Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast zijn opleiders Colleen Clinton en Rob Bartels en we spreken over basisschoolleraarschap naar aanleiding van het boek Kleur geven aan goed onderwijs dat zij samen met andere opleiders hebben geschreven.

Met het boek willen de auteurs leraren in opleiding stimuleren tot het ontwikkelen van een sterke professionele identiteit. Een professionele identiteit gaat voor hen over drie zaken: 1. Weten wie je bent en wat je waarden en kwaliteiten zijn, 2. In dialoog gaan met anderen, zoals je collega’s, over goed onderwijs, en 3. Je identiteit vormgeven in je handelen als leerkracht. Colleen en Rob pleiten ervoor om als leraar je handelingsruimte zelf vorm te geven, zodat je je onderwijs kleur geeft op basis van je kennis, intuïtie, ervaring en oordeelsvermogen. Dat betekent niet dat je doet wat je wilt, identiteit blijft voor hen fundamenteel dialogisch. Je geeft onderwijs vorm samen met anderen en met je leerpsychologische, pedagogische en didactische repertoire.

Het boek kent ook drie delen: 1. Leren van jezelf en je ervaringen, 2. Leren van, met en door anderen en 3. Leren van en door de wereld. Bij al dit leren speelt voor Colleen en Rob emotie een grote rol. Je leert door je te laten raken. Daar zit wat je belangrijk vindt en wat jou drijft. Zingeving speelt dan ook een belangrijke rol in het leraarschap. Waar doe je het voor? Waar word je blij van? Wat raakt jou in wat er in de maatschappij gebeurt ? Neem daarvoor de tijd als leraar. Schoolleiders zouden daarbij de onderlinge, meervoudige dialoog moeten stimuleren.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, organisatieadvies School Matters en herbronningsplek Refontiro Lodge.

Te gast zijn onderwijspedagogen en psychologen Korthagen en Kiki de Jonge en we spreken over persoonsvorming, pedagogiek en didactiek naar aanleiding van hun boek Bloeikracht. 

Bloeikracht is een werkwijze voor persoonsvorming en burgerschap in het basisonderwijs. Onderwijsbestuurder Ewald de Keijzer van Stichting Obase bedacht de term, Fred en Kiki ontwierpen in dialoog met wetenschap en praktijk de pedagogisch-didactische werkwijze. De metafoor voor bloeikracht is een bloem met vijf blaadjes die vijf krachten van persoons- en burgerschapsvorming representeren: 

1. Kernkracht: ken je je kernkwaliteiten en jouw belemmeringen daarbij? 
2. Focuskracht: hoe ga jij om met aandacht, bewustzijn en zelfregulatie?
3. Creatiekracht: hoe los jij je complexe taken en uitdagingen creatief op?
4. Zijnskracht: wie ben jij zelf en hoe ben jij met anderen om je heen?
5. Koerskracht: met welk moreel kompas geef jij richting aan informatieverwerking?

In het gesprek geven Kiki en Fred diverse voorbeelden bij de kachten en gaan we in op drie belangrijke concepten:

1. Persoonsvorming is volgens hen een integraal geheel van kwalificatie, socialisatie en subjectificatie. Het gebeurt overal en in alle vakken.
2. Pedagogiek gaat voor hen over menszijn en is onlosmakelijk verbonden met didactiek. Didactiek geeft vorm aan pedagogiek.
3. Psychologie staat in nauwe relatie tot pedagogiek en wetenschappelijk baseren zij zich op de positieve psychologie en de pedagogiek van de hoop.

We eindigen met hun wens en drijfveer dat bloeikracht een beweging in en van het onderwijs wordt, zoals het begrip flourishing bij de OESO voor richting zorgt.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, School Matters en herbronningsplek Refontiro Lodge.

Te gast is leraar, onderwijswetenschapper en verhalenverteller Barend Last en we spreken over ideologie in het wetenschappelijke onderwijsdebat en hoe expliciet die ideologie is. We doen dit vanuit het denkkader van Philippe Meirieu over de drie dimensies van goed onderwijs: axiologie of overtuigingen, praxeologie of praktijk en wetenschappen.

