in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden

494 - Trumps aanval op de geschiedenis en de geest van Amerika

473 - 2025. 200 jaar John Quincy Adams president 

475 – Trumps rolmodel Andrew Jackson

520  -  De radicaaldemocratische erfenis van Pieter Vreede

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:26:28 – Deel 2

00:53:30 – Jean-Marc van Tol + Deel 3

01:13:35 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.

De eerste twee maanden van het nieuwe kabinet lieten meteen zien onder welke druk het minderheidskabinet van Rob Jetten moet presteren. Ze werden direct in een wereldwijde crisis gestort, met dramatische gevolgen voor de energiezekerheid, grondstofketens, economische perspectieven en geopolitieke dreigingen. Stevige parlementaire meerderheden zijn niet in zicht en de polder is balsturig.

Toch heeft het kabinet op vier grote thema's panache getoond. Soms zonder dat de buitenwacht daar erg in had, noteren Jaap Jansen en PG Kroeger. Maar op drie grote thema's is de mist nog niet opgetrokken.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Meest in het oog liep natuurlijk het 'asiel en migratie dossier'. Jetten gunde de VVD na tal van vergeefse pogingen – ook al onder Rutte - om dit nu echt te regelen af te ronden. Bart van den Brink, de CDA-vicepremier, bleek bereid de wetgeving van VVD'er David van Weel - die hier PVV'er Marjolein Fabers werk voortzette - in de Senaat te verdedigen en zo af te ronden. Maar de Senaat is na ‘Schoof’ een mijnenveld. De grootste partij bij de Eerste-Kamerverkiezingen van 2023, de BBB, is daar in splinters uiteen gevallen, zoals ook PVV en BBB 'aan de overzijde'.

De labiliteit werd nog verhevigd doordat Geert Wilders bijna te laat ontdekte dat succes voor Van den Brink juist voor zijn PVV funest zou zijn. Diens opdracht was duidelijk: de linkerzijde niet frustreren, de rechterzijde vastpinnen op hun eigen 'strengste beleid ooit' en voor SGP en CDA humane uitvoering daarvan garanderen. Lukte hem dat, dan zou de PVV zijn aanpak moeten omarmen en vastzitten aan met hem solidair meewerken aan het aanstaande EU-migratiepact. Prompt dwong Wilders zijn senatoren tot allerlei pirouettes om te voorkomen dat zij de wetgeving van hun 'kanjer' Faber nog zouden moeten steunen. Deze absurde situatie werd nog potsierlijker door manoeuvres bij D66. Premier Jetten had misschien toch wat Lubberiaans 'even meedenken' in eigen kring moeten toepassen.

Anders dan het beeld na afloop kwam Bart van den Brink toch met winst uit de strijd. Hij kan in hoog tempo nu effectieve, uitvoerbare en humane wetgeving voorleggen en beide Kamers uitdagen nu wél hun werk te doen. In zijn eigen partij, het CDA, zal hij wel even moeten uitleggen dat dit resultaat geen reden tot ‘teleurstelling over weinig steun voor kabinet’ is (het commentaar van CDA-leider Henri Bontenbal), maar juist kans biedt zich te profileren als gedegen partij. Zeker ten opzichte van VVD en PVV die keer op keer niet leverden bij 'asiel'.

Het kabinet kan intussen profiteren van grote doorbraken tijdens de Eurotop op Cyprus. Bij de Straat van Hormuz, de steun aan Oekraïne, energienoodbeleid en de praktische uitwerking van de rapporten Draghi en Letta zit Nederland daadwerkelijk aan tafel – het staat niet meer op het menu.

Het nationale energiepakket van het kabinet bleek zó doelgericht te zijn ingevuld, dat ook gepatenteerde klagers over Haags beleid opvallend stil waren. Zelfs de boeren en de vissers!

Ook bij de Voorjaarsnota kon de coalitie een reeks stappen zetten met wisselende Kamermeerderheden. Daarmee lijkt naar Prinsjesdag het pad geëffend. De onzekerheden zijn nog groot, ook geopolitiek gezien, en VVD-minister Eelco Heinen heeft er een handje van problemen door te schuiven - hij lijkt meer op de voormalige Griekse minister Yanis Varoufakis dan op een strakke Onno Ruding (CDA, kabinetten-Lubbers I en II) of Jeroen Dijsselbloem (PvdA, Rutte II).

Drie mistbanken hangen nog voor de kust bij Scheveningen. Het noodzakelijke sociaal akkoord van kabinet en polder vertoont weinig dynamiek. De druk neemt toe nu blijkt dat het kabinet-Schoof in de WIA nog veel meer gaten en problemen achterliet. Enkele signalen gaf Jetten wel al af, zoals bij verzachting bij ingrepen in de bijstand.

In het CDA klinken niettemin zorgen over het al te liberale karakter en de toonzetting daarbij van de coalitie. De uitgestoken hand valt minder op dan de permanente campagnestand van de VVD en onwennigheid bij D66 in haar rol als leidende coalitiepartij.

Mistig is ook de grote aangekondigde hervorming in de zorg van VVD-minister Sophie Hermans en CDA-minister Mirjam Sterk. Het beteugelen van de kosten is geen rocket science - de Duitse coalitie van CDU/CSU en SPD is met precies hetzelfde bezig. Gek genoeg dreigen hier vooral in de VVD problemen. Eigen bijdragen voor meer gefortuneerde ouderen is in die partij sinds Rutte II een doembeeld. De strijd kon hier weleens vooral door VVD’ers onderling gevoerd gaan worden.

Waar de mist nu zou kunnen optrekken, is bij de 'taskforce toekomstige welvaart en vestigingsklimaat'. Op Cyprus is met het stevige EU-pakket 'One Europe, One Market' een doorbraak mogelijk met de concrete aanpak van de rapporten Draghi, Letta, Wennink en de door Heinen zo bepleite 'Kapitaalmarktunie'. Nederland kan als lid van de E6-kopgroep van grote economieën van de EU voortrekker zijn. Hier moet vóór de Franse presidentsverkiezingen concreet 'geleverd' worden, beseffen alle betrokkenen. Kabinet en Kamer kunnen hiermee meteen aan de slag om economie, kennis en technologie te versterken.

***

Verder luisteren

579 - De geur van wilde beesten - hoe overleeft een minister de eerste weken?

575 - Nederland staat niet langer op het menu, maar zit aan tafel

568 – Alsof hij er al jaren stond: het debuut van premier Rob Jetten

563 - Als minderheid meerderheden maken

557 – Hoe overleeft Rob Jetten het premierschap? Uitdagingen en risico's voor de nieuwe minister-president

181 - Voor nieuwe Kamerleden en bewindslieden: lessen van Jet Bussemaker

571 - Het kabinet-Jetten in een geopolitieke orkaan

558 – Poetins rampjaar, Jettens kans

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:39:37 – Deel 2

00:59:50 – Deel 3

01:19:13 - Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.