Trước khi trở thành một trong những vở opéra nổi tiếng nhất nhờ một giai điệu quen thuộc, quyến rũ và nóng bỏng, Carmen của nhà soạn nhạc người Pháp Georges Bizet từng bị một « cái dớp » : Bị khán giả la ó trong buổi ra mắt công chúng đầu tiên, rồi tác giả đã qua đời sau vỏn vẹn 33 lần vở kịch được diễn xuất.

Bizet chết trẻ và không hề biết  ông là cha đẻ của một tuyệt tác từng làm siêu lòng những nhạc sĩ bậc thầy như Tchaikovsky, Brahms. Riêng triết gia người Đức Friedrich Nietzsche thì từng thú nhận Carmen đã giúp ông trở thành một con người tốt hơn !

Carmen lấy cốt truyện từ một sáng tác cùng tên của nhà văn Pháp Prosper Mérimée. Vai nữ chính là cô Gypsy - bohémienne nóng bỏng, đầy ma lực quyến rũ chàng hạ sĩ Don José, để rồi rơi vào vòng tay của hiệp sĩ đấu bò Escamillo. Vở nhạc kịch mang tên cô gái làm nghề quấn thuốc lá trong một nhà máy ở Sevilla vùng Andalucia, miền nam Tây Ban Nha này do nhà hát Opéra Comique Paris đặt hàng với Georges Bizet và ông đã vất vả lắm mới hoàn tất tác phẩm này. Để chiều lòng ca sĩ chính, người thủ vai Carmen, Bizet đã phải viết lại đến 13 lần nhạc khúc hát nổi tiếng nhất trong vở kịch « L’Oiseau est un enfant rebelle ».  

Con số 3 xui xẻo

Cũng đã vất vả lắm giữa rất nhiều công việc để tìm kế sinh nhai, Bizet mới tìm được thời gian và một không gian thích hợp để sáng tác nhưng để rồi chỉ nhận lấy những lời chê bai và thu về những thất vọng sau buổi ra mắt công chúng Paris đầu tiên ngày 03/03/1875.

Có lẽ ngày Ba Tháng Ba không mang lại may mắn cho Bizet. Bị giới phê bình bài xích tột độ, khán giả tẩy chay vì một nàng Carmen vượt ra ngoài lễ giáo, dám phản bội người tình, dám tự do yêu đương, không phù hợp với hình ảnh tuyệt vời của người con gái chung thủy, dịu dàng, nhà hát Opéra Comique thường xuyên vắng khách vì Carmen … Bizet vốn đã túng thiếu lại càng phải bươn chải nhiều hơn, soạn nhạc nhiều hơn để bù đắp vào lỗ hổng tài chính vì …

Trái tim tan vỡ

Làm việc đến kiệt sức, Georges Bizet qua đời sau một cơn đau tim ngày 03/06/1875, đúng vào buổi vở Carmen được trình diễn lần thứ 33, thọ 36 tuổi … Lại là những con số Ba định mệnh!

Vào lúc Bizet trút hơi thở cuối cùng ở Bougival cách Paris hơn 20 km, thì trên sân khấu Opéra Comique, lần thứ 33 nhập vai Carmen, nữ diễn viên chính Célestine Galli – Marié ngất xỉu. Khi tỉnh dậy, như bị ma nhập, bà la khóc và nói Bizet đã từ trần !  

Vienna, bệ phóng cho một vở opéra của Pháp

Vào lúc mà khán giả Paris khinh rẻ vở opéra tâm huyết của Georges Bizet thì Carmen lại được khán giả của thành Vienna, Áo, nồng nhiệt chào đón. Hình ảnh một phụ nữ yêu hết mình, không cho phép ai – kể cả người tình chà đạp, rẻ khinh, một người đàn bà không khuất phục trước cái chết … Sức mạnh của Carmen đã hoàn toàn chinh phục  giới phê bình và khán giả Vienna trong buổi ra mắt công chúng đầu tiên ngày 23 tháng 10 cùng năm 1875. Lại một lần nữa con số 3 xuất hiện.

Từ đó Carmen chắp cánh bay xa từ Roma đến Luân Đôn và sang mãi đến tận New York hay Matxcơva, Saint Petersbourg … Nhà soạn nhạc người Nga Tchaikovski báo trước « chỉ trong 10 năm, Carmen sẽ là vở opéra ăn khách nhất hành tinh ». Nhạc sĩ dương cầm và cũng là một nhà soạn nhạc nổi tiếng của trường phái lãng mạn Johannes Brhams đã 20 lần đi xem và nghe tuyệt tác của Brizet. …

Carmen đã nhiều lần được được dựng thành phim, mà một trong những người đầu tiên đưa tác phẩm này của Georges Bizet đến với nghệ thuật thứ Bảy là danh hài Charlie Charplin năm 1915. Bản La Habanera cũng đã vượt thời gian, cả ngàn lần, cả chục ngàn lần là nhạc nền cho các thí sinh tại các cuộc thi đấu quốc tế ở những thể loại từ vũ ba lê đến trượt băng nghệ thuật hay ba lê dưới nước … Từ năm 1994 bản nhạc này không thể thiếu trong mỗi lễ trao giải đua xe Công Thức 1.

Biểu tượng của tự do và sức sống

Làm sao có thể giải thích thành công này ? 150 năm sau buổi ra mắt đầu tiên vở kịch này, nhà phê bình Eric Emmanuel Schmidt giải thích : Không ai có thể dửng dưng với vở opéra Carmen, bởi vì đối với cô gái vùng Andalucia này, « không có Thượng Đế, quy củ nào trói buộc cô. Carmen hoàn toàn sống vì khoảnh khắc hiện tại, sống hết mình với tất cả nghị lực. Tác phẩm phẩm này kết thúc bằng cái chết của Carmen, nhưng tuyệt đối cô không hề nao núng hay lo sợ trước tử thần ».

Carmen trước hết là hình tượng của một phụ nữ tự do, một tinh thần độc lập, một cá tính mạnh mẽ : dám yêu, dám giành quyền tự định đoạt cuộc đời. Khát vọng tự do đó là điều năm 1875 khán giả Paris, nhất là khán giả lui tới Opéra Comique của Paris chưa thể chấp nhận.

Sự khắt khe đó với nhân vật chính Carmen đã tồn tại cho đến thập niên 1960. Diva Maria Callas đã bao lần nhập vai cô bohémienne không chung tình và tiếng hát, cách thể hiện của La Callas đến nay vẫn là độc nhất vô nhị, vậy mà bà không thể chấp nhận Carmen.

Callas chỉ trích Carmen « hành xử như một người đàn ông đa thê. Nhưng phụ nữ thì không được phép có nhiều người tình ». Trong mắt nữ danh ca Maria Callas, « Carmen không thuộc về thế giới hoàn hảo ».

Trái lại ca sĩ tenor Roberto Alagna người đã nhiều lần nhập vai hạ sĩ quan Don José, người tình bị Carmen phản bội, lại rất ngưỡng mộ các nhân vật được nhà văn Merimée và Bizet dựng lên. Với ông « Carmen là một tác phẩm hoàn hảo, bởi vừa phong phú về mặt hình ảnh, sắc màu, vừa khơi dậy rất nhiều tâm trạng của mỗi con người chúng ta, từ sự hào hứng đến nỗi lo sợ. Carmen là một tuyệt tác »

Bạn diễn của nam danh ca ténor Roberto Alagna, nữ ca sĩ Elina Garania, đã nhiều lần thủ vai Carmen, nhận xét : « Thành công của vở opéra này chính là ở chỗ các tác giả, cả về lời thoại lẫn âm nhạc, đã khơi dậy nhiều cảm xúc khác nhau của con người. Ai thì cũng muốn tự do, ai cũng mưu cầu hạnh phúc, nhưng mỗi chúng ta lại có quan niệm riêng về hạnh phúc, về tự do. Ai cũng theo đuổi những giấc mơ, nhưng thực ra có mấy người biết được mình đang mơ về những gì ».

150 năm sáng tạo

Đây cũng là điều đã đưa Carmen đến với những sân khấu rất xa lạ với khung cảnh của thành phố Sevilla miền nam Tây Ban Nha ban đầu : trên sân khấu ở Bắc Kinh hay Thượng Hải, nàng Carmen không phải là cô công nhân trong nhà máy cuốn thuốc lá, mà là một cô thợ giặt … Carmen đã chinh phục con tim của khán giả ở châu Mỹ Latinh khi vở opéra Georges Bizet từng dày công biên soạn được cải biên đôi chút để trở thành một vở Hip opéra, mang một chút phong thái của thể loại hip hop.

Carmen cũng đã nhiều lần được các nhà soạn kịch tùy ý diễn giải, người thì quan niệm không thể để cho cô gái xinh đẹp và nồng cháy này chết thảm trong tay người tình Don José, vì những tràng pháo tay của khán giả khi vở opéra này hạ màn có thể bị ngộ nhận như một hành động cổ vũ cho các vụ bạo hành phụ nữ.

Năm 2018 khán giả Ý trên sân khấu nhà hát ở Florence đã bàng hoàng thấy một Carmen giết chết người tình, vì một nhà soạn kịch đã dám thay đổi cả cốt truyện của Mérimée. Nhưng bất luận trong hoàn cảnh nào, Carmen vẫn là biểu tượng của tình yêu và tự do, của sức sống mãnh liệt và những con số 3 tưởng chừng là xui xẻo với vở ca nhạc kịch nổi tiếng nhất và tâm huyết nhất của Bizet thực ra chỉ là một chuỗi trùng hợp …