Barend vertelt over de geschiedenis van het begrip ideologie. Het was Napoleon die het voor het eerst, en in positieve zin, gebruikte naar aanleiding van een Franse wetenschapper die stelde dat goede wetenschap ook de onderliggende ideeën aan wetenschap weergeeft. Later gebruikte Napoleon het als een scheldwoord tegen de hem onwelgevallige onderzoeksuitkomsten van wetenschappers. Ideologen werden zij die naïeve romantische ideeën erop na houden, in zijn ogen. Deze negatieve connotatie kleeft volgens Barend nog steeds aan ideologie, ook in het debat over wetenschappelijk of evidence informed onderwijs.

Barend pleit ervoor om in dat onderwijsdebat open te vertellen wat jouw eigen ideologie is en wat je met ideologie bedoelt. De romantische connotatie die anderen uitscheldt voor dromers of fanatici. De neutraal-analytische denotatie, dat onder elk denken, ook wetenschappelijk denken, altijd waarden, ideeën en overtuigingen zitten. Hij voegt daar tijdens het gesprek ook nog de kritische, marxistische interpretatie aan toe: welke machtsverhoudingen zitten verborgen in ieders ideologie?

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, onderwijsadvies School matters en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is onderwijsfilosofe Anouk Zuurmond en we spreken over de relatie tussen school en samenleving vanuit de vraag en haar boek  'Waarom maken we van scholen geen bedrijven?'

De kern van het antwoord van Anouk op deze vraag is tweeledig. Vanuit het pedagogisch eigene van de school gedacht wil ze de school beschermen om haar eigen opdracht vorm te geven, namelijk kinderen in de wereld in te wijden als kritische burgers. Zij volgt hierin het denken van Maarten Simons en Jan Masschelein over de school en dat van Hannah Arendt over de school als een tussenruimte tussen gezin en samenleving. Vanuit de idee van een rechtvaardige samenleving vindt ze ten tweede dat de school alle kinderen evenveel kansen moet bieden.

In haar boek verkent Anouk de verhouding tussen school en samenleving vanuit de begrippen privaat en publiek. Eerst onderzoekt ze argumenten voor de invloed van de markt op de school, maar de filosoof John Rawls leert haar dat teveel invloed van het private op de school leidt tot kansenongelijkheid. De markt zal zich richten op maximale winst bij bepaalde leerlingen. Daarna verkent ze met de filosoof Michael Sandel of de school dan een publieke ruimte is. Simons en Masschelein leren haar echter dat de school wel een publieke zaak, maar geen publieke ruimte is. Tot slot onderzoekt ze de invloed vanuit maatschappelijke ideologieën op de school, zoals van kritische pedagogen. Maar daarmee willen ook zij de school net als de markt instrumentaliseren. Uiteindelijk pleit Anouk voor de eigenheid van de school vanuit twee pedagogische principes: geen enkele invloed mag dominant zijn en elke invloed moet pedagogisch gefilterd worden naar leerlingen toe.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn Eva Naaijkens en Laura Wijnand en we spreken over curriculumimplementatie. Dit is de tweede aflevering van Aan de slag met het curriculum in de serie met AVS en PO-Raad. Deze keer gaat het over hoe de schoolleider en de kwaliteitscoördinator samen met de leraren werken aan het curriculum vanuit een gezamenlijke onderwijsvisie en een gestroomlijnde organisatie. 

Eva en Laura werken in Amsterdam bij de Alan Turingschool al jaren met een grote drive aan een kennisrijk curriculum. Het opdoen van kennis van de wereld via wereldoriëntatie is voor hen het belangrijkste curriculumgebied, waaraan ze alle andere vakken, zoals lezen, rekenen en burgerschap verbinden. De nieuwe kerndoelen integreren ze dan ook bewust vanuit hun eigen gezamenlijke onderwijsvisie in hun schoolcurriculum. En omdat zij al jaren curriculumbewust werken, is curriculumimplementatie vanuit de nieuwe kerndoelen voor hen voor de meeste vakgebieden een basisroutine, en soms een vernieuwing.

Zo’n proces van implementatie en vernieuwing vraagt veel van de schoolorganisatie, schoolleider, kwaliteitscoördinator en leraren. Eva en Laura zetten daarom stevig in op een gestroomlijnde organisatiestructuur met veel ruimte voor professionalisering van leraren, zodat 85% van de dagelijkse routines lopen. De overige 15% kan dan benut worden voor de dagelijkse ruis in de school en voor implementatie en borging van vernieuwingen. 

