Onder Planologen

De zomermaanden zijn een tijd van minder hectiek, een tijd van reflectie. Dus leek het ons een goed idee om weer eens een wat conceptuelere aflevering op te nemen. 'Systeemdenken' staat in deze aflevering centraal, een manier om de ruimtelijke ordening te bezien in relaties, in samenhangen, niet in losstaande onderdelen. Dat klinkt abstract en dat is het voor een deel ook, maar de hypothese in deze aflevering is dat het evengoed een waardevolle lens is. Een manier om helder na te denken te midden van ronkende retoriek. Of zoals Donella Meadows het formuleerde: 'Purposes are deduced from behavior, not from rhetoric or stated goals'. Twee systeemdenkers in de ruimtelijke ordening en ontwerp zijn te gast bij Peter en Lilian: Eric Frijters en Fransje Hooimeijer

• Eric Frijters is partner en oprichter van het ontwerpbureau FABRICations.  Een bureau dat over zichzelf zegt: 'we approach every challenge through the lens of systems thinking'. Eric doceert ook al twee decennia aan de Academie van Bouwkunst in Amsterdam. In die hoedanigheid publiceerde hij samen met anderen ook het boek The City as a System. 
• Fransje Hooimeijer is hoogleraar Delta Urbanisme aan de Faculteit Bouwkunde aan de TU Delft. Haar expertise is de integratie van systeemdenken met ruimtelijk ontwerp, met name met betrekking tot water en bodem, zoals in het SPADES-project.

Het citaat van Donella Meadows komt uit haar boek Thinking in Systems, dat een uitstekende introductie tot systeemdenken is. De documentaire van Eric Frijters over Werkende Woonwijken is hier te zien.

Welkom bij een nieuwe aflevering Onder Planologen. Dit seizoen kijken we naar de toekomst. Naar concepten die het heden kritisch bevragen en de toekomst ruimtelijk vormgeven. In deze aflevering bespreken we de stad als spons, bedoeld om steden weerbaarder te maken tegen extreme(re) regen, droogte en overstromingen. Een welbekende pleitbezorger van de sponsstad is landschapsarchitect en hoogleraar Kongjian Yu, wiens werk van grote invloed is geweest, onder andere op het door de Chinese overheid uitgerolde Sponge City Program. Lilian en Jannes verkennen samen met Ted Veldkamp en Nanco Dolman wat de sponsstad is en of het concept relevant is voor Nederland. 

Gasten:

- Nanco Dolman is leading expert in Water-Resilient Cities bij Deltares. In 2025 werd Nanco geselecteerd als één van de hoofdauteurs van een thematisch IPCC-rapport over klimaatverandering en steden.

- Ted Veldkamp is lector Klimaat en Water aan de Hogeschool Rotterdam. Naast haar functie als lector is Ted werkzaam als docent-onderzoeker klimaatbestendige stad aan de Hogeschool van Amsterdam. 

In een nieuw seizoen van Onder Planologen bespreken we de toekomstige inrichting van Nederland. De eerste aflevering gaat over het landelijk gebied, een onderbelicht onderwerp in onze podcast. De stikstofcrisis houdt de landbouw in zijn greep, en daarmee ook grote delen van het Nederlandse platteland. Stel dat iedereen in Nederland veganistisch gaat eten, hoe zouden we die landbouwgrond dan kunnen gaan gebruiken? In Nederland Plantaardig(er) behandelen Lilian en Jannes de prikkelende ideeën van landschapsarchitect Berno Strootman en gebiedsregisseur Lisa Olsthoorn.

Gasten:

• Berno Strootman is oprichter van Strootman Landschapsarchitecten. Vanuit zijn bureau werkt hij aan veel projecten in het landelijk gebied, dat hem sterk aan het hart gaat: “landschap is alles” was dan ook de titel van zijn slotessay waarmee hij zijn periode als Rijksadviseur voor het Landschap in 2020 afsloot. Samen met hoogleraar Jan-Willem Erisman van de Universiteit Leiden was hij de bedenker achter de studie van Nederland Veganland.
• Lisa Olsthoorn werkt voor adviesbureau P2 project- en procesmanagement, en is een van de drijvende krachten achter het initiatief Nieuwe Vroenten: een ruimtelijk concept om een duurzaam, diervrij woonwerklandschap te realiseren van 1000 hectare. 

