Mannlegi þátturinn

Samtalið fræðsla er ekki hræðsla er forvarnarverkefni með það að markmiði að efla fræðslu og forvarnir gegn ofbeldi og vanrækslu barna. Verkefnið nær til barna, starfsfólks skóla og frístundastarfs, uppalenda og allra áhugasamra sem vilja bæta framtíð barna. Arnrún María Magnúsdóttir leikskólakennari hefur mótað og þróað verkefnið frá aldamótum, en það hefur hlotið fjölda tilnefninga til foreldraverðlauna Heimilis og skóla undanfarin ár. Við fengum Arnrúnu Maríu til að segja okkur betur frá því í þættinum.

Krossgátur eru fyrirbæri sem kom fram á 19.öld og þær urðu gríðarlega vinsælar á þriðja áratug síðustu aldar, í bókaformi, tímaritum og dagblöðum. Krossgátur hafa einnig verið vinsælar hér á landi lengi og við rákum augun í eina slíka í Skessuhorni, fréttaveitu Vesturlands og í texta við hana stóð að hún væri eftir Einar G. Pálsson í Borgarnesi, þetta var hans fyrsta krossgáta en hann var sem sagt að taka við af Erlu Guðmundsdóttur sem hafði samið krossgátur í Skessuhorn frá því þær birtust fyrst þar. Einar átti erindi í höfuðborgina í dag og við nýttum tækifærið og fengum hann til að segja okkur aðeins frá krossgátuáhuga sínum og því að semja krossgötur.

Og svo í lokin var það fyrsta Heilsuvakt ársins með Helgu Arnardóttur. Við heyrðum sögu Júlíu Þorvaldsdóttur í síðustu Heilsuvakt ársins 2025 þar sem hún sagði frá þrekraun sinni þegar hún keppti í hálfum járnkarli (eða þríþraut) í Portúgal í fyrra. Þar hjólaði hún 90 km, hljóp hálft maraþon og synti 1,9 kílómetra. Við heyrðu í dag seinni hluta vitalsins við Júlíú, í honum segir hún frá undirbúningnum fyrir svona líkamlegt afrek og hvernig hún hefur umbylt lífi sínu að nánast öllu leyti og byrjað fyrir alvöru að gera hreyfingu að stórum hluta í sínu lífi. Júlía þjáist einnig af miklu svefnleysi og hefur gert í nánast aldarfjórðung en segir hreyfingu breyta allri sinni líðan og svefnheilsu.

Tónlist í þættinum:

Bíldudals grænar baunir / Baggalútur (Valgeir Guðjónsson)

Enginn eins og þú / Mannakorn (Magnús Eiríksson)

Tico Tico / Les Baxter (Les Baxter)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Þar sem áreiðanlegar rannsóknir liggja fyrir, kemur í ljós að um það bil einn af hverjum fimm fullorðnum einstaklingum, upplifir námsörðugleika eins og lesblindu (dyslexia), reikniröskun (dyscalculia) eða áskoranir sem tengjast athygli, minni eða öðrum hugrænum ferlum. Þessir erfiðleikar hverfa ekki eftir að skólagöngu lýkur. Þeir hafa áhrif á daglegt líf fjölda fólks og hvernig því gengur í samfélaginu. Stafræn umbreyting, sjálfvirkni, og þörfin fyrir stöðuga endurmenntun setja vaxandi kröfur á alla starfsmenn. Í þessu umhverfi geta óþekktir námsörðugleikar orðið falin hindrun, hindrun sem hefur áhrif á atvinnu, vellíðan og jafnrétti. Guðmundur S. Johnsen er formaður félags lesblindra á Íslandi og hann kom í þáttinn í dag.

Magnús Eiríksson tónlistarmaður er fallinn frá. Hann var auðvitað risi í íslensku tónlistarlífi sem samdi gríðarlegt magn af lögum og textum sem eru samofin íslensku þjóðarvitundinni. Öll lögin í þættinum í dag voru af þessu tilefni eftir Magnús og svo töluðum við við Ágúst Guðmundsson leikstjóra, en heimildarmynd um Magnús Eiríksson sem hann og Jón Þór Hannesson hafa verið að vinna í undanfarin tvö ár er á lokametrunum. Við fengum hann til að segja okkur aðeins frá Magnúsi og þessari heimildarmynd.

