Bara bækur

Við gerum litla samantekt, förum yfir sigurvegara Íslensku bókmenntaverðlaunanna og heyrum viðtal frá því fyrir jól við Rán Flygenring sem fékk verðlaunin fyrir myndlýstu söguna Tjörnina. Þá spilum við eldra innslag um skáldsöguna Davíð Wunderbar eftir Hákon J. Behrens og veltum vöngum yfir því að lesa bækur upphátt.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Við rifjum upp hvaða bækur eru tilnefndar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna sem styttist óðum í að verði afhent, við gerum smá úrklippu úr umfjöllunum gagnrýnenda um nokkrar bækur.

Í bókinni Gengið til friðar: Saga andófs gegn herstöðvum og vígbúnaðarhyggju 1946 til 2006 er langur og ítarlegur kafli um áhrif herstöðvarinnar á íslenskar bókmenntir en mörg skáld gerðu veru hers á Íslandi og stríð að yrkisefni sínu áratugum saman. Einar Ólafsson skáld og bókavörður segir frá.

Og stríð og bókmenntir halda svo áfram í lokin - við förum býsna langt aftur í vestrænni bókmenntasögu, eins langt og hægt er mætti alveg segja. Í lok þáttar fjöllum við um söguljóð Hómers, Ilíonskvðu. Gottskálk Jensson prófessor í bókmenntafræði kemur til mín og segir frá heiftarreiði Akkilesar, orsök og afleiðingum, meðal annars í samhengi við bókina Akkiles í Víetnam eftir bandaríska sálfræðinginn Dr. Jonathan Shay. Hvernig tala Hómerskviður til fólks næstum 3000 árum síðar?

Viðmælendur: Einar Ólafsson og Gottskálk Jensson

Upplestur: Svava Jakobsdóttir les úr Leigjandanum, Arnar Jónsson les ljóðið Stríð eftir Ara Jósefsson og Erlingur Gíslason les upphafið að Ilíonskviðu

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

„Heimska fólks felst í því að eiga svör við öllu. Viska skáldsögunnar felst í því að eiga spurningar við öllu,“ sagði Milan Kundera á einum stað. Og í þættinum í dag munu eflaust vakna ýmsar spurningar. Þessa vikuna verðum við með hugann við karnivalíska skáldsögu um réttláta reiði, útlegð og ofbeldi en líka samhygð og mennsku. Við rýnum í nýja skáldsögu eftir Almar Stein Atlason, Mold er bara mold – litla systir mín fjöldamorðinginn. Almar sem hefur hingað til verið áberandi í myndlistinni og sem gjörningalistamaður en kemur skeiðandi á ritvöllinn með skáldsögu og það í þremur bindum saman í kassa. Við drögum fram sparistellið, Mikail Bakhín og kenningar um gróteskuna og karnívalið af þessu tilefni. Mold er bara mold er rússíbani, saga full af hasar, ádeilu og íróníu.

Í lokin fylgjum við því eftir með samtali við Heiðu Vigdísi Sigfúsdóttur sem veltir með mér vöngum yfir undiröldu í menningarefni nútímans, meðal annars bók Almars, þar sem dregnar eru fram í dagsljósið afleiðingar hinna ströngu hefða og viðmiða vestrænna samfélaga, um miðjuna og jaðarinn, hvað við erum oft félagslega nærsýn og gleymin – og já hvernig listin sýnir „normið“ í nýju ljósi.

Viðmælendur: Almar Steinn Atlason og Heiða Vigdís Sigfúsdóttir

Lesari: Jóhann Egill Jóhannsson

Tónlist: Pista (Fresh Start) - Los Bitchos / Bang bang (My baby shot me down) - Nancy Sinatra / I'm Kin - Colleen

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Í þessum fyrsta þætti ársins verðum við í notalegum gír og við ætlum að ræða við nokkra lesendur um þetta ævaforna áhugamál og ástríðu - að lesa. Hingað í hljóðstofu í lok þáttar koma þau Guðlaug Guðmundsdóttir, Valgerður Jónsdóttir og Þórhallur Runólfsson og ræða um sinn eigin lestur, áhugaverðar bækur og hvernig þetta allt er að þróast. Í byrjun þáttar ætlum við að renna stuttlega yfir bókaárið 2024 og glugga í tvær nýendurútgefnar bækur eftir Gyrði Elíasson og upplestur hans úr þeim.

Viðmælendur: Guðlaug Guðmundsdóttir, Valgerður Jónsdóttir og Þórhallur Runólfsson

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

Í þessum þætti lítum við aðeins yfir farinn veg og fjöllum um lestur og bækur almennt. Tökum stöðuna, nú á áramótum. Við rifjum upp umfjallanir úr þáttum ársins þar sem sagt var frá lestri yngri kynslóðanna og bókaáhrifavöldum á samfélagsmiðlum. Eru þetta einfaldlega tískutrend eða almennilegar umræður um bókmenntir? Eru þetta bækur sem stóru útgefendurnir í Ameríku eru að ýta að fólki eða eitthvað sem fólk grefur örlítið meira til að finna.