In de laatste aflevering van seizoen 3 over het klimaat zetten we alle levende wezens centraal. We onderzoeken een planologie die eco-centrisch denken propageert, dus die erkent dat we onderdeel zijn van een groter geheel. Hoe creëren we een stad die ook fijn is voor – bijvoorbeeld – duiven en ratten? En wie bepaalt dat precies? Internationaal hoor je dan bijvoorbeeld de term ‘multispecies justice’ (meersoortige rechtvaardigheid). Valt dat ook te vertalen naar de wereld van de planologie? Jannes en Peter verkennen het idee van 'meersoortige planning' met landschapsarchitect Maike van Stiphout en hoogleraar stadsgeografie Rivke Jaffe.

Gasten:

• Maike van Stiphout is de oprichtster van DS Landschapsarchitecten en een pionier in Nederland op het gebied van natuurinclusief ontwerpen. Haar missie is om het verlies aan biodiversiteit te stoppen. Ze heeft door heel Nederland aan projecten gewerkt, en is onderdeel van de Zoöp van het Nieuwe Instituut in Rotterdam.
• Rivke Jaffe is hoogleraar stadsgeografie aan de Universiteit van Amsterdam en heeft een achtergrond in antropologie. Ze onderzoekt in het project ANIMAPOLIS hoe ruimtelijke ongelijkheden worden doorgegeven via dieren in Amsterdam en Rio de Janeiro. Daarvoor ontwikkelt ze met haar team een nieuw type etnografie dat recht doet aan alle levende wezens.

In deze aflevering openen we het onderwaterscherm van de ruimtelijke ordening. We hebben het over de grondexploitatie of kortweg ‘grex’, een belangrijk begrotingsinstrument voor gebiedsontwikkelingen. We onderzoeken eerst waar de grex vandaan komt en hoe dit instrument werkt. Vervolgens verbinden we de grondexploitatie aan het thema van seizoen 3: klimaat. Is het mogelijk om een grondexploitatie van de lange termijn te gebruiken? Of praktischer: hoe kunnen de baten van een klimaatadaptieve inrichting mee worden gewogen?

- Aeisso Boelman is econoom en partner bij Fakton een bedrijf dat adviseert over financiën en strategie in het ruimtelijk domein. Hij adviseert gemeenten bij het opstellen van grondexploitaties en is een veelgevraagd expert over de financiële kant van grond- en vastgoedbeleid. 

- Edwin Buitelaar is hoogleraar grond- en vastgoedontwikkeling aan het departement Sociale Geografie en Planologie van de Universiteit Utrecht. Hij doceert, onderzoek en publiceert onder meer over hoe gebiedsontwikkelingen tot stand komen, expertise bij de overheid en de rechtvaardigheid stad. 

Meer lezen?

- Edwin Buitelaar over de geschiedenis van de grondexploitatie.
- Peter Pelzer over de discontovoet in het stadsessay Verantwoordelijk voor de Toekomst (p.27-32)
- Aeisso Boelman over Klimaatrobuuste Grex en Een klimaatbestendige grondexploitatie, dit zijn de bouwstenen – Gebiedsontwikkeling.nu

In deze nieuwe aflevering van Onder Planologen staat een concept centraal dat in rap tempo de wereld verovert: de 15-minutenstad. De Colombiaans-Franse ontwerper en hoogleraar Carlos Moreno muntte de term, en Anne Hidalgo, burgemeester van Parijs, omarmde het. De 15-minutenstad stelt de bewoner centraal en gaat uit van nabijheid, diversiteit en dichtheid om zo een leefbare, slimme stad te realiseren. Niet alleen wereldwijd krijgt het concept veel aandacht, ook in Nederland zijn lokale en regionale overheden bezig het concept toe te passen. Lilian en Jannes willen alles weten over de potentie van de 15-minutenstad en togen daarom naar Utrecht, de (inter)nationale koploper op dit gebied.

 Gasten:

• Lot van Hooijdonk is sinds 2014 wethouder mobiliteit namens GroenLinks in de gemeente Utrecht. Ze staat binnen en buiten Utrecht bekend om haar ambitieuze plannen om van Utrecht (nog meer) een fietsstad te maken. Ook heeft de gemeente als ambitie van Utrecht een ’10-minutenstad’ te maken.
• Luca Bertolini is hoogleraar stedelijke mobiliteit en planologie aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn onderzoek richt zich op de integratie van transport en landgebruik. Hij doet bijvoorbeeld onderzoek naar knooppuntontwikkeling, straatexperimenten en is tegenwoordig betrokken bij enkele Europese projecten over de 15-minutenstad.

