Reportaże i dokumenty Polskiego Radia

Życie w nędzy nie kojarzy się najlepiej. A jeśli to Nędza pisana wielką literą, czyli miejscowość na Śląsku w powiecie raciborskim? Z nazwą miejscowości związana jest legenda, według której książę raciborski zgubił się w okolicznych lasach podczas polowania. Trafił on do chaty ubogiego rybaka, gdzie został ugoszczony chlebem i wodą. Gdy książę opuszczał domostwo, westchnął "O nędzo, nędzo". Stąd miała się wziąć nazwa wsi, w której znajdowała się chata. W latach 50. XX wieku władze wojewódzkie chciały zmienić nazwę wsi na Borowiec Wielki. Dotychczasowa nazwa miała... "stanowić smutną pamiątkę okresu kapitalistycznego, nieodpowiadającą socjalistycznej rzeczywistości społecznej". Próba ta zakończyła się niepowodzeniem. Co dziś myślą o tej nazwie mieszkańcy miejscowości? Jak reagują na stwierdzenie, ze mieszkam w Nędzy?

W Polsce rodzi się coraz mniej dzieci, a wraz z nimi znikają oddziały położnicze. Reportaż "My, położne" opowiada o kobietach, które lata temu wybrały zawód wymagający odwagi, czułości i stalowych nerwów. Praca na porodówce była ich codziennością. Znały każdy dźwięk szpitalnego korytarza, każdy gest rodzącej, każdy rytm nowego życia. Dziś te same położne stoją przed zamkniętymi drzwiami oddziałów, które jeszcze niedawno tętniły emocjami i odpowiedzialnością. Szpitale w ich mieście i okolicznych powiatach wygasiły porodówki, pozostawiając je z doświadczeniem, którego nie mają gdzie wykorzystać. Przez co przeszły? Jak radzą sobie z poczuciem utraty sensu pracy? I co robią, by znów wrócić tam, gdzie czują się potrzebne?

Wszystko zaczęło się od wakacyjnych wyjazdów. Beata Łubczonek, czyli teściowa i jej zięć Marcin Milanowicz, śpiewali i grali rodzinie podczas rodzinnych urlopów. Śpiewali dla przyjemności, ale tak dobrze im to wychodziło, że pewnego dnia założyli zespół Teściowa śpiewa. Pod koniec 2020 roku, gdy pandemia zamknęła ich w domach i uniemożliwiła próby po mikrofon sięgnął syn Beaty, Kuba. I tak powstał nowy skład zespołu RapTeściowa i Synek. Okazało się, że rodzina państwa Łubczonków nie wyobraża już sobie życia bez muzyki. Beata, kiedy przeszła na wymarzoną emeryturę, nie przypuszczała, że jej życie nabierze takiego tempa. Dziś codziennie nagrywa filmy na TikToka, koncertuje, udziela wywiadów i pisze teksty na drugi krążek. Na koncertach zawsze śpiewa na żywo, bez playbacku. "Bo nigdy nawet nie mieliśmy okazji nagrać takiego playbacku" żartuje zięć Marcin. Jak smakuje późny debiut i sukces, który przyszedł zupełnie niespodziewanie?

Reportaż Joanny Bogusławskiej zabiera do świata kobiet, które przez lata słyszały "Jesteś leniwa", "nie zrobię zabiegu póki nie schudniesz" czy "jak mogłaś się tak spaść". Bohaterkami są amerykańskie gospodynie z nadwaga, które miały dość życia w cieniu ocen i komentarzy. Zamiast się wstydzić, założyły grupę wsparcia i walczyć z nadwagą. Pomysł okazał się tak dobry, że dotarł aż do Polski, inspirując kolejne osoby do walki nie tylko z nadwagą, ale także z niesprawiedliwym traktowaniem. Reportaż powstał w 2004 roku.

Jaga Hupało, jedna najbardziej znanych polskich kreatorek fryzur, zafascynowana jest Antoni Cierplikowskim, legendarnym fryzjerem znanym jako Antoine de Paris. Widzi w nim nie tylko mistrza nożyczek, lecz rewolucjonistę, który na początku XX wieku odważył się zrobić coś, co wydawało się niemożliwe, skrócić włosy kobietom i skrócić dystans do ich wolności. Antoine, urodzony w Polsce emigrant, podbił Paryż, Nowy Jork i świat, tworząc ikonę nowoczesnej kobiety. To on w 1909 roku wprowadził słynną fryzurę „na chłopczycę”, pracował z Josephine Baker, Edith Piaf i Brigitte Bardot, wynalazł nowoczesne szampony, eksperymentował z kolorem, formą i materiałem, tworząc nawet kapelusze z włosów. W reportażu Jaga Hupało mówi o Cierplikowskim jako o artyście, rzeźbiarzu i performerze, który wyprzedzał swoje czasy i "zrzucał stereotypy" z taką samą lekkością, z jaką strzygł włosy. Dla niej Antoine jest patronem wolności, tej twórczej i tej osobistej.

