Mannlegi þátturinn

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og formaður Viðreisnar var gestur okkar þennan aðfangadagsmorgun. Við töluðum þó ekki við hana um stjórnmál í dag, þess í stað töluðum við um jólin og hátíðirnar. Við rifjuðum upp jólahald á hennar æskuheimili, jólahefðirnar og jólamatinn og hvað af því hún tók með sér í jólahaldið með eiginmanni og börnum. Þorgerður og fjölskylda bjuggu til dæmis erlendis í mörg ár og héldu jólin nokkrum sinnum erlendis. Svo var ekki hægt að komast hjá því að ræða um handbolta, enda er hann fyrirferðamikill á heimili þeirra og framundan er evrópumeistaramót landsliða þar sem sonur hennar Gísli Þorgeir verður í eldlínunni. Jól, matur og handbolti með Þorgerði Katrínu í dag.

Og svo ákváðum við að hafa matarspjallið í dag þar sem það verður ekki þáttur á föstudaginn og maturinn er auðvitað ómissandi hluti af jólunum og þá ekki síst sósurnar. Í dag voru það sem sagt aðallega sósur sem áttu sviðið í matarspjallinu með Sigurlaugu Margréti.

Tónlist í þættinum í dag:

Yfir fannhvíta jörð / Pálmi Gunnars (Miller & Wells, texti Ólafur Gaukur Þórhallsson)

Notalegt / Sigurður Guðmundsson og Sigríður Thorlacius (Sigurður Guðmundsson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Máni Svavarsson er höfundur tónlistarinnar í Latabæ og nú loks eru öll 100 lögin sem hann samdi fyrir hin ýmsu Latabæjarverkefni komin á tónlistarveitur. Við fórum aðeins með Mána yfir þessa sögu ásamt því að heyra af öðrum verkefnum eins og leiksýningu um Gurru Grís (Peppa Pig) sem sýnd hefur verið til dæmis á West End í átta ár fyrir jólin en Máni samdi tónlistina við þessa sýninguna.

Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur kom svo í veðurspjall til okkar í dag. Í þetta sinn var það jólaspáin og jólaveður í löndunum í kring um okkur. Rennur upp hlýjasti aðfangadagur í manna minnum á Íslandi? Og svo fræddi Einar okkur um ástæður landbrotsins við Vík og horfur á sjógangi þar næstu daga.

Lesandi vikunnar í Mannlega þættinum í þetta sinn var Kristrún Halla Helgadóttir, sagnfræðingur hjá Íslenskri erfðagreiningu. Við fengum að vita hvaða bækur hún hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hana í gegnum tíðina. Kristrún talaði um eftirfarandi bækur og höfunda:

Dagur þjóðar. Þróun 17. júní hátíðarhalda á 19. og 20 öld e. Pál Björnsson.

Ósmann e. Joachim B. Schmidt.

Persepólís e. Marjane Satrapi.

Mzungu e. Þórunni Rakel Gylfadóttur og Simon Okoth Aora

Svo á jörðu, e. Nínu Ólafsdóttur.

Strá fyrir straumi e. Erlu Huldu Halldórsdóttur

Afleggjarinn e. Auði Övu Ólafsdóttur

Skáldsaga um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma e. Ófeig Sigurðsson

Tónlist í þættinum:

Þorláksmessukvöld / Ragnhildur Gísladóttir (Mel Tormé & Robert Wells, texti Þorsteinn Eggertsson)

Litla Jólabarn / Elly Vilhjálms (Elith Worsing, Ludvig Brandstrup og Axel Andreasen, texti Ómar Ragnarsson)

Jólin eru hér / Sigurður Guðmundsson og Memfismafían (Sigurður Halldór Guðmundsson texti Bragi Valdimar Skúlason)

