Appèl

Overstromingen, hitterecords en bosbranden: de klimaatcrisis is niet meer een probleem van de toekomst, maar gebeurt nu. Terwijl de overheid zich al ruim vijftig jaar bewust is van het steeds groter wordende probleem, blijft effectieve actie tot op de dag vandaag uit. Is de gevestigde politiek in staat dit uiterst complexe en gepolariseerde probleem effectief aan te pakken? Of loopt de democratie zoals wij die nu kennen, tegen haar grenzen aan?

We praten hierover in deze aflevering met Eva Rovers, cultuurhistoricus, schrijver en oprichter van Bureau Burgerberaad. Onlangs verscheen van haar bij De Correspondent het boek 'Nu is het aan ons; oproep tot echte democratie', een vlammend pleidooi voor het instellen van klimaatburgerberaden. In dit boek stelt Rovers dat de politiek verlamd is geraakt als het gaat om actie voor het klimaat en betoogt zij dat alleen meer zeggenschap en inspraak van burgers dit kan doorbreken.

Het vergroten van de kansengelijkheid in het onderwijs staat hoog op de agenda van onderwijsorganisaties, beleidsmakers en politieke partijen van links tot rechts. Toch lukt het ondanks alle goede bedoelingen maar niet om de ongelijkheid terug te dringen. Zo is het opleidingsniveau van de ouders nog steeds grotendeels bepalend voor het middelbare schooladvies. Wat zijn de oorzaken van die hardnekkige ongelijkheid en wat moet er gebeuren om van onderwijs eindelijk een grote gelijkmaker te maken? Hierover praten we in deze aflevering met lector en onderzoeker Louise Elffers. Zij publiceerde in mei 2022 het boek Onderwijs maakt het verschil. Kansengelijkheid in het Nederlandse onderwijs, waarin ze een aantal mechanismes blootlegt die de ongelijkheid in stand houden. Ook legt ze uit hoe onderwijs ongelijkheid in salaris, maatschappelijk posities en status produceert en legitimeert, en sluit ze af met tien verbeterpunten voor het onderwijs.

De kritiek op het functioneren van politieke partijen groeit. Partijen zijn versplinterd, weten steeds minder leden aan zich te binden en lijken in de praktijk steeds vaker de staat te vertegenwoordigen in plaats van de burger. De kiezer heeft ondertussen zelfs minder vertrouwen in partijen dan in de regering of de Tweede Kamer.

De nieuwste editie van Idee, het tijdschrift van de Mr. Hans van Mierlo Stichting, staat daarom in het teken van ‘de toekomst van de politieke partij’. Welke rollen vervullen partijen binnen onze democratie? Met welke problemen kampen ze, en wat is er nodig om het functioneren van politieke partijen te verbeteren? Hierover praten we in deze aflevering van Appèl met Afke Groen, hoofdredacteur van Idee, en Joris Gijsenbergh, onderzoeker Staatsrecht en Rechtsfilosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, die voor Idee een artikel schreef over partijregulering.

Oekraïners weten dat er geen leven is onder Russische bezetting en zullen daarom blijven vechten tot de laatste druppel bloed. Dat stelt Olga Burlyuk, universitair docent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam en afkomstig uit Oekraïne, in deze aflevering van Appèl. Een vredesakkoord dat Russische bezetting toestaat, geheel of gedeeltelijk, is volgens haar dan ook geen optie. In een gesprek voor de Belgische zender VRT zei je: we moeten een nieuw format bedenken voor hoe landen die Oekraïne willen steunen in deze oorlog, dit moeten gaan doen. Via de Navo kan dit eigenlijk niet, omdat dit meteen een derde wereldoorlog zou ontketenen, dus we moeten iets nieuws bedenken. Hoe zou zo’n nieuw model eruit moeten zien? Ze legt uit waarom de Russische aanval op Oekraïne geen verrassing had moeten zijn, waarom de Russische propaganda zo succesvol is, en wat Nederland en andere Westerse landen volgens haar zouden moeten doen: meer wapens sturen en de olie- en gaskraan dichtdraaien.

Vrijheid: je gaat het pas zien wanneer het onder druk staat. De inwoners van Oekraïne ervaren dat momenteel op de meest schrijnende manier. Maar ook het uitbreken van de coronapandemie betekende voor miljoenen mensen een tot nog toe ongekende inbreuk op de vrijheid. Zowel de voor- als tegenstanders van de coronamaatregelen deden een beroep op het belang van vrijheid om hun argument kracht bij te zetten. Heet hangijzer was de vraag in welke mate de individuele vrijheid beperkt mocht worden om kwetsbare mensen te beschermen. Maar wat betekent vrijheid binnen een democratische samenleving precies? In deze aflevering van Appèl legt historicus Annelien De Dijn uit hoe het denken over vrijheid is veranderd door de eeuwen heen en dat ons huidige begrip van vrijheid pas heel recent is ontstaan.

Nationale en lokale overheden maken steeds vaker gebruik van digitale technologie. Denk aan algoritmes die gebruikt worden voor fraudeopsporing en criminaliteitspreventie, maar ook aan projecten in de zogeheten slimme stad. Ondoordacht gebruik van technologie, zoals camera’s met gezichtsherkenning, kan echter enorme gevolgen kan hebben voor de rechten en vrijheden van mensen. Vaak wordt bij technologische toepassingen bovendien software ingekocht bij grote bedrijven, en is niet altijd duidelijk hoe deze software werkt en wat precies gebeurt met de data van inwoners. Wat zijn de gevolgen van de steeds verdergaande digitalisering? En wie bepaalt wat er met de data van inwoners gebeurt?

Hierover spreken we met Laura de Vries, wetenschappelijk medewerker bij de Mr. Hans Van Mierlo Stichting en auteur van het onderzoek Kanttekeningen bij de digitale stad; en met Reijer Passchier, universitair docent Staats- en Bestuursrecht aan de Universiteit Leiden en de Open Universiteit. Hij schreef onder andere het boek Artificiële Intelligentie en de Rechtsstaat, waarin hij ingaat op de gevolgen van het gebruik van kunstmatige intelligentie door overheden en bedrijven voor de rechtsstaat.

Met de gemeenteraadsverkiezingen net achter de rug staat een grote groep enthousiaste nieuwe raadsleden klaar om zich de komende vier jaar in te zetten voor hun gemeente. Een van de mooiste functies die er bestaan, volgens fractieleider voor D66 in Winterswijk Loes ten Dolle. Toch is het goed als nieuwe raadsleden ook voorbereid zijn op de minder aangename kanten van het raadslidmaatschap. In deze aflevering van Appèl vertelt Ten Dolle over de scheldpartijen, bedreigingen en verwensingen waarmee zij als raadslid de afgelopen vier jaar is geconfronteerd. Tijdens een raadsvergadering sprak zij zich uit tegen dit verbale geweld, waarbij zij volledige steun kreeg van Joris Bengevoord, de burgemeester van Winterswijk. Ook hij is te gast in deze uitzending. Beiden vertellen openharig over hun ervaringen, en dele adviezen aan nieuwe collega's.

Wij laten ons niet meer uitwonen! Dat was een van de slogans tijdens de woonprotesten afgelopen jaar, waarin duizenden mensen in verzet kwamen tegen de torenhoge huizenprijzen en de jarenlange wachtlijsten voor een huurwoning.

De wooncrisis is zo groot dat het nieuwe kabinet zelfs weer een minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft aangesteld. Die heeft onder meer de schone taak om te zorgen voor 100.000 nieuwe woningen per jaar. Maar welke woningen zijn er precies nodig? Waar moeten ze komen te staan? En hoe zorgen we ervoor dat fatsoenlijk wonen weer voor iedereen bereikbaar is? Hierover praten Daniël Schut en Suzanne van den Eynden met Marja Elsinga, hoogleraar Housing institutions and governance aan de TU Delft, en Reimar von Meding, directeur van KAW Architecten dat twee onderzoeken publiceerde met de titel Ruimte zat in de stad.

De kwaliteit van het onderwijs in Nederland laat te wensen over. Vooral de leesvaardigheid van vijftienjarigen holt achteruit, zo laat vergelijkend internationaal onderzoek zien. Hoe komt het dat Nederlandse scholen steeds slechter presteren, en vooral: wat is er nodig om die dalende trend te keren? Hierover praten Daniël Schut en Suzanne van den Eynden in deze aflevering van Appèl met Carla Haelermans, hoogleraar onderwijseconomie aan Maastricht University. Zij onderzoekt onder meer hoe de effectieve inzet van ICT de onderwijskwaliteit en de kansengelijkheid kan verbeteren.

Voor menig lokaal politicus hét grote dilemma: de klimaatopgave is enorm, maar burgers zitten niet te wachten op windmolens en zonneparken die nodig zijn voor de energietransitie. Inspraak van bewoners is echter cruciaal voor een democratisch en rechtvaardig klimaatbeleid. Hoe krijg je binnen je gemeente toch de handen op elkaar voor klimaatmaatregelen die letterlijk dichtbij de achtertuin van burgers komen? Met andere woorden: hoe krijg je mensen warm voor windmolens?

Hierover praten we in deze aflevering van Appèl met Sanne Akerboom, gepromoveerd op burgerparticipatie in overheidsbesluitvorming voor klimaat- en energiebeleid; en Niek Mouter, onderzoeker aan de TU Delft, die een methode ontwikkelde voor internetraadpleging die burgers op de stoel van beleidsmakers zet.