Lesandi vikunnar í þetta sinn var svo Sigríður Björg Tómasdóttir miðlunarstjóri Kópavogs. Við byrjuðum á því að forvitnast um hvað miðlunarstjóri gerir og svo sagði hún okkur auðvitað frá því hvaða bækur hún hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hana í gegnum tíðina. Sigríður Björg talaði um eftirfarandi bækur og höfunda:

Móðurást - Sólmánuður e. Kristín Ómars

Huldukonan e. Fríða Isberg

Fyrir vísindin e. Anna Rós Árnadóttir

Um veturinn e. Karl Ove Knausgaard

Clear e. Carys Davies

Andrabækurnar eftir Pétur Gunnarsson

Astrid Lindgren

Tónlist í þættinum:

Kóngur einn dag / Magnús Eiríksson og KK (Magnús Eiríksson)

Þú gerir allt svo vel / Mannakorn (Magnús Eiríksson)

Ég er á leiðinni / Brunaliðið (Magnús Eiríksson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Föstudagsgestirnir okkar að þessu sinni voru hjónin Bergþóra Guðnadóttir hönnuður og Jóel Pálsson tónlistarmaður. Þau reka íslenska hönnunarfyrirtækið Farmers Market sem fagnaði 20 ára afmæli í lok síðasta árs. Við kynntumst þeim betur í þættinum og fengum að heyra frá því hver aðdragandinn var að því að þau fóru saman í stofnun hönnunarfyrirtækisins, hvernig tónlistin var nauðsynleg rekstrinum fyrst um sinn. Við fengum líka að vita hvernig tónlistin kom inn í líf Jóels og svo hönnunin hjá Bergþóru og hvernig þetta blandaðist allt saman.

Matarspjallið var svo auðvitað á sínum stað og í dag fletti Sigurlaug Margrét í gegnum gamla góða matreiðslubók sem heitir Eftir kenjum kokksins, bók með uppskriftum Rúnars Marvinssonar. Þar var auðvitað fiskur fyrirferðamikill en líka fleira góðgæti.

Tónlist í þættinum:

Tíu dropar / Moses Hightower (Moses Hightower, texti Andri Ólafsson og Steingrímur Karl Teague)

Fjalladrottning móðir mín (Blessuð sértu sveitin mín) / Hljómsveit Jóels Pálssonar (Bjarni Þorsteinsson, ljóð Sigurður Jónsson)

Something About the Cat / Henry Mancini og hljómsveit (Henry Mancini)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Við erum flest hver meðvituð um að hugarfarið skiptir miklu máli þegar kemur að líðan en við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir því, hversu mikið það hefur að segja um hvað gerist í lífi okkar. Niðurstöður rannsókna í þessum efnum hafa sýnt að það að virkja hugann betur í jákvæðri hugsun til þess að breyta lífinu og ná betri stjórn á hvaða skilaboð við sendum frá okkur. Við rædddum þetta við Hrefnu Guðmundsdóttur, en hún er menntuð í náms- og starfsráðgjöf, stjórnmálafræði og heimspeki og er auk þess jógakennari og markþjálfi.

Katrín Björk Birgisdóttir vakti athygli á síðasta ári fyrir myndbönd þar sem hún sýndi hvernig henni tókst að komast af með nokkur þúsund krónur í vikumatseðil fyrir fjölskylduna. Einnig sagði hún frá markmiðum sínum fyrir árið 2025 en meðal þeirra var að greiða tíu milljónir inn á húsnæðislánið fyrir áramót. Við forvitnuðumst í dag um það hvernig hún fór að þessu og hvernig gekk.

Svo voru það mannlegu samskiptin með Valdimari Þór Svavarssyni. Hann tók upp þráðinn frá því síðast og hélt áfram að tala um það sem fólk sér eftir því að hafa gert, eða ekki gert, þegar það lítur um öxl þegar komið er á lokastöð ævinnar. Það er áhugavert að heyra hverju fólk sér eftir því það getur gefið okkur vísbendingar um það sem skiptir mestu máli í lífinu.