Hin fyrstu jól / Hljómeyki (Ingibjörg Þorbergs, texti Kristján frá Djúpalæk)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Hrefna Hallgrímsdóttir leikkona var föstudagsgesturinn hjá okkur í þetta sinn. Hrefna fer með eitt aðalhlutverkanna í sjónvarpsþáttunum um Felix og Klöru sem sýndir voru hér á RÚV við miklar vinsældir en Hrefna lék dóttur þeirra hjóna. Hrefna er þó þekktari sem Skrítla í tvíeykinu Skoppa og Skrítla sem hún og Linda Ásgeirsdóttir hafa glatt íslensk börn með í rúm 20 ár. Þegar Hrefna nam jákvæða sálfræði í háskóla nýlega og komst að því að svo sannarlega hafa þær stöllur haft jákvæð áhrif á börn. Við fórum með Hrefnu aftur í tímann í æskuna, hún sagði frá því þegar bróðir hennar veiktist alvarlega mjög ungur að aldri og þau áhrif sem það hafði á hana og alla fjölskylduna. Svo var það dansinn og leiklistin, en hún fór í leiklistarnám í Flórída og vann svo í New York, meðal annars í dýragarðinum.

Matarspjallið með Sigurlaugu Margréti var svo auðvitað á sínum stað og í dag var það kæfan sem átti sviðið. Sigurlaug hringdi í Sólveigu Ólafsdóttur, sem sagði okkur frá kindakæfugerð í æsku, þar sem bleyjupottur kom við sögu, svo voru alls konar kæfur ræddar frá öllum sjónarhornum í framhaldi af spjallinu við Sólveigu.

Tónlist í þættinum í dag:

Hinsegin jólatré / Bogomil Font (Cathy Linn, texti Sigtryggur Baldursson)

Sky Full of Stars / Coldplay (Avicii, Chris Martin, Guy Berryman, Jonny Buckland & Will Champion)

Driving Home for Christmas / Chris Rea (Chris Rea)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Við helltum okkur í sælkera- og hátíðarmatarspjall í dag með sérfræðingi. Hinrik Örn Lárusson er einn færasti matreiðslumaður landsins. Hann er nánast alinn upp í atvinnueldhúsi, en fjölskylda hans rak Hótel Heklu og hann tók sínar fyrstu kokkavaktir sem nemi 15 ára á Hótel Sögu. Hann hefur keppt fyrir hönd Íslands var matreiðslumaður ársins á íslandi 2024 og vann evrópukeppnina 2025. Í dag rekur hann með félögum sínum Sælkerabúðina, Lux veitingar og nýja veitingastaðinn Brasa í Turninum á Smáratorgi. Við ræddum við Hinrik um hátíðarmatinn, hvernig á að hantera hinar ýmsu tegundir kjöts, sósurnar og bara ýmislegt sem viðkemur hátíðarmatnum.

Svo voru það mannlegu samskiptin með Valdimari Þór Svavarssyni ráðgjafa. Í dag ræddi hann við okkur um tilfinningalífið í aðdraganda jóla. Jólin eiga auðvitað að vera tími ljóss og friðar og er það vonandi hjá sem flestum. En það er ekki fram hjá því litið að þau geta líka reynst öðrum erfið, af ýmsum ástæðum. Valdimar Þór fór með okkur yfir þetta í dag.

Tónlist í þættinum í dag:

Jólin með þér / Ragnheiður Gröndal (Ragnheiður Gröndal)

Himnasending / Eivör Pálsdóttir og Stefán Hilmarsson (Odd Norstoga, texti Kristján Hreinsson)

Aðfangadagskvöld / Helga Möller (Gunnar Þórðarson, texti Þorsteinn Eggertsson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, hagfræðingur BSRB og Steinunn Bragadóttir, hagfræðingur hjá ASÍ hafa reglulega skrifað greinar í fjölmiðla á kvennaárinu 2025 og í nýjustu grein þeirra, sem birtist á vísi.is undir fyrirsögninni Ólaunuð vinna kvenna, tala þær um könnun sem Varða, Rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, gerði í sumar meðal félagsfólks stéttarfélaga innan ASÍ og BSRB. Þar voru kynntar niðurstöður um skiptingu ólaunaðrar vinnu á heimilum sambúðarfólks, bæði svokallaðrar annarrar vaktar og þriðju vaktar. Það sé áhyggjuefni að karlar taki hlutfallslega miklu styttra fæðingarorlof en konur, og að konur dragi oftar úr vinnu til að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Sigríður og Steinunn komu í þáttinn í dag.