80 lat po wojnie, a na terenie dawnego obozu Auschwitz Birkenau pracownicy Muzeum wciąż znajdują przedmioty należące kiedyś do więźniów. Także rodziny przekazują takie obiekty do Muzeum. Uwolnieni więźniowie Auschwitz Birkenau często zabierali ze sobą przedmioty z obozu. Zachowywali pasiaki. Przez lata były w ich domach. Pretekstem do tej opowieści są nożyczki, które były więzień Aleksander Akacki przekazał swojemu uczniowi. Dzięki tym krawieckim nożycom pan Akacki przeżył. Potem, kiedy skończył już szyć, podarował swojemu uczniowi Stefanowi Murawskiemu. Pan Stefan ma dziś 87 lat. Nie prowadzi już zakładu krawieckiego. Jego dzieci nie przejęły fachu po ojcu. Jeden z synów, Bartłomiej podpowiedział, żeby nożyczki przekazać do Muzeum. Jego zdaniem nie powinny leżeć w prywatnej szufladzie. W reportażu wykorzystano fragmenty audycji z 1996 roku autorstwa Dobrosławy Wiśniewskiej i Magdy Skawińskiej "Człowiek był tylko numerem".

Podporucznik Jan Kochanowski ze Lwowa, podczas walk o Monte Cassino, dowodząc plutonem czołgów wjechał nimi na wzgórze, na które według obliczeń niemieckich inżynierów, nie miał żadnych szans wjechać. Było to sprzeczne ze wszystkimi prawami mechaniki technicznej i całej fizyki, ale Jan Kochanowski o tym nie wiedział. Przed jego czołgiem szedł ksiądz chociaż wcale nie była to procesja. Niebawem czołg Jana Kochanowskiego wykonał wraz z załogą 7 koziołków. Po bitwie Melchior Wańkowicz przemierzył z porucznikiem Kochanowskim trasę jego czołgu. W 82-gą rocznicę bitwy o Monte Cassino archiwalny reportaż nagrany w okolicach kanadyjskiego Vancouver i w studiu Polskiego Radia w Warszawie.

Reportaż przybliża twórczość jednej z najbardziej bezkompromisowych graficzek i rzeźbiarek XX wieku. Sto lat temu urodziła się Aliny Szapocznikow, artystka, która zamieniła własne ciało w język sztuki. Pochodziła z żydowskiej rodziny, przeżyła piekło wojny, a później z odwagą i ironią opowiadała o kruchości istnienia, chorobie i pamięci. W 1963 roku Szapocznikow wyjechała z Polski i zamieszkała w Paryżu. Jej prace, od odlewów ust i piersi po monumentalne formy z żywicy, wciąż prowokują, poruszają i nie pozwalają przejść obojętnie. Co mówi o niej materia, z którą pracowała, miękka, nietrwała, cielesna, twarda, nowoczesna? Alina Szapocznikow zmarła w marcu 1973 roku we Francji.

Tomasz Konieczny, bohater reportażu, jest śpiewakiem operowym. Ale jego droga do muzyki wcale nie była oczywista. Zanim odkrył, że to właśnie bas-baryton jest jego prawdziwym językiem, żył innym artystyczny życiem, teatralnym i filmowym. Ukończył łódzką Szkołę Filmową, grał na scenach i przed kamerą, współpracując m.in. z Andrzejem Wajdą. Śpiew towarzyszył mu od zawsze, lecz długo pozostawał jedynie przyjemnym dodatkiem, czymś, co robił z pasji, nie z zawodowej ambicji. Dopiero później zrozumiał, że to właśnie operowa ekspresja pozwala mu mówić najpełniej. W latach 90. wyjechał do Niemiec, wybierając życie pełne podróży, rozstań i artystycznego ryzyka. Na scenie wciela się w bogów, demonów i tragicznych bohaterów Wagnera: Wotana, Albericha czy Kurwenala. Podbił światowe sceny operowe, ale równie ważna jest dla niego rodzina i zwykła ludzka bliskość. W kwietniu 2026 powrócił na polską scenę. Wystąpił w Operze Narodowej w koncercie z cyklu Wielkie głosy.

Reportaż zabiera w podróż po przestrzeni, którą na co dzień mija się w pośpiechu, nie dostrzegając historii ukrytych tuż pod powierzchnią codzienności. Z okazji Nocy Muzeów, kiedy swoje drzwi otwiera także Radiowa Trójka przy ulicy Myśliwieckiej, Jakub Tarka zaprasza na niezwykły spacer po tej wyjątkowej okolicy, zarówno tej dobrze znanej, jak i tej, o której pamiętają już tylko nieliczni. W towarzystwie varsavianisty Adriana Sobieszczańskiego odkrywamy dzieje miejsca, w którym stoi gmach Polskiego Radia. Jego dawne funkcje, zapomniane epizody, architektoniczne smaczki i miejskie legendy. To dźwiękowa wędrówka, w której Warszawa odsłania swoje mniej oczywiste oblicze.