تاریخ تازه‌ها

در دو دهۀ گذشته برنامۀ هسته‌ای و در کنار آن برنامۀ موشکی ایران بارها هدفِ عملیاتِ خرابکارانه قرار گرفته است. بیشتر آن خرابکاری‌ها را کارشناسان و بعضی از رسانه‌های بین‌المللی به اسرائیل نسبت داده‌اند. اما دولت اسرائیل هرگز مسئولیتِ آن‌ها را به عهده نگرفته است. تنها عملیاتی که اسرائیل مسئولیت آن را به عهده گرفته، سرقت «اسناد برنامۀ هسته‌ای ایران» در۳۱ ژانویه ۲۰۱۸ از مرکزی در تهران بود. با توجه به اینکه اسرائیل مخالف سرسختِ برنامۀ هسته‌ای ایران است و آن را تهدیدی برای بقای خود می‌داند، افکار عمومی و بسیاری از کارشناسان بیشتر عملیات خرابکارانه برضد برنامۀ هسته‌ای ایران‌ را به اسرائیل نسبت می‌دهند.

اردن تنها بازماندۀ رؤیای شریف حسین، پدر بزرگ ملک عبدالله، است که سرکردۀ خاندان هاشمی و از  ۱۹۰۸ میلادی شریف مکه و حجاز بود. او در ۱۹۱۶ خود را فرمانروای همۀ سرزمین‌های عربی خواند. در جنگ حجاز که نیروهای عبدالعزیز آل سعود در سال‌های ۱۹۲۴- ۱۹۲۵ به راه انداختند، هاشمی‌ها ناگزیر به عقب‌نشینی از یک سو به عراق و از سوی دیگر به کرانۀ خاوری رود اردن شدند. پس از کودتای ۱۹۵۸ در عراق که به سرنگونی فیصل دوم انجامید، اردن آخرین سنگر خاندان هاشمی باقی ماند. خاندان هاشمی که نیاکان خود را به جد پیامبر اسلام می‌رسانند وظیفۀ حفاظت از اماکن متبرکه را به عهده داشتند، اما پس از رانده شدن از حجاز، تنها حفاظت از اورشلیم، سومین مکان مقدس اسلام، در دایرۀ اختیار آنان باقی ماند.

ایران در زمان محمدرضاشاه جدا از روابط سیاسی و فرهنگی، روابط اقتصادی سنجیده‌ای نیز با چین به ویژه در زمینۀ انرژی داشت و چندین قرارداد میان دو کشور امضا شده بود. اما با انقلاب و برقراری جمهوری اسلامی آن قراردادها لغو شدند. زیرا شعار رهبران تازه به قدرت رسیده «نه شرقی، نه غربی» بود. با این حال، دشمنیِ کور و افسارگسیختۀ جمهوری اسلامی با آمریکا، ماجراجویی‌های سیاسی و نظامیِ آن در منطقه و سپس، برنامۀ هسته‌ایِ آن، ایران را روز به روز از جهان غرب دور و به ابرقدرتِ تازه نفس چین نزدیک‌تر و حتی وابسته‌تر کرد. حقیقت این است که روابط اقتصادی و سیاسی شاه با چین روابطی حساب شده و سنجیده بود. ده سالِ پیش رهبران جمهوری اسلامی چین را سومین «پارتنر» اقتصادی ایران در جهان اعلام ‌کردند. اما با امضای «برنامۀ همکاری جامع ۲۵ ساله» معلوم شد که بندهای استوارتری اقتصاد ایران را به این ابرقدرتِ تازه نفس وابسته کرده است.

قرن چهاردهم خورشیدی با برآمدن رضاخان، برافتادن قاجارها و به قدرت رسیدن خاندان پهلوی آغاز شد. در قرنی که گذشت ایران رویدادهای تاریخی مهمی را از سر گذراند. دوران پهلوی‌ها، به گفتۀ دوست و دشمن، سرچشمه و سبب‌سازِ دگرگونی‌های شگرفی در جامعۀ ایران بود. اگرچه به گفتۀ تاریخ‌نگاران با رویدادنگاری صِرف نمی‌توان به روح زمانه پی برد، اما یادآوری رویدادهای دوران ساز گذشته می‌تواند روزنه‌ای باشد برای دیدن گوشه‌ای از آنچه گذشت و تخیل در آینده‌ای که به هرحال فرامی‌رسد.

بیش از نیم میلیون کشته؛ بیش از ۱۲ میلیون آواره؛ چند میلیون زخمی و زندانی و ناپدید شده؛ کشوری سراسر سوخته و با خاک یکسان شده. این است ترازنامۀ ده سال جنگ داخلیِ سوریه. تحلیل‌گرانی بشار اسد را برندۀ اصلی آن جنگ می‌دانند و می‌گویند او پس از ده سال جنگ و خونریزی امروز در وضعی است که می‌تواند امیدوار باشد با حمایت روسیه پایه‌های حاکمیتش را دوباره بر سوریه استوار کند. اما آیا تاریخ نیز چنین داوری خواهد کرد؟

نخستین و آخرین باری که زنان ایران «روز جهانی زن» را گرامی داشتند در ۸ مارس ۱۹۷۹ یک ماه پس از برقراری جمهوری اسلامی در کشور بود. هواداران رژیم و حزب‌اللهی‌ها به آن تظاهرات حمله کردند و زنان بسیاری را زخمی و بازداشت کردند. رژیم اعلام کرد که از آن پس زنان ایران تنها روز تولد فاطمۀ زهرا، دختر پیامبر اسلام، را می‌توانند به عنوان «روز زن» جشن بگیرند. در ۸ مارس ۱۹۱۴ زنان سوسیالیست آلمان با شعار «حق رأی برای زنان» میتینگ‌هایی در برلن برگزار کردند. از آن پس بود که این روز نخست در شوروی و سپس در کشورهای بلوک شرق به عنوان «روز جهانی زن» به رسمیت شناخته شد تا که سرانجام به کشورهای اروپای غربی راه یافت و سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌ای در ۱۹۷۷ آن را روز جهانی زن اعلام کرد.