Sölufélag garðyrkjumanna hefur undanfarin ár valið ræktendur ársins innan sinna raða. Hjónin Inga Sigríður Snorradóttir og Óli Finnsson á garðyrkjustöðinni Heiðmörk í Laugarási hlutu þennan heiður árið 2023 og í ár fengu þau hvatningarverðlaun sölufélagsins. Fjölskyldan flutti árið 2021 úr Grafarvogi í Laugarás í Bláskógarbyggð eftir að hafa fest kaup á garðyrkjustöðinni Heiðmörk. Við slógum á þráðinn austur fyrir fjall og ræddum við hjónin í dag.

Er ekki allt í lagi heima hjá þér er heimildaleikhúsverk um fjórar manneskjur sem allar ólust upp hjá móður með alvarlegan geðsjúkdóm. Verkið verður flutt í útvarpinu á Rás 1 annan í jólum kl.17. Við fengum Evu Rún Snorradóttur, leikstjóra og handritshöfund og Ragnar Ísleif Bragason, einn fjögurra þáttakenda í verkinu, til að segja okkur betur frá verkinu.

Tónlist í þættinum í dag:

Af álfum / Friðrik Ómar og Margrét Eir (Karl Olgeirsson)

Undrastjarnan / Hljómar (lagahöfundur ókunnur, texti Rúnar Júlíusson)

Den store stjerna / Sissel Kyrkebö og Bergen Fílharmóníusveit (Svein Gundersen & Trygve Hoff)

It’s Beginning to Look a lot Like Christmas / Björgvin Halldórsson (Meredith Wilson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Við vorum á hjálparstarfsnótum í þættinum í dag. Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir framkvæmdastjóri Samhjálpar og Hrönn Svansdóttir framkvæmdastjóri ABC barnahjálpar komu til okkar. Við töluðum við þær um starfsemi Samhjálpar g ABC barnahjálpar, mikilvægi sjálfboðaliða og það hversu mikilvægt er að gefa af sér og kenna börnunum okkar samkennd.

Svo var það Heilsuvaktin með Helgu Arnardóttur. Að þessu sinni ræddi Helga við Axel Finn Sigurðsson hjartalækni en þessi umfjöllun er miðuð að karlmönnum um og yfir fimmtugt. Axel ræddi þó í þetta sinn ekki um háþrýsting og ofþyngd sem auðvitað geta valdið kransæða- og hjartasjúkdómum heldur aðra þætti sem einnig hafa mikil áhrif þegar kemur að hjartaheilsu eins og t.d. félagsleg einangrun. Hann ræddi um svokallaða D-týpu karlmanna sem einangra sig gjarnan frá vinum og vandamönnum, miklu frekar en konur, og telja sig ekki hafa þörf fyrir þá, byrgja inni tilfinningar og vanlíðan, þjást mögulega af þunglyndi og leita í áfengi til að losa um streitu.

Tónlist í þættinum í dag:

Anda inn / Heimilistónar (Katla Margrét Þorgeirsdóttir)

Ég þarf enga gjöf í ár / Lón (Ásgeir Aðalsteinsson, Ómar Guðjónsson og Valdimar Guðmundsson)

I’ll be Home for Christmas / Dean Martin & Scarlett Johansson (Ram, Gannon & Kent)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Mál málanna, gervigreindin, var til umfjöllunnar hjá okkur í dag. Hvernig getur gervigreindin nýst okkur í daglegu lífi og hvernig eigum við að spyrja? Það er nefnilega ekki sama hvernig við spyrjum gervigreindina spurninga og við eigum að fara varlega í að láta hana fá persónulegar upplýsingar. Það er ekki hægt að stóla 100% á svörin sem við fáum, því gervigreindin kann ekki að svara „Ég veit ekki“ og getur tekið uppá því að bulla eitthvað frekar. En hvernig er þá best að snúa sér í þessu? Pétur Már Sigurðsson, forritari og sérfræðingur í innleiðingu og þróun gervigreindarlausna spjallaði við okkur í dag.