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, organisatieadvies School Matters en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn emeritus professor Andries Baart en student master ecologische pedagogiek en leerkracht in het speciaal onderwijs Emma Donkersloot en we spreken over het handboek presentie Iemand voor Iemand in relatie tot pedagogiek en onderwijs. 

Andries ontwikkelde zijn presentietheorie op basis van duizenden ervaringen van vakkundige werkers in onderwijs, zorg, politie en andere sectoren. Kern van deze theorie is relationeel denken, kijken, handelen en reflecteren, waardoor je als professional echt leert aansluiten en instemmen op de mensen met wie je werkt. Andries past zijn theorie toe op het onderwijs en Emma geeft haar voorbeelden als leerkracht in het speciaal basisonderwijs. Zie je de ouder en het kind echt in hun behoeften, context, kennis en leefwereld.

In deze theorie is het uiteindelijk de bedoeling om sterk relationeel te werken. Dat betekent dat je zonder je eigen doelen na te streven present bent in de relatie. Zolang je nog jouw bedoelingen, kennis en plannen voorop stelt, handel je hooguit zwak relationeel. Kun je echt zonder het antwoord al te weten heel persoonlijk in de relatie en in het nu aanwezig zijn. Dit is helemaal het geval als tragiek meespeelt, zoals bij ernstige handicaps en depressies. Kun je dan als een metgezel in de werkrelatie trouw en bescheiden bij iemand blijven. 

De onderliggende ethiek is dat wij zorgende mensen zijn. Dit is niet de zorg van het zorgdomein, maar wij bestaan pas als mens in het zorgen voor onszelf, elkaar en de wereld.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn Miriam Op de Beek en Bob Coenraats en we spreken over de onderwijskundige en pedagogische doelen van Oracy en hun boek Oracy, de kracht van spreken, denken en luisteren.

In Engeland is aanvullend op de aandacht voor literacy en numeracy, geletterdheid en gecijferdheid, ook aandacht ontstaan voor oracy, mondelinge taalvaardigheid. En als je dat in een woord wilt vatten, dan is dat zelfsprekendheid in de dialoog met anderen.

Miriam en Bob hebben oracy leren kennen in een ontwikkeltraject bij hun werkgever CPS. Vanaf hun kennismaking met oracy in het Engelse basisonderwijs zijn ze verkocht aan het belang van oracy, ook voor het Nederland onderwijs. Hun doelen met oracy zijn zowel onderwijskundig als pedagogisch van aard. 

Onderwijskundig draagt oracy bij aan leeropbrengsten voor literacy en numeracy. Oracy is namelijk niet alleen leren spreken, luisteren en communiceren, zelf en samen met anderen, maar is ook leren over spreken, luisteren en communiceren in verschillende contexten, zoals vakgebieden. Ook het in Engeland ontwikkeld raamwerk oracy geeft aan dat oracy niet alleen bijdraagt aan de fysieke en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen, zoals zelfvertrouwen om in groepen te spreken, maar ook aan hun linguïstische en cognitieve ontwikkeling.

Voor Miriam en Bob zijn de pedagogische doelen van oracy misschien wel belangrijker. Kinderen leren door oracy van jongs af aan dat hun eigen stem van belang is in dialoog met de leraar en met andere leerlingen. En oracy maakt hun persoonsvorming concreet, omdat leerlingen in het zelf spreken zich leren verhouden tot de wereld. 

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn student pedagogiek Ilse Bos en docenten / onderzoekers pedagogiek Emma Middag en Annemiek Woolthuis en we spreken over social media en mediaopvoeding. Aanleiding is het artikel Wanneer geef je je kind een eerste smartphone?⁠ en recente opleidingsactiviteiten tijdens mei social vrij.

Het artikel van Peter Nikken, Emma zelf en anderen geeft een analyse van de media-adviezen op al dan niet pedagogische websites. Twee van de zes ouderlijke mediaopvoedstrategieën van de classificering van Nikken komen vaak voor: actieve mediatie en restrictieve mediatie. Oftewel, hetzij actief met je kind praten over diens mediagebruik, of het tegenovergestelde: verbieden of begrenzen van mediagebruik. Emma noemt deze twee: stimuleren of stoppen. 