تحلیل‌گران در توضیحِ ناآرامی‌های شهر سَراوان در هفتۀ گذشته به دو عاملِ اقتصادی و سیاسی اشاره می‌کنند: فقر و بیکاری مردم بلوچ و سیاستِ امنیتی رژیم در بلوچستان به ویژه در مناطق مرزی آن سرزمین. اما خود این دو عامل نتیجۀ سیاستِ تبعیض آمیزی است که جمهوری اسلامی از همان آغاز در بلوچستان و به طور کلی در مناطق سُنّی نشینِ کشور در پیش گرفت. بلوچ‌ها یکی از اقوام کهن ایرانی‌اند. زبان بلوچی پیوندهای نزدیکی هم با زبان پهلوی ساسانی و هم با زبان پهلوی پارتی یا اشکانی دارد. بعضی‌ از زبان‌شناسان حتی خاستگاه و سرچشمۀ این زبان را به پیش از زبان‌های پهلوی ساسانی و پارتی می‌رسانند و آثاری از زبان اوستایی را نیز در آن می‌بینند. حس ناسیونالیستی در میان بلوچ‌ها واقعیتی انکارناپذیر است. جمهوری اسلامی و دیگر دولت‌هایی که دارای اقلیت بلوچ‌اند نمی‌توانند این حس نیرومند را نادیده بگیرند و به خواسته‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آنان بی‌اعتنا بمانند.

کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ دو بازیگر اصلی داشت: سید ضیاء‌الدین طباطبایی یزدی و رضاخان. اولی پس از صد روز نخست وزیری به سبب بی‌کفایتی و اشتباهات سیاسی ناگزیر به استعفا شد و از ایران رفت. اما دومی با شایستگی تمام از نردبان قدرت بالا رفت و پس از پنج سال با به دست آوردن پشتیبانی بسیاری از سرآمدانِ فرهنگی و سیاسی کشور به پادشاهی رسید. البته تاکنون از بازیگر سومی هم در آن کودتا سخن می‌گفتند. مورخانی طراح کودتا را «ادموند آیرونساید»، افسر انگلیسی، می‌دانند. اما محمدعلی همایون کاتوزیان که تازه‌ترین اسناد وزارت امور خارجۀ بریتانیا را بررسی کرده، به این نتیجه رسیده است که دولت بریتانیا نقشی در آن کودتا نداشته است. به عقیدۀ او، بریتانیا نه نقشی در برآمدنِ رضاشاه داشت و نه دخالتی در فروافتادن احمدشاه.

ارتش میانمار در پی فرصتی مناسب بود تا راه را بر دموکراسی بربندد و از «دموکراتیزاسیون» کشور جلوگیری کند. این فرصت را اول فوریۀ امسال به دست آورد. از مارس ۲۰۱۶ دو سیاستمدار غیرنظامی و مخالف دخالت نظامیان در سیاست در رأس دولت آن کشور بودند، اما با حضور فعال ارتش در حیات سیاسی کشور و نمایندگانِ انتصابی‌اش در دو مجلس، به ویژه با داشتن وزیرانی مانند وزیر دفاع و وزیر کشور و امور مرزی، راه گذار به دموکراسی دشوار و پُر سنگلاخ بود.

انقلاب‌ها را معمولاً با عوامل عینی توضیح می‌دهند. اما بعضی وقت‌ها عوامل ذهنی و گاه یک عامل ذهنی سهمی تعیین کننده در انقلاب دارند. انقلاب ایران در زمانی روی داد که مفهوم «انقلاب» در بسیاری از جامعه‌ها به ویژه در کشور‌های در حال توسعه از جمله ایران به یک آرزو یا «آرمان» تبدیل شده بود. فضایی که بر اثر چیرگیِ اسطورۀ انقلاب در میان جوانان شهری ایجاد شد، رفته رفته جامعۀ ایران پیش از انقلاب را دوقطبی کرد. آنچه «ژرار شَلیان»، کارشناسِ ژئوپلیتیک فرانسوی، سرخوشیِ «جهان سومی» و اسطورۀ «انقلابِ سه قاره» می‌نامد، به ایران نیز مانند بسیاری دیگر از کشورهای در حال توسعه راه یافت و گروه‌هایی از روشنفکران و جوانان طبقۀ متوسط شهری را شیفته و سرمست کرد. انقلاب برای بسیاری از آنان به آرزویی دست‌یافتنی و آرمانی واقعیت‌پذیر تبدیل شد. «کیش انقلاب» حتی به میان قشرهای محافظه کار جامعه مانند اهل دین و بازاریان نیز راه یافت. همه می‌دانند که در آن سال‌ها آخوندهای معترض و در رأس آنان خمینی هنوز رغبتی به انقلاب نداشتند.