Við spiluðum í síðustu viku jólalagið Sleðaferð í flutningi Skapta Ólafssonar en lagið heitir á frummálinu Sleigh Ride og er eitt frægasta jólalag allra tíma. Við fengum í kjölfarið ábendingu frá hlustanda um að höfundur lagsins, Leroy Anderson, ætti tengingu við Ísland. Það reyndist rétt, Jón Múli Árnason útvarps- og tónlistarmaður komst í kynni við Anderson á meðan sá síðarnefndi gegndi herþjónustu hér á landi. Jón Múli hafði meira að segja tilgátu um að Anderson hefði samið lagið á Íslandi á hernámsárunum. Við fundum viðtal í safni útvarpsins þar sem Hanna G. Sigurðardóttir fékk Jón Múla til að segja frá kynnum sínum við Anderson og hvort tilgátan reyndis rétt.

Lesandi vikunnar í Mannlega þættinum í þetta sinn var svo Unnur Steina Knarran Karls bókmenntafræðingur. Við fengum hán til að segja okkur frá því hvaða bækur hán hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hán í gegnum tíðina. Unnur talaði um eftirfarandi bækur og höfunda:

Dracula e. Bram Stoker

At the Edge of the Night e. Friedo Lampe

The Song of Achilles e. Madeline Miller

Stytturnar í hillunum e. Evu Rún Snorradóttur

Guðrún Helgadóttir, Kristín Helga Gunnarsdóttir, Lemony Snicket og Ocean Vong

Tónlist í þættinum í dag:

Þorláksmessukvöld / Ragga Gísla (Robert Wells, Mel Tormé, texti Þorsteinn Eggertsson)

Á jólunum er gleði og gaman / Eddukórinn (erlent lag, texti Friðrik G Þórleifsson) Jón Sigurðsson bassaleikari útsetti

Sleigh Ride / The Ronettes (Leroy Anderson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Föstudagsgestur Mannlega þáttarins í þetta sinn var rithöfundurinn Stefán Máni Sigþórsson. Hann hefur gefið út skáldsögur frá árinu 1996, u.þ.b. þrjátíu bækur á jafnmörgum árum. Margar af hans sögum fjalla um rannsóknarlögreglumanninn Hörð Grímsson, til dæmis sú nýjasta sem var að koma út, Hin helga kvöl, þar sem Hörður glímir við dularfullt mál eftir að lík af karlmanni finnst. Stefán Máni hefur hlotið íslensku glæpasagnaverðlauninn Blóðdropann fjórum sinnum. Við spjölluðum við hann um lífið og tilveruna, bækurnar, Hörð Grímsson og fórum með honum aftur í tímann á æskuslóðirnar í Ólafsvík í dag.

Svo var það matarspjallið með Sigurlaugu Margréti. Jólin nálgast með öllum sínum kræsingum, framundan er dimmt en hlýtt og við ákváðum því að tala um heitt súkkulaði og smá um heitt kakó í lokin.

Tónlist í þættinum í dag:

Léttur yfir jólin /Ríó tríó (lagahöfundur ókunnur, texti Jónas Friðrik Guðnason)

Black / Pearl Jam (Eddie Vedder & Stone Gossard)

Það á að gefa börnum brauð / Savanna tríóið (Jórunn Viðar, textahöfundur ókunnur)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Í gær var Alþjóðlegi mannréttindadagurinn og af því tilefni stóð Geðhjálp fyrir opnu samtali á Facebook síðu samtakanna þar sem Oddur Ástráðsson lögmaður svaraði spurningum er snúa að mannréttindum í geðheilbrigðisþjónustu. Oddur kom til okkar í dag og sagði okkur frá því helsta sem þar var rætt, hvað hafi brunnið mest á þeim sem sendu inn spurningar, en þar voru frelis- og sjálfræðissviptingar fyrirferðamiklar.

