Bara bækur

Í þættinum opnum við inn í heim pólskra furðusagna og vísindaskáldskapar. Pólverjar eiga einhvern merkasta og áhugaverðasta höfund 20. aldar á því sviði, Stanisław Lem.

Þekkturstu verk Stanisławs Lem eru smásagnasafnið Cyberiada og Solaris, sem tvisvar hefur verið kvikmynduð, 1972 kom mynd í leikstjórn Andrei Tarkovsky og 2002 í leikstjórn Steven Soderbergh. Þetta eru fjölbreytt verk sem teygja sig yfir allt rófið, allt frá svokölluðu hörðum vísindaskálskap yfir í mjúkan en alltaf eru undirliggjandi flóknar heimspekilegar spurningar um siðferði, trú, mörk mannlegrar skynsemi, hvað tækni getur og hvaða áhrif hún hefur á okkur mennina sem hana búa til. Maður gegn vél, allt sem góður vísindaskáldskapur þarf að búa yfir. Pawel Bartoszek segir frá, en hann hefur lesið bækur Lem frá því í menntaskóla og við ræddum vísindaskáldskap, tæknisiðferði og ýmislegt þessu tengt.

Við byrjum á heimsókn frá Mariolu Alichu Fiema, sem kennir pólsk fræði við Háskóla Íslands. Þar fá nemendur yfirlit yfir sögu Póllands allt frá miðöldum fram að seinni heimsstyrjöld. Og í gegnum helstu bókmennta- og listaverk hvers tíma er reynt að skyggnast inn í pólska þjóðarsál. Ég ræddi við Mariolu um bókmenntirnar í gegnum aldirnar, hvar þetta byrjar allt saman en líka hvernig pólsk menning á Íslandi blasi við henni.

Viðmælendur: Mariola Alicja Fiema og Pawel Bartoszek.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Við höldum áfram í Póllandi í þætti dagsins. Pólskar bókmenntir á íslensku, við víkkum netið örlítið og lítum á þýðingarsöguna. Pétur Magnússon dagskrárgerðarmaður á rás 1 hefur mikinn áhuga á efninu og nefnir nokkur skáld, bækur og einstök ljóð sem hafa haft áhrif á hann.

Þá fjöllum við líka um nýja þýðingu á bók eftir Olgu Tokarczuk sem hlaut nóbelsverðlaunin í bókmenntum 2019. Hús dags, hús nætur kom út fyrir skemmstu, skáldsaga frá 1998 sem skaut Olgu á stjörnuhiminninn. Árni Óskarsson þýðir en hann þýddi einnig skáldsögu Olgu Drag plóg þinn yfir bein hinna dauðu, við ræðum stuttlega við hann um þýðinguna og heyrum líka brot úr viðtali við Olgu Tokarczuk þegar hún var hér á landi 2006 og Jórunn Sigurðardóttir en bæði hún og Sjón tóku viðtöl við höfundinn.

Viðmælendur: Olga Holownia, Pétur Magnússon, Árni Óskarsson og Olga Tokarczuk.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Pólskar bókmenntir á 20. öld eru í brennidepli í þættinum. Út er komin þýðing á ljóðum Papúszu, pólsku rómaskáldi sem nú er komin út í fyrsta sinn á íslensku í smáritaröð Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur. Maó Alheimsdóttir þýðir ljóðin og Sofiya Zahova skrifar ítarlega um ævi og verk Papúshu, sem er reyndar skáldanafn Bronislawa Wajs, og Sofiya staðsetur kveðskap hennar í samhengi við menningu rómafólks, sögu Póllands og heimsbókmenntir.

Svo hef ég verið að lesa aðrar pólskar bókmenntir sem hafa ekki verið þýddar á íslensku. Í dag segi ég frá bók frá 1928 eftir Bruno Jasienski sem heitir Ég brenni París, óbeisluð frásögn sem gerði allt vitlaust á sínum tíma ekkert síður en núna. Jasienski var sakaður um að boða niðurrif og glundroða og gerður brottrækur frá París í kjölfarið. Hann fór til Sovétríkjanna og var tekið vel á móti honum þar en innan við áratug síðar var hann drepinn í hreinsununum miklu í lok 4. áratugar.

Viðmælendur: Maó Alheimsdóttir, Sofiya Zahova og Kári Páll Óskarsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Fyrir fáeinum vikum var tilkynnt hvaða bækur eru tilnefndar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. Fjórtán bækur frá níu löndum og málsvæðum voru tilnefndar í flokki fagurbókmennta, þessum rótgrónu norrænu bókmenntaverðlaunum. Grænland tilnefnir skáldsöguna Qaamar n gup taar tullu akisu gunneri („Leiftur ljóss og myrkurs“) eftir Lisathe Møller.

Grænland hefur einu sinni unnið þessi mikilsvirtu verðlaun, árið 2021 - 36 árum eftir að landið fór að tilnefnda bækur til verðlaunanna. Það var bókin Blómadalurinn eftir Nivaq Korneliussen, sem er stjarna grænlenskra bókmennta síðustu ára. Hún var líka tilnefnd til verðlaunanna 2015 fyrir Homo Sapína og báðar bækur hafa komið út í íslenskri þýðingu.

Billy Budd hefur oft verið talin upp á meðal bestu stutta skáldsagna sem skrifaðar hafa verið og er jafnan talin meðal öndvegisverka bandarískra bókmennta. Hún er þó líklegast ekki fullkláruð og var ekki gefin út á meðan höfundurinn, Herman Melville lifði heldur rúmum 30 árum eftir dauða hans árið 1924. Þýðandi Billy Budd er Baldur Gunnarsson sem skrifar ítarlegan inngang að sögunni, og í textanum eru einnig neðanmálsgreinar sem Baldur notar til að skýra gamalt orðfæri og vísanir höfundar.

Tónlist: Ammaassissut - Nuka Alice, Jakob - The Eskimos og Salut d'Amour op. 12 - Edward Elgar, Billy Budd - Morrissey.

Viðmælendur: Baldur Gunnarsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Á nokkuð löngu tímabili fyrir 100 til 150 árum fóru þúsundir Íslendinga vestur um haf til Ameríku í leit að betra lífi. Sögur af þessu fólki hafa ratað í bókmenntir og það er öruggt að fullyrða að áhugi á þessu augnabliki Íslandssögunnar hafi aldrei minnkað, þvert á móti, og það á líka við um afkomendur íslendinganna í ameríku.

Nýja Ísland er undir smásjánni í þættinum í dag. Þrjár nýjar bækur komu út síðasta haust um þetta efni. Viðkomustaðir eftir Ásdísi Ingólfsdóttur, Aldrei aftur vinnukona eftir Sveinbjörgu Sveinbjörnsdóttur og Sextíu kíló af sunnudögum eftir Hallgrím Helgason.

Viðmælendur: Ásdís Ingólfsdóttir, Sveinbjörg Sveinbjörnsdóttir, Hallgrímur Helgason

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Við nýtum þáttinn í dag til að hampa þeim bókum sem tilnefndar eru til bókmenntaverðlauna norðurlandaráðs fyrir íslands hönd og rýnum í skáldsöguna sem hlaut íslensku þýðingarverðlaunin.

Íslensku þýðingaverðlaunin 2025 voru veitt á Gljúfrasteini fyrir um viku síðan. Verðlaunahafinn ár hlaut Elísa Björg Þorsteinsdóttir verðlaunin fyrir þýðingu sína Saga af svartri geit eftir Perumal Murugan. Rifjum upp innslag þar sem ég ræði við Giti Chandra og Maríönnu Clöru Lúthersdóttur um geitasöguna góðu.

Og skáldsögurnar Náttúrulögmálin, eftir Eirík Örn Norðdahl, og Armeló, eftir Þórdísi Helgadóttur, eru tilnefndar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 2025. Það verða brot úr viðtölum við þau í þættinum.

Viðmælendur: Þórdís Helgadóttir, Eiríkur Örn Nordahl, Giti Chandra og Maríanna Clara Lúthersdóttir.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

„Við horfum djúpt í augu ákveðinna ferfættra ættingja okkar og bregður við að sjá eitthvað þar að baki, sem áður var óþekkt, en sem nær nú sambandi við okkar innra sjálf, vitsmunalega ef ekki andlega. Við höfum skyndilega öðlast nýja og skýrari sýn. Við höfum mætt augliti persónuleika, þar sem við áður fyrr ákváðum í blindni að ekkert væri annað en einföld eðlisávísun og sjálfvirkni,“ skrifaði kandadíski rithöfundurinn Charles Roberts í sögunni Dýrasagan sem birtist í sagnasafninu Skyldulið óbyggðanna árið 1902. Nafni hans Darwin var mikill innblástur fyrir dýrasagnahöfunda á nítjándu öld, hugmyndum sem ögraði stöðu mannmiðjunar og endurhugsaði eða hvatti til endurhugsunar á sambandi manna og annarra dýra.

Dýr og bókmenntir - bara á þessu ári hafa komið út tvær bækur á Íslandi þar sem dýr eru í forgrunni eða skipta miklu máli og við ætlum að taka þær fyrir hér í þættinum í dag. Hildur Knútsdóttir skrifar reglulega um ketti í nóvellum sem hún gefur út inn á milli stærri verka, nú síðast í bókinni Gestir. Draumey Aradóttir gaf út ljóðabókina Brimurð á dögunum þar sem hún yrkir ljóð sem innblásin eru af þeirri sorg að missa hundinn sinn, þar er ljóðmælandinn hundurinn Álfur og hann er allt um lykjandi í bókinni. Svo er það bók sem er aðeins um eina dýrategund, manninn. Og það 12 menn. Synir himnasmiðs er nýjasti sagnasveigur Guðmundar Andra Thorssonar. Þar segir frá einum degi í lífi 12 gjörólíkra manna sem þó tengjast beint og óbeint, allir eru þeir afkomendur Ólafs Jónssonar himnasmiðs eins og hann var kallaður. Við erum öll skyld eins og sagt er hér á landi. Sögur þessara manna eru vafðar saman á athyglisverðan hátt í litríkan sveig umleikinn tónlist og trega. Guðmundur Andri verður gestur minn í lok þáttar.

Viðmælendur: Hildur Knútsdóttir, Draumey Aradóttir og Guðmundur Andri Thorsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

„Frumtextinn er ótrúr þýðingunni,“ sagði argentínski rithöfundinum Jorge Luis Borges og með þessum fáu orðum sneri Borges á hvolf hinni hefðbundnu vestrænu túlkun eða viðhorfi til þýðinga; um að þýðing sé aukaafurð frumtexta, sem stendur óæðri frammi fyrir frummynd

sinni eða í versta falli er hrein svik. Þýðing getur á margan hátt öðlast sjálfstætt líf og verið sköpunarverk útaf fyrir sig og frumtextinn krefst einskis af henni. Frumtexti og frumleiki á annað borð er ekki sjálfgefið einhver heilög snilld. Stundum er miðlunin skýrari. Orð Borges minna okkur að minnsta kosti á mikilvægi þýðinga og ritlistarinnar sem býr í þeim.

Þáttur dagsins er helgaður nokkrum íslenskum þýðingum sem komið hafa út á undanförnum mánuðum. Það styttist í afhendingu íslensku þýðingarverðlaunanna þar sem fjöldi góðra texta er tilnefndur. En hér í þessum þætti; Tókýó-Montana hraðlestin eftir Richard Brautigan, Byrgi Franz Kafka og samband manna og kolkrabba í skáldsögunni Ótrúlega skynugar skepnur eftir Shelby Van Pelt.

Viðmælendur: Ástráður Eysteinsson, Þórður Sævar Jónsson og Salvör Ísberg

Lestur: Ástráður Eysteinsson og Ari Páll Karlsson

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Bob Dylan er og hefur alltaf verið dulkóðaður fjöllistamaður. Þekktur fyrir að halda þétt að sér spilunum þegar forvitnir fjölmiðlamenn bera undir hann einfaldar spurningar. Stundum bullar hann í þeim eða svarar í stuttri leyndardómsfullri setningu. Að baki honum er heil hillustæða af bókmenntum frá 20. öld og aftur til fornaldar. Rimbaud, Blake, Whitman, Kerouac og Hómer. Hann fékk bókmenntaverðlaun Nóbels 2016 og yfir honum er alltaf brakandi skáldskaparsól, rithöfundar, textar og trúarrit sem móta hann ekki síður en tónlist. Í þættinum þessa vikuna er dagskráin einföld: Dylan og bókmenntir.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Viðmælendur: Guðmundur Andri Thorsson, Fríða Ísberg og Lovísa Rut Kristjánsdóttir.

Tónlist:

Lay, lady, lay

It ain't me babe

With God on our side

A hard rain's a gonna fall

You're gonna make me lonesome when you go

Gates of Eden

The times they are a changin'

When the ship comes in

The ballad of Frankie Lee and Judas Priest

Mr. Tambourine Man

Don't think twice, it's' all right