Tónlist í þættinum:

Reyndu aftur / Mannakorn (Magnús Eiríksson)

Ósvikin ást/ Eyjólfur Kristjánsson (Eyjólfur Kristjánsson og Aðalsteinn Ásberg)

Þú ert mín / Valdimar Guðmundsson og Helgi Júlíus (Helgi Júlíus Óskarsson)

Moist / PPCX (Chiwon Lee, Jihan Jeon & Kiik)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Nokkuð skæð flensa hefur verið að ganga yfir frá því í haust og hafa talsvert margir lent í henni. Við fengum nokkrar ábendingar frá hlustendum að þau hefðu verið dálítinn tíma að koma sér í gang aftur eftir flensuna því brugðum við á það ráð að hafa samband við Gunnar Svanbergsson sjúkraþjálfara og hann kom í þáttinn og gaf góð ráð til að koma sér í gang eftir svona glímu við flensu. Við notuðum í leiðinni tækifærið og tókum stöðuna á Gunnari sjálfum, hvernig honum gengur í sinni glímu við langvinnt Covid. En hann kom einmitt í þáttinn á síðasta ári og sagði sína reynslusögu, en hann er ekki enn búinn að jafna sig eftir að hafa fengið Covid um jólin 2020.

Svo spjölluðum við við Jónmund Grétarsson leikara, hann steig fyrst á sviðið kornungur í Bugsy Malone sem margir muna eftir í Loftkastalanum. Hann lærði leiklist í San Francisco og er stofnandi leikhópsins Elefants, sem hlaut flestar tilnefningar til Grímunnar árið 2023 fyrir Íslandsklukkuna. Hann leikur í Bústaðinum, nýju leikriti eftir Þór Tulinius, sem verður frumsýnt í Tjarnarbíói annað kvöld.

Helga Guðrún Gunnarsdóttir lauk BS námi í íþrótta- og heilsufræði árið 2015 frá Háskóla Íslands og fékk skírteinið nánast á 60 ára afmælisdegi sínum. Hún fór strax að þjálfa opinberlega við lok háskólanámsins og stofnaði fljótlega fyrirtækið Ræs ehf. þar sem hún þjálfar fólk í vatni. Hún segir áhrif af vöðvaþjálfun í vatni fjölþætt, aukin vöðvastyrkur, aukin afköst hjarta og æðakerfisins og aukin hreyfigeta vegna minnkandi álags á stoðkerfið. Helga kom til okkar í dag.

Tónlist í þættinum:

Rólegan æsing / Egill Ólafsson (Egill Ólafsson)

Listen to the Music / Doobie Brothers (Tom Johnston)

Mary don’t you weep / The Swan Silvertons

Little By Little / Lay Low (Lay Low)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Jasmina Vajzovic stjórnmálafræðingur kom í þáttinn í dag en hún hefur áralanga reynslu af því að vinna í málefnum innflytjenda, hælisleitenda og flóttafólks auk þess að vera sjálf innflytjandi, en fjölskylda hennar þurfti að flýja heimkynni sín í Bosníu undan stríðsátökum á tíunda áratugnum. Hún hefur verið dugleg að tjá sig og svara umræðu um innflytjendur sem hefur farið vaxandi hér á landi og reyndar víðar. Hún hefur innsýn og reynslu sem fáir hafa í þessum málaflokki. Hún hefur til dæmis bent á að frjálslega sé oft farið með tölur og tölfræði og hugtök í þessari umræðu sem hún útskýrði í þættinum í dag.

Einar Sveinbjörnsson kom svo í veðurspjallið í dag. Hann tala fyrst lítillega um veður nýliðins árs. Hitametið margumtalaða og sveiflunan milli ára frá 2024 til 2025. Svo er það veturinn í Evrópu og gömlu mýtuna um þegar það er kalt á Íslandi er milt í Evrópu og öfugt. Á það ekki við nú? Svo að lokum talaði Einar um rakann í loftinu og þurrt inniloftið. Skilgreiningar eins og rakastig og daggarmark lofts.

Tónlist í þættinum:

Byrjaðu í dag að elska / Geirfuglarnir (Rokkmúsirnar)

Hver stund með þér / Kvartett Einars Scheving og Ragnheiður Gröndal (Einar Valur Scheving)

Unforgettable / The Ink Spots (Irving Gordon)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Í tilefni af hálfrar aldar afmæli Fjölbrautaskólans í Breiðholti hefur skólinn gefið út bókina Fjölbraut í 50 ár – Saga Fjölbrautaskólans í Breiðholti 1975–2025. Í bókinni er rakin viðburðarík saga þessa elsta fjölbrautaskóla landsins sem markaði tímamót í íslenskri skóla- og menntasögu. Í bókinni er sagt frá námi og kennslu, eftirminnilegum nemendum og metnaðarfullu starfsfólki sem mótað hefur skólann. Bókin er skrifuð af Andra Þorvarðarsyni, sögukennara við skólann og hann kom til okkar í dag.

Um áramót er tími nýrra tækifæra og nýrra markmiða. Hefur þú einhvern tíma ætlað þér eða langað til að prófa sjósund en ekki þorað enn? Tinna Thorlacius og Margrét Leifsdóttir standa fyrir námskeiði í sjósundi sem ber heitið Glaðari þú. Þær segja að allir sem vilja geti stundað sjóböð. Hugmyndafræði Glaðari þú er að stunda sjóinn með mildi, hlustun, slökun og leikgleði að leiðarljósi. Þær komu í þáttinn í dag.

Lesandi vikunnar í Mannlega þættinum í þetta sinn var Ævar Þór Benediktsson leikari og einn vinsælasti rithöfundur landsins. Hann hefur sent frá sér tæplega fjörutíu bækur og fengið fjölda viðurkenninga fyrir verk sín, bæði innan lands og utan. Nýjasta bókin hans, Skólastjórinn, er tilnefnd Barnabókaverðlaun Guðrúnar Helgadóttur og var ein best selda bókin fyrir jólin. Hann stígur svo aftur á svið þessa dagana í einleiknum Kafteinn Frábær, bæði sunnan og norðan heiða. Hann sagði okkur aðeins frá því og svo auðvitað aðallega frá því hvað hann hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hann í gegnum tíðina. Ævar talaði um eftirfarandi bækur og höfunda:

Sólgos e. Arndís Þórarinsdóttir

Yes, Please e. Amy Poehler

Jim Henson e. Brian Jay Jones

Future Boy e. Michael J. Fox

Stephen King og Kurt Vonnegut

Tónlist í þættinum:

Skítaveður / Bogomil Font (Bragi Valdimar Skúlason)

It Was a Very Good Year / Frank Sinatra (Ervin Drake)

I call your name / Mamas and the Papas (John Lennon og Paul Mcartney)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Föstudagsgestir Mannlega þáttarins í þetta sinn voru tveir, eða öllu heldur tvær, leikkonurnar Ásthildur Úa Sigurðardóttir og Ebba Katrín Finnsdóttir. Þær útskrifuðust með árs millibili úr leikaranámi frá Listaháskóla Íslands og hafa báðar vakið mikla athygli fyrir góða frammistöðu í hinum ýmsu hlutverkum síðan. Þær leika báðar í Óresteiu, hátíðarsýningu Þjóðleikhússins sem var frumsýnd 2. í jólum og það er óhætt að segja að sýningin hefur fengið frábærar móttökur og allur leikhópurinn fyrir sitt framlag. Við spjölluðum við þær um sýninguna, lífið og tilveruna, ferðuðumst með þeim aftur í tímann og skoðuðum hvernig nýja árið leggst í þær.

Í matarspjallinu með Sigurlaugu Margréti veltum við fyrir okkur afgöngum til dæmis af kalkúni og svo kom fæða guðanna einni við sögu.

Tónlist í þættinum:

Skammdegisvísur /Ólafur Þórðarson, Magnús Þór Sigmundsson og Ragnhildur Gísladóttir (Blysfaradans þjóðlag, ljóð Jón Ólafsson, Álfadans/ lag Helgi Helgason, ljóð Sæmundur Eyjólfsson

Nú er frost á fróni / þjóðlag, ljóð Kristján Jónsson)

Somewhere / Pascal Pinon (Ásthildur Ákadóttir og Jófríður Ákadóttir)

Hypnotize / Notorious B.I.G. (Lawrence, Wallace, Combs, Alpert, Angelettie & Armer)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Á fyrsta degi ársins 2026 munu þrjátíu íslensk skáld standa fyrir óslitinni ljóðadagskrá, Árljóðum, frá sólarupprás til sólarlags. Þetta verður níunda árið sem dagskráin fer fram, og í þetta sinn í Hljómskálanum. Þar munu skáldin lesa, kveða og þylja meðan lesbjart er frá kl.10 að morgni 1. janúar. Tveir fulltrúar skáldanna og sýningarstjórar viðburðarins, Ragnar Helgi Ólafsson og Kristín Ómarsdóttir, komu í þáttinn og sögðu okkur betur frá.

