Samfélagið

Gervigreind er allt í kringum okkur án þess að við gerum okkur alltaf grein fyrir því. Símarnir, tölvurnar og tækin sem við notum safna upplýsingum og hafa áhrif á hegðun okkar. Því er mikilvæg að vanda til verka og huga jafnvel að siðferði slíkrar tækni. Þetta og fleiri ræðum við við Maríu Óskarsdóttur, dósent við tölvunarfræðideild Háskólans í Reykjavík. VIð ætlum svo að huga að neytendamálum, að þessu sinni heyrum við af tveimur nýlegum úrskurðum í kærunefnd húsamála sem þykja góð tíðindi og skýra betur og ramma inn réttindi og skyldur leigusala annars vegar og leigjenda hinsvegar þegar kemur að viðhaldi og frágangi íbúða sem og leigukostnaði og hvernig hann má og getur breyst. Stjórnandi leigjendaaðstoðarinnar, Kolbrún Arna Villadsen lögfræðingur, kemur til okkar og fer yfir þessi mál Málfar Þá ætlum við að heyra af nýrri pistlaröð sem verður á dagskrá hér í Samfélaginu næstu vikurnar og fjallar um samfélasmiðla, áhrif þeirra á fólk og samfélag, helstu rannsóknir á þeim og fleira - Þorgeir Ólafsson hefur unnið að gerð þessa örþáttaraðar og kemur til okkar og fer yfir hverju við er að búast.

Guðrún Aspelund sóttvarnarlæknir: Málþing um sýklalyfjaónæmi og sýklalyf var haldin í höfuðstöðvum Landlæknisembættisins í morgun, Samfélagið var á staðnum. Dýraspjall, rætt við Guðjón Már Sigurðsson sjávarlíffræðing hjá Hafró. Guðjón segir okkur frá sínum helstu rannsóknarefnum en hann sinnir hvalarannsóknum fyrir Hafró, telur hvalina, rannsakar hegðun þeirra og fleira. Guðjón er líka sérfræðingur í marglyttum. Málfarsmínúta Finnur Ricart Andrason: Loftlagsráðstefna COP27 er að ljúka, sumir segja hana hafa verið gagnslausa, aðrir eru bjartsýnni. Finnur fer yfir það góða og slæma með okkur í þættinum

Það er stundum sagt enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Þetta á við um dagsbirtuna, hún er að hverfa og söknurinn að sliga marga, held mér að sé óhætt að segja. En eitt er að missa af birtu fyrir náttúrulegar sakir, það er bara þannig á Íslandi, annað og verra er að hanna birtuna í burt - sem er því miður eitthvað sem er alltof oft gert þegar kemur að skipulagi byggðar og íverurýma. Við ræðum við Önnu Sigríði Jóhannsdóttur arkitekt sem hefur sérhæft sig í dagsbirtu í íbúabyggð. Við ætlum að heimsækja eldisfyrirtækið Sæbýli í Grindavík. Þar er starfrækt ungviðaeldisstöð fyrir sæeyru, sem mörgum þykir herramannsmatur. Við ræðum þar við Ásgeir Guðnason sem er frumkvöðull í slíku eldi. Við tölum líka við Jón Ásgeirsson framkvæmdastjóra Auðlindagarðs HS-Orku, en hugmyndir eru uppi um samstarf þeirra á milli um umfangsmikið áframeldi á sæeyrum. Ruslarabb Við fáum svo umhverfispistil frá Stefáni Gíslasyni umhverfisstjórnunarfræðingi í lok þáttar.