Er zijn echter nog vier mediaopvoedstrategieën volgens Nikken en Emma: samen, zoals samen gamen, supervisie of actief toezichthouden, twee andere s-en, en tot slot monitoring zoals via apps en het instellen van technische beperkingen. Emma legt uit dat actief in gesprek gaan aangevuld met die andere vijf manieren de complexe pedagogische realiteit pas recht doet.

Collega Annemiek en student Ilse bevestigen Emma’s visie op mediaopvoeding. In het gesprek geeft Ilse haar eigen ervaringen en haar genuanceerde visie weer als beginnend pedagoge, terwijl Annemiek zowel als ouder als pedagoog spreekt over het belang van aanwezig-zijn.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn Kennisnet ethicus Remco Pijpers en Nivoz directeur-bestuurder Jan Jaap Hubeek en we spreken over AI en het onderwijs naar aanleiding van Jan Jaaps recente boek Mens blijven tussen systemen. Jan Jaap baseert zijn boek mede op zijn podcastserie AI: het pedagogisch appel, waarvoor hij talloze experts, zowel uit de tech- als de onderwijswereld, sprak over de uitdaging van AI. In het boek vertelt hij de varianten, de mogelijkheden, de ontwikkeling en de keerzijden van AI, waarna hij het onderwijs en de pedagogiek vraagt hoe zich tot AI - vooral (inter)menselijk - te verhouden.

In het gesprek geeft Remco aan dat dit laatste voor hem de belangrijkste vraag is vanuit het onderwijs ten aanzien van AI. Hoe hebben we ons pedagogisch te verhouden tot AI? Hij ziet echter dat we vooral de neiging hebben de vraag te stellen hoe we AI wel of niet willen gebruiken. Dit instrumentele perspectief vindt hij te kortzichtig. Daarom onderzoekt hij in zijn promotieonderzoek en in zijn werk voor kennisnet hoe we juist ook pedagogische en ethische vragen kunnen stellen aan AI, zoals welke ervaringen leerlingen zelf opdoen met AI en hoe zij AI-systemen kritisch kunnen bevragen op de socio-materiele biases die daarin verwerkt zijn. Hij ziet dan dat leerlingen fascinerend over AI kunnen spreken in de klas en dat leraren pedagogisch uitdagende lessen kunnen ontwerpen over AI. Jan Jaap waardeert Remco zeer voor dit concreet maken van zijn meer algemeen-pedagogische pleidooi voor menswaardig onderwijs in tijden van AI.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn Jessica van Ommen, Heidi Baars en Chaja Deen en we spreken over bouwen aan de pedagogische basis van de school naar aanleiding van het boek De school midden in de maatschappij. Dit boek dat Chaja samen met Anja Verwoerd schreef, heeft het LBBO genomineerd als Onderwijsboek van het jaar 2025.

In het gesprek legt Chaja het waarom en wat uit van het boek. Het is bedoeld als inspiratie- en verzamelboek met goede voorbeelden van hoe scholen samen met maatschappelijke partners werken aan een krachtige pedagogische basis. Deel 1 gaat over de maatschappelijke opgaven van de school, deel 2 over empowerment in de pedagogische basis, zoals de stem van leerlingen, de peergroup en ouderverbondenheid, deel 3 over empowerment van scholen in het maatschappelijk samenwerken en deel 4 geeft allerlei inzichten over schoolontwikkeling. Haar ideaal is dat scholen zich vanuit hun eigenheid en kernwaarden werken aan hun maatschappelijke opdracht.

Heidi en Jessica vertellen over hoe zij als schoolleider PO en leraar Spaans met hun scholen werken aan de samenwerking tussen school en samenleving. Heidi werkt in Tilburg aan een samenhangende omgeving van kinderopvang, kerk, buurtgebouw, basisschool en flora en fauna vanuit haar drijfveren van iedereen zien, samenwerken en gemeenschapszin. Jessica werkt in Almere hartstochtelijk aan talloze buitenschoolse activiteiten vanuit haar drijfveren van kansengelijkheid en positieve rolmodellen.

Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.