Svo komu hingað hjónin Þórhildur Þorleifsdóttir og Arnar Jónsson en þau koma bæði að því að nýrri raddsetningu á fyrstu íslensku leiknu talmyndina í fullri lengd, Milli fjalls og fjöru, eftir Loft Guðmundsson frá 1949. Kvikmyndasafn Íslands hefur gert kvikmyndina upp og endurhljóðsett hana í samstarfi við RÚV. Þórhildur leikstýrir talsetningunni og Arnar er einn þeirra leikara sem ljá raddir sínar. Myndin verður frumsýnd á sunnudaginn í Bíó Paradís undir merkjum Bíóteks Kvikmyndasafnsins.

Að lokum voru það mannlegu samskiptin, Valdimar Þór Svavarsson ráðgjafi var hjá okkur í dag og hélt áfram að tala um mörk og markaleysi. Hvað þýðir það til dæmis að setja upp „vegg“?

Tónlist í þættinum í dag:

Hvít jól / Rúnar Júlíusson (Irving Berlin, texti Stefán Jónsson)

Wonderful Christmastime / Paul McCartney (Paul McCartney)

Happy Xmas (War is Over) / John Lennon og Plastic Ono Band (John Lennon)

Christmas Time is Here Again / Ringo Starr (Paul McCartney, John Lennon, George Harrison & Ringo Starr)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Við fræddumst í dag um verkefnið Saumó - tau með tilgang. Þetta er virkniverkefni fyrir flótta- og innflytjendakonur, þar sem þær slá nokkrar flugur í einu höggi, þær gera og selja handunnar vörur auk þess að læra íslensku og fræðast um samfélagið. Hjálpræðisherinn og Hjálparstarf kirkjunnar standa að Saumó og við fengum Hildi Loftsdóttur sem stýrir verkefninu til að segja okkur betur frá því, en þær verða með jólamarkað í húsnæði Hjálpræðishersins á sunnudaginn.

Út er komin tónlistarbók fyrir yngstu börnin og fólkið þeirra sem heitir Bambaló: fyrstu lögin okkar. Tónlistin sem börnin geta kallað fram í bókinni með því að ýta á þar til gerða takka er öll spiluð á alvöru hljóðfæri og sungin á íslensku, myndirnar eru handteiknaðar og gullfallegar eftir listakonuna Linn Janssen sem er upprunalega frá Þýskalandi en er búsett hér á landi. Bókin hvetur til skapandi og skjálausra samverustunda. Sigrún Harðardóttir tónlistarkona er höfundur bókarinnar og hún kom til okkar í dag.

Svo ef jólastressið er farið að knýja dyra hjá einhverjum þá gæti verið að við höfum verið með lausnina við því í þættinum þegar listakonan Sara Riel kom til okkar, en hún er að vinna í því að afstressa þau sem vilja fyrir jólin. Hún sem sagt býður á teikniæfingu í Ásmundarsafni á þriðjudögum, í samvinnu við Listasafn Reykjavíkur. Þar leiðir hún gesti inn í ferli sjálfvirkra teikninga við undirspil tónlistar, en þetta er einmitt vinnuferli hennar sjálfrar. Sara útskýrði í dag fyrir okkur hvernig þetta gengur fyrir sig og hvernig þetta virkar í samhengi við afstressun.

Tónlist í þættinum í dag:

Ef ég nenni / Helgi Björnsson (Adelmo Fornaciari, texti Jónas Friðrik)

Amma engill / Borgardætur (M.K. Jeromy, texti Friðrik Erlingsson)

Jólin eru hér / Sigurður Guðmundsson ( Sigurður Guðmundsson, texti Bragi Valdimar Skúlason)

Snæfinnur snjókarl / Björgvin Halldórsson (Steve Nelson, texti Hinrik Bjarnason)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON