Heimskviður

Fátt hefur verið meira rætt í Danmörku síðustu vikur en þættirnir Allir elska Rasmus á sjónvarpsstöðinni TV2. Í þeim er ungum, grunlausum leikara og grínista talin trú um að hann og besti vinur hans séu að búa til kvikmyndina sem hann hefur alltaf dreymt um að gera. Hann er hins vegar sá eini sem heldur það - hin 149 sem koma við sögu - þar með talinn besti vinurinn - vita öll að það er ekki verið að gera neina bíómynd, heldur raunveruleikaþátt í anda Truman show, þar sem Rasmus er blekktur í fjóra mánuði áður en hið sanna kemur í ljós. Viðbrögð áhorfenda voru á einn veg: Þetta er ekki skemmtun heldur einelti. Þættirnir voru teknir af dagskrá en aðal gagnrýnin hefur snúist að TV2 leiki sér að andlegri heilsu Rasmusar með því að setja hann í þessar aðstæður og leyfa svo öðrum að horfa á.

Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna stendur nú sem hæst í Tyrklandi og þar eru ákveðin næstu skref í loftslagsmálunum. Þar er sérstök áhersla á rafvæðingu. 740 milljónir jarðarbúa hafa ekki aðgang að rafmagni og þegar svona er þá kvikna ýmsar siðferðisspurningar, hvort áherslan sé á réttum stað. En við ætlum að setja fókusinn á gervigreindina og gagnaverin, því í Tyrklandi verður þrýst á tæknirisanna að undirrita yfirlýsingu um að tryggja sjálfbæra þróun og notkun gervigreindar. Þetta tengist hraðri uppbyggingu gagnvera um allan heim, því gervigreindin verður aldrei betri en gögnin sem hún byggir á, og þar hefur verið ótrúlegur vöxtur og gagnaver risið um allan heim. En það er vaxandi óánægja með þessa þróun, afleiðingar sem hún gæti haft og hvort að hægt sé að stýra betur þeirri vegferð sem tæknin og gervigreindin og gagnaverin eru á.

Kosningar og Kushner verða í aðalhlutverki í þættinum í dag. Það eru nýafstaðnar spennandi kosningar í Serbíu, Brasilíu og í Ísrael og þingkosningarnar í Bandaríkjunum. En við ætlum að huga að því sem er fram unda. Hægri flokkar eru líklegir til að sigra í þingkosningum á Spáni um næstu mánaðamót og næsta vor kemur í ljós hvort Marine Le Pen verði næsti forseti Frakka. Komandi kosningar í nokkrum af stærstu ríkjum Evrópu gætu haft víðtækar afleiðingar í för með sér - ekki aðeins fyrir valdahlutföll innan viðkomandi ríkja, heldur einnig fyrir Evrópusambandið sjálft. Spánverjar ganga að kjörborðinu í þingkosningum í lok þessa mánaðar, á Ítalíu verður kosið ekki seinna en í nóvember; sömuleiðis í Póllandi, og afdrifaríkustu kosningarnar - um nýjan forseta - verða í Frakklandi í apríl og maí. Og titringur í aðdraganda þessara kosninga er þegar byrjaður að hafa áhrif í Brussel.

Við skoðum líka valdatíð Trumps í Bandaríkjunum og árin sem hann á eftir í embætti. En Trump, og fólkið hans hafa nýtt tímann sinn vel á valdastóli og verða fæst alveg áhrifalaus þegar hann flytur úr hvíta húsinu. Við ætlum að beina sjónum okkar að tengdasyni forsetans í fyrri hluta þáttarins í dag. Sá heitir Jared Kushner. Hann hefur vakið athygli síðustu ár en á sér um margt áhugaverða sögu, því faðir hans var í nánum tengslum við toppana í demókrataflokknum á níunda og tíunda áratugnum. Inn á heimilið ráku Bill og Hillary Clinton oft inn nefið og þegar Kushner var unglingur var hann látinn sofa í kjallaranum því gesti var hleypt í rúmið hans, það var Benjamín Netanjahú, forsætisráðherra Ísraels.

Meðal annars þegar unglingurinn Kushner lánaði Benjamin Netanyahu herbergið sitt.

Danski lyfjarisinn Novo, sem hét áður Novo Nordisk, stendur á krossgötum. Fyrirtækið hefur notið ævintýralegrar velgengni vegna sykursýkis- og þyngdarstjórnunarlyfjanna Ozempic og Wegovy en hefur verið í gegnum mikinn öldudal í rúmt ár. Nú hefur fyrirtækið farið í mikla endurskipulagingu með fækkun starfsfólks. Velgengnin hefur breytt heilbrigðiskerfum heimsins og aukið hagvöxt Danmerkur. Hallgrímur Indriðason skoðaði fyrirtækið og víðtæk áhrif þess.