 Meer lezen?

• Gemeente Utrecht (2021). Utrecht dichtbij: de 10-minutenstad. Ruimtelijke Strategie 2040.
• DUT (2024). Mapping of 15-minute city practices. Overzicht van Europese voorbeelden van de 15-minutenstad
• Provincie Zuid-Holland (2022). Hoe realiseren we 15-minutenwijken op regionale schaal? 
• Perry de Kruijf (2023). Hoe relevant is de 15-minutenstad? Platform Gras. Mooie beschouwing die de voors en tegens van het concept bespreekt.

In seizoen 3 van Onder Planologen stellen we een onderwerp centraal waar we als planologen niet meer omheen kunnen: klimaatverandering. We trappen het seizoen af met het concept Ruimte voor de rivier. Bekend als een Planologische KernBeslissing (PKB) die door velen geroemd is en die het rivierengebied vorm gaf. Margo van den Brink (RUG) promoveerde op dit onderwerp en neemt ons mee de details van deze aanpak in. Wat heeft Vitruvius bijvoorbeeld met rivieren te maken? Maar Ruimte voor de rivier kan gezien worden als een manier om naar onze delta (of moeras) te kijken. Dit perspectief wordt toegelicht door Maarten Kleinhans (UU). 

• Margo van den Brink is Universitair Hoofddocent Water en Ruimte aan de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen. Ze heeft veel onderzoek gedaan naar de PKB Ruimte voor de Rivier, onder meer naar de rol van de ontwerpers. Momenteel doet ze onderzoek naar drijvende toekomsten. 
• Maarten Kleinhans is Hoogleraar Biogeomorfologie van Rivieren en Estuaria. Hij onderzoekt hoe patronen van water, zand en vegetatie zich vormen. Daartoe gebruikt hij ook veelvuldig een ‘zandbak’, de Metronoom.  Volgens hem is er in Nederland sprake van 'deltaïficatie'. 

Meer lezen?

• Het rapport Wat wil de rivier zelf eigenlijk?
• Het essay Op Waterbasis
• Een artikel in de Volkskrant over klimaatadaptatie en ruimte. 
• Een artikel over de kwaliteitsdoelstellingen van RvdR in RO Magazine
• Een signalement in Rooilijn over het boek Ruimte voor de rivier

Een speciale aflevering van Onder Planologen om 2023 mee af te sluiten. Voor de verandering staken we de grens over, en behandelen we de Vlaamse ruimtelijke ordening. Waarom ziet de ruimtelijke ordening er voorbij Hazeldonk zo anders uit dan in Nederland? De drang naar planning lijkt niet niet hoog, maar de nood wel, aldus onze gasten, journalist Peter Renard en onderzoeker Michiel Dehaene (UGent). We bespreken de Vlaamse ruimtelijke ordening aan de hand van het idee van de ‘Nevelstad’. Volgens velen een adequate beschrijving van die alsmaar uitdijende brij van verstedelijking, zoals die te zien is in Vlaanderen. Maar hoe is dat zo ontstaan? Lilian en Jannes zakten af naar Antwerpen en kregen een geschiedenisles over het ontstaan van de verspreide verstedelijking in Vlaanderen.

Gasten:

• Peter Renard is journalist en hoofdauteur van het boek Met voorbedachten rade: De sluipmoord op de openbare ruimte, dat hij samen schreef met Tom Coppens en Guy Vloebergh. Hij werkte jarenlang voor het Vlaamse tijdschrift Knack en zit in de redactie van Samenleving & Politiek. Hij volgt de Vlaamse ruimtelijke ordening al enkele decennia, zie bijvoorbeeld het boek Wat kan ik voor u doen? Ruimtelijke wanorde in België: een hypotheek op onze toekomst (1995). Zijn recente boek Met voorbedachten rade kwam vorig jaar uit en ontleedt prachtig hoe het Vlaamse ruimtelijke ordeningsstelsel functioneert, of beter gezegd: niet functioneert.
• Michiel Dehaene is hoofddocent stedenbouw aan de vakgroep Architectuur en Stedenbouw aan de Universiteit Gent. Hij was eerder ook verbonden aan de KU Leuven en de TU Eindhoven. Zijn onderzoek richt zich onder andere op verspreide verstedelijking, waar de Nevelstad een voorbeeld van is. Hij publiceerde meerdere stukken over de Nevelstad, zoals in AGORA in 2003 en 2013. Recent werk van Michiel richt zich op hoe transitievraagstukken kunnen worden aangepakt in de Nevelstad.