VIð kíkjum á fund um kolefnisspor framkvæmda, ræðum við fulltrúa frá þremur stórum framkvæmdaaðilum á Íslandi um hvaða leiðir þau fara til að lágmarka losun gróðurhúsalofttegunda í sinni starfsemi og hvaða áskoranir eru við grænu skrefin. Rætt við: Stefán Kári Sveinbjörnsson, verkefnisstjóri í sjálfbærni hjá Isavia Páll Valdimar Kolka, verkefnastjóri umhverfismála hjá Vegagerðinni Ívar Kristinn Jasonarson, sérfræðingur hjá Loftslagi og grænum lausnum hjá Landsvirkjun Við ætlum einnig að kynna okkur starfsemi líknarmiðstöðva sem eiga að styrkja líknarþjónustu innan heilbrigðisþjónustunnar um land allt . Sérhæfing í líknarþjónustu hefur aukist, en frekari þróunar er þörf auk þess sem kallað er eftir meiri stuðningi, þá bæði við heilbrigðisstarfsfólk, sjúklinga og aðstandendur. Við ræðum við Svandísi Írisi Hálfdánardóttur sem er verkefnisstjóri líknarmiðstöðvar landspítalans. Þá er málfarsmínútan á sínum stað og svo ræðum við afdrif býflugna í vísindaspjalli dagsins með Eddu Olgudóttur

Við heyrðum fréttir af því um helgina að murtustofninn í Þingvallavatni væri í afar slæmu ástandi. Við ætlum að tala um Þingvallamurtuna við Finn Ingimarsson forstöðumann Náttúrustofu Kópavogs, sem hefur vaktað Þingvallavatn undanfarin ár. Halla Tómasdóttir, forstjóri The B-Team, er komin heim til New York eftir að hafa sótt loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, COP27 í Sharm El Sheik í Egyptalandi. Hún verður á línunni hjá okkur og segir okkur frá því sem hún var að gera þar. Við ætlum svo að ræða við Ágústu Þorbergsdóttur ritstjóra Íðorðabankans, sem var settur á laggirnar fyrir aldarfjórðungi síðan, bankinn er uppflettisafn orða innan ákveðinna starfs- eða fræðigreina, sum orð þekkir almenningur vel, önnur eru svakalega sérhæfð, sum ná flugi og önnur ekki. Það er nefnilega bæði list og vísindi að finna upp orð sem þjált, stutt og lýsandi fyrir efnið.

Því miður hefur ákveðinn vandræðagangur gjarnan fylgt því hvernig heimilisofbeldismál eru meðhöndluð innan kerfisins, hvort þau eru skráð, hver viðbrögðin eiga að vera og á hverra forræði. Nýverið var útbúin skýrsla um samræmt verklag innan heilbrigðisþjónustunnar þegar kemur að móttöku þolenda heimilisofbeldis. Þetta er eitthvað sem heilbrigðisstarfsfólk hefur kallað lengi eftir, enda sýna rannsóknir að nánast daglega leita fólk sér heilbrigðisþjónustu vegna heimilisofbeldis. Við ræðum við skýrsluhöfund og formann starfshóps um málið, Drífu Jónasdóttir afbrotafræðing. Það birtist áhugaverð grein í Læknablaðinu nýlega þar sem fjallað er um það sem kallað er skyndilegt góðkynja tímabundið minnisleysi. Það er þegar fólk lendir í því undarlega ástandi að mynda ekki nýjar minningar, oftast í nokkrar klukkustundir í senn, er illa áttað og man ekki jafnvel nokkrar vikur aftur í tímann. Það lagast svo yfirleitt á 4-6 klukkustundum. Og það eru nokkrir tugir slíkra tilvika skráðir á hverju ári á bráðamóttöku Landspítalans. Auður Gauksdóttir læknanemi er annar höfunda þessarar greinar og hún ætlar að segja okkur meira um þetta. Við tökum einnig stöðuna á loftlagsráðstefnunni í Egyptalandi sem er nú í fullum gangi, Málfarsmínúta er á sínum stað og svo kemur safnstjóri RÚV, Helga Lára Þorsteinsdóttir til okkar, og við heyrum úr þættinum Eftir hádegið sem var á dagskrá í sjöunni, þar sem þáttastjórnandi hringdi af handahófi í fólk, spjallaði við það og leyfði því að velja óskalag.

Það er margt sem bendir til þess að ýmsar pestir herji nú af meiri krafti á samfélög sem gripu til sóttvarnaraðgerða þegar covid faraldurinn var í hámæli. Undanfarin tvö ár fækkaði t.d. mjög tilfellum inflúensu og RS vírus svo dæmi séu tekin. En nú virðast hinar og þessar pestir vera á fleygiferð - kannski eðlilega. Og svo virðist covid vera mallandi í samfélaginu líka. Sigríður Dóra Magnúsdóttir er framkvæmdastjóri lækninga hjá heilsugæslu Höfuðborgarsvæðisins. Hún fer yfir þessi mál með okkur. VIð ræðum svo við líffræðiljósmyndarann Svanhildi Egilsdóttur í dýraspjalli dagsins, hún starfar hjá Hafró og eitt hennar hlutverka er einmitt að mynda þær fjölbreyttu lífverur sem tengjast hafinu, ekki auðvelt verkefni enda þurfa lífverurnar helst að vera lifandi og ferskar - sem þýðir að Svanhildur þarf oft að vinna sín ljósmyndastörf út á rúmsjó. Svanhildur elskar líka fjörurferðir og segir fjöruferðir vera allra meina bót - og vill auka veg þeirra með aukinni fræðslu og þekkingarmiðlun. Hingað kemur líka Gunnar Dofri Ólafsson hjá Sorpu. Hann ætlar að segja okkur allt um stóru húsasorpsrannsóknina sem er í gangi núna. Þá er kafað djúpt í heimilissorpið og það greint í smæstu smáatriði. Svo verður málfarsmínútan á sínum stað.

Flest hafa þrætt við maka sinn um hver á að ganga frá þvottinum, ryksuga, kaupa og elda matinn, hver er að vinna of mikið eða gera annað utan heimilisins meðan hitt situr eftir með börn og húsverk. Hvaða áhrif hefur þessi núningur um verkaskiptingu á lífsánægjuna? Tengsl heimilisverka og lífsánægju er einmitt viðfangsefni rannsóknar sem hagfræðidoktorsneminn Anna Guðrún Ragnarsdóttir fer fyrir og við ræðum við hana. Við símum til Grænlands og tölum þar við Ingu Dóru Guðmundsdóttur í Nuuk. Tölum aðeins um nýafstaðnar kosningar og nýjan alþjóðaflugvöll. Við tengjum okkur líka við Loftlagsráðstefnuna í Egyptalandi í þættinum og fáum af henni helsti tíðindi. Svo fáum við umhverfispistilinn eins og alltaf á fimmtudögum, það er plöntuvistfræðingurinn Bryndís Marteinsdóttir sem flytur okkur hann og fjallar um votlendi og endurheimt þess.

Við ræðum við tvo íslenska hjálparstarfsmenn sem eru nýkomnir heim eftir að hafa tekið þátt í vatnshreinsiverkefni í Pakistan þar sem kröftugar rigningar höfðu valdið einhverjum mestu flóðum í manna minnum, neyðarástandi var lýst yfir, tíu milljón manns hafa hrakist á flótta og tvö þúsund farist - hamfarirnar raktar til loftlagsbreytinga, landið fjölmennt og innviðir hrundu - að koma á hreinu vatni lífsnauðsyn - meira um þetta hér á eftir. Skaðaminnkandi nálgun hefur verið mikið í umræðunni undanfarið. Nýlega voru stofnuð samtökin Matthildur - skaðaminnkun sem hafa það að markmiði að auka þekkingu og vinna að framgangi skaðaminnkandi inngripa og úrræða á Íslandi auk þess að standa vörð um mannréttindi jaðarsetts fólks á Íslandi. Þá einkum þeirra sem glíma við vímuefnavanda og/eða heimilisleysi. Svala Jóhannesdóttir er sérfræðingur í skaðaminnkun og ein af stofnendum samtakanna. Málfarsmínútan er svo á sínum stað og Edda Olgudóttir ræðir um mótefni gegn malaríu í vísindaspjallinu.