Maður er nefndur Jos Leijdekkers, kallaður Bolle Jos, eða feiti Jos. Honum er að takast að búa til alvarlega milliríkjadeilu, því núna í byrjun mánaðarins þá hættu Hollendingar öllum fjárstyrkjum til Vestur-Afríkuríkisins Sierra Leone því þar heldur hann til núna. Hann er sagður hafa keypt Vestur-Afríkuríkið til þess að tryggja sér frið frá evrópskum lögregluyfirvöldum og að hann verði ekki framseldur, en þar hefur hann verið dæmdur í samtals hátt í 100 ára fangelsi. Og frá Afríku stýrir hann einum stærstu glæpasamtökum Evrópu.

Fjölþáttaógnir, fjölþáttaárásir og fjölþáttastríð hafa heyrst mikið í fréttum undanfarið og ekki að ástæðulausu því samhliða innrásarstríði Rússlands í Úkraínu hafa þessar ógnir og árásir aukist í Evrópu. Að sumra mati segja þessi orð þó ekki nákvæmlega hvað felst í fyrirbærinu. Framkvæmdastjóri NATO segir að fjölþáttaógnir séu allt of krúttlegt orð miðað við hvað það eigi að ná yfir og utanríkisráðherra Svíþjóðar segir það helst minna á umhverfisvænan bíl. Við skoðum orðið, merkinguna og ógnirnar í þættinum í dag.

Svo fjöllum við um auða stóla. Einmanaleiki eykst, þetta heyrum við aftur og aftur. Í nýlegri rannsókn kemur fram að hlutfall breskra ungmenna sem upplifa sig einmana hefur fimmfaldast á undanförnum tólf árum. Við ætlum að segja sögu manns sem sagði einmanaleikanum stríð á hendur. Í minningu besta vinar síns reynir hann að fylla tóma stóla á börum í Bretlandi og framtakið hans hefur breiðst út til fleiri landa. Birta talaði við Dean Perryman um einmanaleikann, auðu stólana og vin hans Rob.

Þetta verður síðasta tækifærið til þess að leiða landið aftur á braut lýðræðis, segir viðmælandi Heimskviða um komandi þingkosningar í Serbíu. Þetta hljómar dramatískt en hann er ekki einn á þeirri skoðun. Kosningunum er lýst sem þjóðaratkvæðagreiðslu milli mannsins sem nýverið sagði af sér sem forseti og vill núna verða forsætisráðherra og svo fjöldahreyfingar stúdenta sem hefur teflt fram sínum lista. Ólöf Ragnarsdóttir segir okkur frá tímamótakosningum í Serbíu.

Auðlindir heimsins taka á sig ýmsar myndir. Sum ríki hafa byggt auð sinn á olíu sem sótt er djúpt úr jörðu. Önnur reiða sig á gjöful fiskimið, frjósamt land eða ferðamenn sem koma í leit að sól og ævintýrum. Slíkar atvinnugreinar hafa oft vaxið og þróast í áratugi og byggja jafnvel á aldagömlum hefðum. En stundum þarf hvorki að leita að olíu né sækja verðmæti úr sjó. Stundum nægja tveir bókstafir og dálítil heppni. Angvilla er lítil eyja og breskt yfirráðasvæði í Karíbahafi, austur af Púertó Ríkó og rétt norðan við eyjuna Sankti Martin. Þar búa um sextán þúsund manns, svipaður fjöldi og í Mosfellsbæ. Þegar Angvilla fékk landslénið sitt á veraldarvefnum fékk það endinguna punktur ai. Lengi vel voru þetta einfaldlega tveir bókstafir sem vísuðu til nafns eyjunnar. Síðan varð gervigreind að einni stærstu tæknibyltingu samtímans og bókstafirnir ai fengu allt aðra merkingu. Hinrik Wöhler segir okkur frá landslénunum verðmætu.

Það eru 40 ár liðin frá leiðtogafundinum í Höfða og margs að minnast. Af hverju var fundurinn haldinn á Íslandi? Var það fyrir tilstilli íslenskra barna sem skrifuðu Raisu Gorbachevu bréf, var það stjörnuspá eða vegna öryggissjónarmiða? Við skoðum líka í hvaða andrúmslofti fundurinn átti sér stað, bæði hér á landi og í heiminum öllum.

Svo ætlum við til Lichtenstein, lands sem við heyrum reglulega nefnt á nafn. Við beinum sjónum okkar að þessu smáríki milli Austurríkis og Sviss, furstadæminu þar sem erfðaprinsinn Alois fer með mikil völd og hefur mikil áhrif. Þau völd hafa til dæmis komið í ljós þegar umræða um aukin réttindi kvenna til þungunarrofs hefur borið á góma í Lichtenstein, nú síðast í sumar.