Check vooral ook de shownotes op Rooilijn om meer te lezen over de onderwerpen die aan bod komen.

In de laatste aflevering van seizoen 2 besteden we aandacht aan marktpartijen in de ruimtelijke ordening. Hoe ontwikkelen publieke en private partijen samen de ruimte in ons land? Onder Planologen pluist het concept gebiedsontwikkeling uit, en leert over de grondmarkt, grondexploitatie en de rol van projectontwikkelaars. Ellen van Bueren (hoogleraar TU Delft) en Erwin van der Krabben (hoogleraar Radboud Universiteit Nijmegen) delen hun inzichten met ons. We hebben het over gebiedsontwikkeling van de toekomst met voorbeelden uit Brazilië, China, Finland en eigen land.

Gasten:

• Ellen van Bueren is hoogleraar Urban Development Management bij de Faculteit Bouwkunde van de TU Delft. Ze begon ooit bij een stedebouwkundig bureau, en is gepromoveerd in de bestuurskunde. Met haar leerstoel in Delft werkt ze op het snijvlak van bestuurskunde en stedebouw, en ontwikkelt concepten en instrumenten voor een integrale gebiedsgerichte aanpak van hedendaagse stedelijke opgaven. Recentelijk startte ze een groot onderzoeksproject naar gebiedsontwikkeling en klimaatopgaven, RED&BLUE.
• Erwin van der Krabben is hoogleraar planologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij is gespecialiseerd in vastgoed- en locatieontwikkeling en kan de grondmarkt als geen ander duiden. Op dit moment onderzoekt hij voor de Autoriteit Consument en Markt de grondmarkt in Nederland (lees hier meer). In zijn onderzoek en advieswerk werkt hij nauw samen met overheden, ontwikkelmaatschappijen, woningcorporaties en het bedrijfsleven. Hij kan de grondmarkt dus als geen ander duiden.

Hoe zat het ook alweer met de Vijno, de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening? Met de val van het Kabinet Kok-II in 2002 verdween deze uitgebreide en ambitieuze nota van het toneel. Achteraf bleek deze nota een scharnierpunt in de nationale ruimtelijke ordening. We blikken in deze aflevering terug met hoofdrolspeler Jan Pronk, die als minister van VROM de nota voorbereidde. Ook schuift Wim Derksen aan, de voormalig directeur van het Ruimtelijk Planbureau. Een blik achter de schermen over hoe er politiek wordt bedreven over de ruimte, zodat je snapt waarom het inrichten en ordenen van de ruimte een politiek gevecht is.

Gasten:

• Jan Pronk was Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu in het kabinet Kok-II namens de PvdA. Eerder was hij Minister van Ontwikkelingssamenwerking en had hij verschillende functies bij de Verenigde Naties. Als Minister van VROM bereidde hij vanaf 1998 de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening voor, met als titel ‘Ruimte maken, ruimte delen’. De nota werd goedgekeurd door het kabinet, maar door de val van het kabinet (vanwege Srebrenica) nooit in het parlement behandeld. Pronk vertrok uit de politiek en was later nog o.a. voorzitter van Vluchtelingen Organisaties Nederland en hoogleraar aan het ISS. Hij is een klassieke sociaaldemocraat die opkomt voor de zwakkeren in de samenleving en die met zijn economie-achtergrond vraagstukken rationeel aanvliegt. Luister ook zijn eigen podcast over de sociaaldemocratie, en zijn idealen, die samen met De Correspondent werd ontwikkeld.
• Wim Derksen is oud-directeur van het Ruimtelijk Planbureau (2002-2008) en kent de ruimtelijke ordening in verschillende hoedanigheden. Hij werkte op het snijvlak van bestuur, politiek, beleid en wetenschap: zo was hij hoogleraar bestuurskunde in Leiden, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, en Chief Scientist bij VROM. In zijn toegankelijke blog reflecteert hij regelmatig op politieke en bestuurlijke ontwikkelingen.

De opname vond plaats op het ISS in Den Haag. Met dank aan Jasper de Boer voor de technische ondersteuning op locatie.