Á fyrrihluta ársins grúskuðum við í Góða hirðinum og kynntumst hugtakinu bókasóun. Nytjamarkaðir eru að fyllast af gömlum bókum því fólk grysjar bókahillurnar heima, vill ekki bækur eða það er bara nóg um og heilu dánarbúin enda stundum á haugunum. Og hvað svo? Inn á milli geta leynst faldar perlur í hillunum ef enginn fer í gegnum þetta, áritaðar, fágætar eða merkilegar útgáfur sem fara í urðun. Það þarf að ráða bókmenntafræðinga á Sorpu sagði Fríða Þorkelsdóttir bókmenntafræðingur og safnari sem komst í fréttir þegar hún keypti ljóðabók á klink í hirðinum sem hefði undir venjulegum kringumstæðum átt að kosta tugi þúsunda.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson

„Sjáum við ekki allt í brotum þegar við lítum aftur?“ segir Pétur, presturinn og sögumaðurinn í nýjustu skáldsögu Jóns Kalmans Stefánssonar Himintungl yfir heimsins ystu brún. Það slær rétta tóninn fyrir þátt vikunnar þar sem tíminn, minnið, og sagan er í forgrunni. Skálsaga Jóns Kalmans gerist í upphafi 17. aldar, eftir siðaskipti, fyrir vísindabyltingu og á Íslandi gerist atburður á Vestfjörðum sem þjóðin horfðist lengi vel ekki í augu við. Baskavígin eru firnastór svartur blettur á sögu Íslendinga, þegar tugir baskneskra hvalveiðimanna voru myrtir með köldu blóði. Bók Jóns Kalman fjallar einum þræði um þessa atburði en líka svo margt annað - þetta er saga um sjálft ritmálið og skrásetningu, sannleikann og lygina, átök, grimmd en líka ást og von.

Nýjasta bók Braga Ólafssonar er sjálfsævisöguleg, einum þræði minningarbók, öðrum hugleiðingar, safn útúrdúra, nokkuð nærri fyrirbæri sem kallast auto-theory eða sjálfskenning. Faðir Braga vaknar eina nótt við að ókunnugur maður stendur í svefnherbergisdyrunum á heimili hans við Skólavörðustíg. Aldarfjórðungi síðar rifjar sonurinn upp þessa reynslu förðurins og styðst við heimildir sem óvænt tengdust atvikinu. Samhliða því fer hann á stefnulaust flakk um fortíð og nútíð frá miðbæ Rvk upp á Mýrar og út í heim með viðkomu í hugarheimi annarra höfunda.

Viðmælendur: Jón Kalman Stefánsson og Bragi Ólafsson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Þessa vikuna pælum við í bókmenntum fyrir yngri lesendur. Í lok þessa þáttar ræðum við aðeins lista Breska ríkisútvarpsins yfir 100 bestu barnabækur allra tíma. Ritstjórar menningarvefsins Lestrarklefinn, Rebekka Sif Stefánsdóttir Díana Sjöfn Jóhannsdóttir koma til mín og rýna í listann.

Og svo splunkunýjar bækur. Rán Flygenring, norðurlandameistari í barna- og ungmennabókmenntum 2023 var að senda frá sér bókina Tjörnin. Við stingum okkur til sunds.

Ævar Þór Benediktsson og Bergrún Íris Sævarsdóttir koma til mín og segja frá nýju bókunum sínum Skólaslit 3: Öskurdagur og Nammidagur. Þetta eru unglingabækur, hrollvekjur með tilheyrandi uppvakningum, heimsslitum og mannáti en líka hetjudáð og ást. Við veltum fyrir okkur af hverju fólk elskar hrollvekjur í þætti dagsins.

Viðmælendur: Rán Flygenring, Rebekka Sif Stefánsdóttir Díana Sjöfn Jóhannsdóttir, Ævar Þór Benediktsson og Bergrún Íris Sævarsdóttir.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Ljóð eru í forgrunni þessa vikuna. Við förum í heimsókn til Sigurbjargar Þrastardóttur sem var að gefa út tíundu ljóðabókina sína, Flaumgosar, og fjöllum líka um Aðlögun eftir Þórdísi Gísladóttur og Slög eftir Jón Knút Ásbjörnsson. Það er líka eitt og annað sem tengir þessar bækur - þær eru allar um tímann í einhverjum skilningi og tengsl okkar við hið liðna, við megum ekki gleyma en hverju eigum við að muna eftir og hvernig nýtist það þegar við síðan nýtum það til að tengjast nýjum kynslóðum. Það er þessi brú, þetta samfélagslega samhengi.

Viðmælendur: Jón Knútur Ásmundsson, Sigurbjörg Þrastardóttir og Þórdís Gísladóttir.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.

Við byrjum á að fara í heimsókn til Guðrúnar Evu Mínervudóttur sem var að gefa út skáldsöguna Í skugga trjánna - skáldævisögu í anda Skeggs Raspútíns sem kom út árið 2016. Guðrún tekst í nýju bókinni á við veruleikann og úr verður skáldleg og djúpvitur úrvinnsla sem er bæði áhrifamikil og þrælfyndin.

Svo hittum við Braga Pál Sigurðarson í þröngu húsasundi og spyrjum hann hvers vegna hann er upptekinn af meltingarfærum mannsins. Næstsíðasta líf Jens Ólafssonar Olsen er skáldsaga sem fjallar um mann sem býr við hrakandi heilsu og slæma magaflóru. Í örvæntingu sinni gerir hann allt til að rétta úr kútnum og finnur til þess óhefðbundnar leiðir sem hafa óvæntar afleiðingar.

Viðmælendur: Guðrún Eva Mínervudóttir og Bragi Páll Sigurðarson.

Umsjón: Jóhannes Ólafsson.