Norski fjarskiptarisinn Telenor er í vandræðum. Lögreglan gerði húsleit í höfuðstöðvum þess vegna gruns um hlutdeild í glæpum gegn mannkyni með því að láta herforingjastjórninni í Mjanmar í té upplýsingar um viðskiptavini þar eftir valdarán hersins árið 2021. Leiðtogi landsins fyrir valdaránið var meðal þessara viðskiptavina. Fyrirtækið segist ekki hafa átt annarra kosta völ, en mannréttindasamtök eru því ekki sammála. Hallgrímur Indriðason kynnti sér þetta áhugaverða mál, og ræddi einnig við forsprakka einna þessara samtaka sem gagnrýna Telenor.

Valerí Salúsný, sendiherra Úkraínu í Bretlandi og fyrrum yfirmaður Úkraínuhers, lét þau orð falla að Úkraína væri langt á undan NATO-ríkjum í nýjungum í hernaði. Innan NATO væri einblínt á hugmyndafræði seinni heimsstyrjaldar og menn þar svifaseinir að tileinka sér nýjungar. Því væri ólíklegt að Úkraína ætti nokkurn tíma eftir að ganga þangað inn. Tíminn verður að leiða í ljós hvort Úkraína gangi einn daginn í NATO, en við ætlum nú að kynna okkur nýsköpun Úkraínumanna í hernaði, sem hefur verið töluverð síðan Rússlandsher hóf allsherjarinnrás í landið 2022. Dagný Hulda Erlendsdóttir fjallar um málið.

Íbúar á Kúbu lifa við alvarlegan eldsneytisskort. Nú er sjóðheitt sumarið senn á enda þar sem lítið var hægt að treysta á loftræstingu. Landið sætir lengstu viðskiptaþvingunum í sögunni en í 75 ár hefur verið í gildi mjög strangt eða algjört viðskiptabann af hálfu Bandaríkjanna. Við ræðum við Hafliða Sævarsson um stöðuna á Kúbu, söguna og framtíðarhorfur.

Milljónir hafa fylgst með réttarhöldum yfir bandarísku konunni Lindsey Clancy sem ákærð er fyrir að drepa börnin sín þrjú. Þó málið hafi fengið heljarmikla athygli eru fjölskylduharmleikir sem þessir ekki án fordæma þar vestra. Á þeim sex vikum sem réttarhöldin yfir Clancy stóðu drápu átta karlmenn eiginkonu sína og börn í Bandaríkjunum. Alma Ómarsdóttir kynnti sér málið sem allir eru að tala um.

Nærri 38 ár eru liðin síðan flugvél Pan Am var sprengd yfir skoska bænum Lockerbie en réttarhöld í málinu eru í undirbúningi. Þeim var þó frestað skyndilega í ágúst þegar ný sönnunargögn komu fram. Kona sem missti föður sinn í hryðjuverkunum telur réttarhöldin geta markað einhvers konar endalok. Ólöf Ragnarsdóttir talar við hana í Heimskviðum í dag.

Svo fjöllum við um ríkustu konu Rússlands síðustu fimm árin, en hún á og rekur netverslunarrisann Wildberries. Brynja Dögg Friðriksdóttir kynnti sér sögu þessarar konu og Wildberries, en árásir úkraínuhers frá því um miðjan júlí en árásirnar hafa markað ákveðin þáttaskil í átökunum milli Rússa og Úkraínumanna og hin sértæka hernaðaraðgerð Rússa líkt og innrásin kallast í Rússlandi, er komin mikið nær hinum almenna borgara í Rússlandi.

Vísindamenn spá því að El Niño verði öflugri en nokkru sinni fyrr, nái hámarki fyrir lok árs og valdi methita á heimsvísu á næsta ári. El Niño á sér stað að jafnaði á um fjögurra ára fresti. Þann 30. ágúst bættist Suður-Ameríkuríkið Ekvador á listann yfir þær þjóðir sem hafa lýst yfir neyðarástandi vegna veðurfyrirbærisins. Margir hafa heyrt það nefnt en færri vita hvað það er nákvæmlega. Hallgrímur Indriðason rýnir í það og þær alvarlegu afleiðingar sem gætu fylgt fyrir fjölda fólks.

Svo förum við til Suður-Afríku. Undir lok ágúst voru 40 ár frá því bandaríski tónlistarmaðurinn Paul Simon opnaði augu og eyru vesturlandabúa fyrir afrískri tónlist en líka ógn og ömurð apartheid-tímans í Suður-Afríku. Graceland platan á sér enn sérstakan stað í hjörtum íbúa því hún sýndi hvað Suður-Afríka er fær um, að tónlist Afríku ætti erindi við heimsbyggðina alla og hún hljómar enn á götum suðurafrískra borga - tákn um frelsi og gleði og allt það sem býr í álfunni og íbúum hennar. Við tölum við Suður-afríkumenn. Annan sem ólst upp innan aðskilnaðarstefnunnar og hinn eftir að hún var afnumin 1991. Þau tengja bæði við tónlistina á ólíkan hátt og segja hana lifa góðu lífi í Suður-Afríku í dag, 40 árum eftir að hún var gefin út.