Við heyrðum svo seinni hluta örsagna Blekfjelagsins, félags meistaranema í ritlist en árlega kemur út bók fyrir jólin sem heitir einfaldlega jólabókin. Þetta er í fjórtanda sinn sem jólabókin kemur út, sú fyrsta kom árið 2012 og þá máttu sögurnar einungis innihalda 100 orð. Á hverju ári fækkar orðunum um eitt og fyrir vikið mega sögurnar einungis innihalda 87 orð. Í ár er þemað „kyngja“, og samanstendur bókin af smásögum og ljóðum eftir 17 höfunda. Við heyrðum fyrri hluta örsagnanna í gær og í dag var seinni hlutinn fluttur. Höfundar sagnanna í dag voru Katrín Mixa, Ágúst Elí Ásgeirsson, Elías Knörr, Arnhildur Hálfdánardóttir, Birta Svavarsdóttir, Margrét Seema Takyar, Sólveig Hauksdóttir og Sunna Kristín Hilmarsdóttir.

Svo fengum við í dag síðustu Heilsuvakt ársins með Helgu Arnardóttur. Júlía Þorvaldsdóttir gaf sjálfri sér í fimmtugsafmælisgjöf að klára hálfan járnkarl í október síðastliðnum. Keppnin fór fram í Portúgal og fól í sér ótrúlegan fjölda kílómetra í þremur greinum, þ.e. hlaupi, sundi og á hjóli. Júlía hafði ekki keppt í íþrótt síðan hún var 12 ára eða hlaupið í 35 ár. Júlíu tókst hins vegar að klára þetta mikla afrek. Við heyrðum fyrri hlutann af þeirra spjalli í dag en seinni hlutinn verður fluttur í næstu Heilsuvakt 13.janúar.

Tónlist í þættinum:

Ferðalangur til framtíðar / Stefán Hilmarsson (Stefán Örn Gunnlaugsson, texti Friðrik G. Sturluson)

June in January / Dean Martin (Leo Robin & Ralph Rainger)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Saxófón- og klarínettleikarinn, tónskáldið og útsetjarinn Haukur Gröndal fagnar 50 ára afmæli með stórtónleikum í Norðurljósasal Hörpu annað kvöld. Haukur á að baki yfir þrjátíu ára feril í íslensku og alþjóðlegu tónlistarlífi, þar sem hann hefur skapað sér einstakan sess fyrir frumlega rödd. Við fórum aðeins með honum yfir ferilinn í dag og hann sagði okkur frá tónleikunum.

Blekfjelagið er félag meistaranema í ritlist og árlega kemur út bók fyrir jólin sem heitir einfaldlega jólabókin. Þetta er í fjórtanda sinn sem jólabókin kemur út, sú fyrsta kom árið 2012 og þá máttu sögurnar einungis innihalda 100 orð auk titils. Á hverju ári fækkar orðunum um eitt og fyrir vikið mega sögurnar í ár einungis innihalda 87 orð. Í ár er þemað "Kyngja", og samanstendur bókin af örsögum og ljóðum eftir 17 höfunda. Undanfarin ár hafa þau komið í Mannlega þáttinn og lesið upp verkin sín og svo er einnig í ár. Við heyrðum fyrri hluta örsagnanna í dag og svo verður seinni hlutinn á dagskrá í þættinum á morgun. Höfundar í fyrri hluta: Móeiður Helgadóttir, Sigurlína Hermannsdóttir, Sturla Óskarsson, Ásta H. Ólafsdóttir, Jóhannes Árnason, Áslaug Ýr Hjartardóttir, Inga Maren Rúnarsdóttir, Lovísa Rut Kristjánsdóttir og Vala Hauks.

Svo fengum við Valdimar Þór Svavarsson ráðgjafa, sem hefur leitt okkur í gegnum mannlegu samskiptin á fimmtudögum í þættinum, enda geta samskipti verið afar flókin. Nú eru að koma áramót og því skoðaði Valdimar ýmislegt sem kemur upp á slíkum tímamótum og hvernig getur verið gott að snúa sér.

Tónlist í þættinum:

Þá komu jólin / Sigurður Guðmundsson og Memfismafían (Roy Orbison og Joe Melson, texti Bragi Valdimar Skúlason)

A Trip to Florina / Byzantine Silhouette (Byzantine Silhouette)

Better Than Snow / Laufey og Norah Jones (Laufey & Norah Jones)

Fairytale of New York / The Pogues & Kirsty McColl (Jem Finer & Shane MacGowan)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON