Tạp chí Văn Hóa

Tạp chí Văn Hóa

By RFI Tiếng ViệtArts
Download on the App Store

Tạp chí Văn Hóa episodes

  • Eurovision phiên bản châu Á : Cuộc tranh tài âm nhạc và khám phá văn hóa

    Tối nay 14/11/2026, cuộc thi hát truyền hình Eurovision được tổ chức tại nhà hát One Bangkok Forum ở Bangkok, Thái Lan. Đây là lần đầu tiên cuộc thi hát nổi tiếng của châu Âu mở rộng thương hiệu Eurovision Song Contest sang khu vực châu Á. Trong mùa giải đầu tiên, có 11 nước tham gia tranh tài. Trong khi các nước có thị trường âm nhạc lớn như Nhật Bản, Trung Quốc hay Ấn Độ lại vắng mặt.

    Với khẩu hiệu "United by Music" (Đoàn kết bởi âm nhạc), phiên bản châu Á của Eurovision Song Contest (gọi tắt là ESC) được truyền hình trực tiếp tại các nước tham gia cuộc thi hát  (Bangladesh, Bhutan, Lào, Cam Bốt, Hàn Quốc, Malaysia, Mông Cổ, Nepal, Philippines, Thái Lan và Việt Nam) đồng thời cuộc thi này cũng được phát trực tuyến trên mạng YouTube. Mỗi thí sinh đại diện cho từng quốc gia đã được lựa chọn qua những vòng thi tuyển trong nước.

    Mặc dù chưa ai có thể dự đoán một cách chính xác ca sĩ nào có nhiều triển vọng đoạt giải tối nay nhân vòng chung kết, nhưng một số gương mặt sáng giá trong đó có các thí sinh Hàn Quốc, Philippines hay Việt Nam đã thu hút được sự chú ý của giới truyền thông lẫn công chúng, nhờ phong cách biểu diễn nổi bật trên sân khấu.

    Cho mùa giải đầu tiên, Việt Nam đã chọn nữ ca sĩ Tóc Tiên làm người đại diện. Sinh trưởng ở Sài Gòn, Tóc Tiên (sinh năm 1989) từng tham gia các chương trình tìm kiếm tài năng trẻ từ năm lên 14 và phát hành hai album phòng thu đầu tay (Nụ cười nắng mai và Thiếu nữ) năm cô mới 18 tuổi. Được gia đình cho sang Mỹ du học, cô theo ngành truyền thông, dung hòa được nhịp học với nghề ca hát. Năm tròn 20 tuổi, Tóc Tiên (cũng như Lam Anh) lần đầu tiên ra mắt khán giả chương trình Paris By Night, mở đầu cho một quan hệ hợp tác dài lâu với trung tâm Thúy Nga, ở hải ngoại. 

    Chính thức trở về Việt Nam vào năm 2015, Tóc Tiên hoạt động như một nghệ sĩ độc lập. Tính đến nay, cô đã thực hiện 7 album phòng thu, đồng thời tham gia vào các chương trình truyền hình nổi tiếng như « Giọng hát Việt » (The Voice) hay « Ca sĩ mặt nạ » (Masked Singer). Đại diện cho Việt Nam, ca sĩ Tóc Tiên đến Bangkok dự thi với bài hát "Em Tiên". Giai điệu này kết hợp dân ca quan họ Bắc Ninh, nhạc cụ truyền thống Việt Nam và âm nhạc điện tử.

    Về phần mình, Hàn Quốc đã chọn ngôi sao Junhee đi tranh giải với ca khúc « Deep Dive », mang đậm dấu ấn của dòng nhạc K-pop hiện đại kết hợp với vũ đạo thuần thục, nhuần nhuyễn. Ca sĩ Aina Abdul thí sinh Malaysia có chất giọng mạnh mẽ, kỹ thuật thanh nhạc điêu luyện. Trong số những ứng viên khác, có Thinla đại diện cho Lào, có khả năng gây bất ngờ lớn với một ca khúc bắt tai (Bae) và phong cách trình diễn trẻ trung, cuốn hút.

    Đại diện cho Philippines, nữ ca sĩ Carmelle, ngoài chất giọng đầy nội lực, còn dự thi với « Sobra-Sobra », một ca khúc đề cao nữ quyền, một yếu tố quan trọng có thể giúp cô giành được nhiều điểm cao, từ phía các ban giám khảo. Bangladesh tham gia với nhóm Beatmosphere kết hợp acapella với kỹ thuật beatbox khá độc đáo. Thái Lan, nước chủ nhà đã chọn một tiết mục song ca lãng mạn của Mang & Daou Pittaya. Bài hát « Glinratree (Aroma) », nhờ giai điệu dễ lọt tai nên đã nhận được sự hưởng ứng khá nhiệt tình từ phía công chúng, trước vòng chung kết.

    Theo nhận xét của các chuyên gia trong ngành giải trí, phiên bản châu Á của cuộc thi hát truyền hình Eurovision không đơn thuần là một cuộc tranh tài âm nhạc, mà còn là cửa sổ mở rộng tầm nhìn ra thế giới bên ngoài, giúp công chúng khám phá thêm văn hóa và con người của nhiều nước khác nhau. Riêng đối với các thí sinh đại diện cho từng quốc gia, cuộc thi hát được xem là một cơ hội quý giá để đưa âm nhạc nước nhà hòa nhịp với các trào lưu trên thế giới.

    Bất kể người đoạt giải tối nay là ai đi chăng nữa, điều chắc chắn là thủ đô Thái Lan đã thành công trong việc quảng bá hình ảnh của một thành phố thích hợp, nếu không nói là « lý tưởng » để tổ chức các sự kiện lớn. Doanh thu ngành du lịch (trào lưu gig tripping) cũng là động lực thúc đẩy kinh tế các vùng đô thị lớn. Theo các dữ liệu đến từ các dịch vụ đặt phòng trên mạng, phiên bản châu Á đầu tiên của cuộc thi Eurovision thu hút khá nhiều du khách nước ngoài đến Thái Lan, vừa đi xem show biểu diễn, ánh sáng ngập tràn, vừa đi du lịch mua sắm tại các trung tâm thương mại khổng lồ, hoành tráng.

    10 min
  • Nhật Bản: Những cuộc hôn nhân ảo qua phóng sự ảnh của Jérôme Gence

    Bình thường thì kết hôn đồng nghĩa với việc gắn kết cuộc đời mình với một người khác. Nhưng tại Nhật Bản, một quốc gia  phản ánh rõ nét những thái cực của mạng xã hội và thế giới ảo, một ranh giới mới đã bị phá vỡ, người thật "kết hôn" với người ảo, thể hiện qua bộ ảnh phóng sự độc đáo của nhiếp ảnh gia Pháp Jérôme Gence, được triển lãm ở liên hoan ảnh báo chí quốc tế Visa pour l’image ( 29/08 - 12/09/2026 ) tại thành phố Perpignan, miền nam nước Pháp.

    Loạt ảnh "Những cuộc hôn nhân ảo tại Nhật Bản" của Jérôme Gence đã được ban giám khảo Visa pour l'iimage trao tặng giải thưởng Visa vàng hạng mục tạp chí ( Visa d'or Magazine ).

    Trả lời RFI Việt ngữ tại liên hoan Visa pour l’image, Jerôme Gence cho biết lý do nào đã thúc đẩy anh đến với Nhật Bản: 

    "Giống như bao người khác, tôi biết đến Nhật Bản lần đầu tiên thông qua văn hóa của đất nước này. Khi còn nhỏ, tôi cũng xem manga và phim hoạt hình như nhiều đứa trẻ cùng trang lứa và chơi cả trò chơi điện tử nữa.

    Tôi đã may mắn được đến đây với tư cách là một du khách, chỉ để thỏa mãn niềm đam mê khám phá đất nước này và rồi tình cờ trở thành nhiếp ảnh gia báo chí cách đây mười năm trước, sau một chuyến đi đường bộ từ Paris đến Nepal. Tôi đã gặp một nhiếp ảnh gia thực sự xuất sắc, đó là Éric Valli. Ông ấy bảo tôi: "Cậu có con mắt quan sát rất tốt, nhưng chỉ chụp ảnh thôi thì chưa đủ; cậu cần phải kể một câu chuyện, tạo ra một bộ ảnh phóng sự. Hơn nữa, cậu cần phải được biết đến với một chủ đề cụ thể. Hãy quên chuyện chiến tranh hay môi trường đi. Hãy chọn một chủ đề có thể khiến các tạp chí mở cửa đón nhận cậu, bởi vì chưa ai khác khai thác nó cả."

    Tôi từng làm việc trong ngành công nghệ và tôi tự nhiên bị thu hút bởi các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và cả Ấn Độ. Tôi bắt đầu kể những câu chuyện không còn xoay quanh công nghệ, mà tập trung vào con người và các mối quan hệ của họ trong một thế giới đang chuyển mình.”

    Tại Nhật Bản, Jérôme Gence đã tình cờ khám phá những người đàn ông và phụ nữ chọn kết hôn với các nhân vật hư cấu, chủ yếu từ truyện tranh manga hoặc trò chơi điện tử. Người xem bộ ảnh của Jérôme Gence sẽ khám phá một hiện tượng nằm ở điểm giao thoa giữa văn hóa otaku, nền kinh tế hàng hóa và những hình thức gắn kết cảm xúc mới. Đằng sau sự kỳ quặc của hiện tượng này là những vấn đề của xứ hoa anh đào ngày nay: nỗi cô đơn, áp lực xã hội, khó khăn kinh tế, sức mạnh của thế giới ảo, cũng như sự thay đổi bản chất của các mối quan hệ yêu đương và có lẽ cả chính định nghĩa về gia đình.

    Theo Jérome Gence, nỗi cô đơn chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố khác làm bùng phát hiện tượng hôn nhân ảo tại Nhật Bản:

    "Tôi sẽ rất thận trọng, không dám quy kết rằng những cuộc hôn nhân hay chuyện tình cảm ảo này hoàn toàn bắt nguồn từ sự cô đơn. Suy cho cùng, dù những người bạn đời hay người yêu ảo đó không có thật, những cảm xúc mà con người dành cho họ lại vô cùng chân thực.

    Một điều nữa mà tôi nhận thấy, và điều này đúng với đại đa số chúng ta ngày nay, là bên cạnh cuộc sống thực với những tương tác giữa người với người, chúng ta còn có một cuộc sống ảo, một danh tính ảo, hay "danh tính kỹ thuật số", như cách gọi hiện nay. Những người này là một phần của một cộng đồng cực kỳ gắn kết với những quy tắc ứng xử riêng, chẳng khác bất kỳ xã hội thực tế nào.

    Tôi nghĩ chúng ta cần vượt qua cách nhìn nhận đó vì nó hơi quá đơn giản. Đúng là ở những quốc gia đó và cả ở Pháp nữa, chúng ta đang chứng kiến ​​tình trạng cô đơn ngày càng gia tăng, nhưng đừng vội vàng gán cho nó một ý nghĩa tiêu cực, bởi vì tôi từng gặp những người thực sự cần được ở một mình, những người yêu thích sự tĩnh lặng đó. Cũng giống như khi hỏi ai đó: "Tại sao bạn lại yêu người kia?", lý do sẽ khác nhau tùy vào mỗi người.

    Vì vậy, việc lắng nghe cũng rất quan trọng. Thực tế là với dự án này, tôi dành thời gian lắng nghe nhiều hơn là chụp ảnh. Nhất là khi lắng nghe những người mình gặp, tôi nhận ra rằng không thể cho là " họ đang bị điên", hay "họ đang hoang tưởng". Bởi vì khi trò chuyện với họ, bạn sẽ thấy rằng họ nhận thức rất rõ về thế giới thực xung quanh mình.

    Có nhiều lý do giải thích hiện tượng này, sự cô đơn có thể là một trong số đó. Nhưng còn có cả áp lực xã hội, hay sự bấp bênh của xã hội nữa, vì yêu một ai đó cũng tốn kém mà. Nhưng cũng có việc tận dụng công nghệ, nếu có thể nói như vậy, để mở ra những con đường mới dẫn đến hạnh phúc, hướng tới sự an yên trong tâm hồn." 

    Tiêu biểu là một bức ảnh chụp một cô gái tên Mika tại hôn lễ ảo của cô, được tổ chức trong một nhà thờ không dành cho nghi lễ tôn giáo (được thuê riêng cho dịp này). Theo Jérôme Gence, Mika kết hôn với "người yêu" Yushi Oshitari, 15 tuổi! Nhưng cô chưa từng chạm vào hay thậm chí trao một nụ hôn với người yêu, bởi Yushi không tồn tại trong thế giới thực. Muốn gặp anh, ta phải xem "Hoàng tử tennis", một bộ phim hoạt hình Nhật Bản được chuyển thể từ bộ truyện tranh cùng tên. Trong phim, chàng thiếu niên 2D này là một nhân vật có vóc dáng thanh mảnh, điềm tĩnh, tự tin và có chút đào hoa. Chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ khiến cô gái trẻ say đắm đến mức sẵn sàng bỏ ra gần 5.000 euro, gồm cả tiền mua nhẫn cưới, cho đám cưới mang tính biểu tượng và không được pháp luật công nhận này.

    Jérome Gence kể lại cuộc hôn nhân ảo của Mika: 

    "Chồng của Mika có tên là Yushi. Cô có năng khiếu hội họa nên đã tự tay vẽ nên người chồng Yushi và và kết quả thật ấn tượng. Tôi đã đến dự đám cưới, được tổ chức tại một nhà nguyện. Cảnh tượng thật lạ lùng: không có chú rể, không có khách mời, không có tiệc tùng, chẳng có chút dấu hiệu sự sống nào. Rồi bất chợt, một người giao hàng xuất hiện với một chiếc hộp các-tông. Sau đó, họ bóc lớp băng dính ra và người chồng tự bung người ra, giống như là bước ra từ chiếc hộp! Mika rất thích ý tưởng đó, cô ấy bảo tôi: "Hôm nay, anh ấy là người hết lòng chiều chuộng tôi, nhưng trong tương lai, tôi sẽ là người hết lòng vì anh ấy." Vậy đấy, còn có cả khía cạnh đó nữa: một kiểu quà tặng từ thế giới thực dành cho thế giới ảo, đưa họ bước vào thực tại."

    Mika không phải là người duy nhất tại Nhật Bản công khai tình yêu dành cho một nhân vật 2D. Một cuộc khảo sát năm 2019 do nhà xã hội học Masahiro Yamada công bố cho thấy có đến khoảng 3,5 triệu người Nhật trong độ tuổi từ 20 đến 39 dành tình cảm lãng mạn cho các nhân vật phim hoạt hình hoặc trò chơi điện tử, chiếm 12% nhóm dân số này.

    Mika là một otaku và đối tượng mà cô dành trọn tình cảm chính là oshi, người (hoặc nhân vật) mà cô yêu thích nhất. Theo  Jérôme Gence, đằng sau các thuật ngữ "otaku" và "oshi" là một nền văn hóa đại chúng Nhật Bản phong phú với những quy tắc và nghi thức riêng. Theo Viện Nghiên cứu Yano, hiện có hơn 22 triệu người Nhật tự nhận mình là "otaku". Họ tạo nên một cộng đồng mà việc ủng hộ oshi trở thành một phần của nếp sống thường nhật, bao gồm việc mua sắm vật phẩm, tham gia sự kiện và sinh hoạt trong các cộng đồng trực tuyến. Quy mô của hiện tượng này còn được thể hiện rõ qua giá trị kinh tế to lớn: Vào năm 2023, thị trường vật phẩm do cộng đồng này mua sắm đạt giá trị khoảng 6 tỷ đôla và dự kiến ​​sẽ tăng gần gấp đôi vào năm 2033.

    Trong một bức ảnh khác của Jérôme Gence, anh Akihiko Kondo, 42 tuổi, tham gia một nghi thức mang tính biểu tượng trong tiệc cưới kỷ niệm sự gắn kết giữa anh và nhân vật ảo Hatsune Miku, một con búp bê nhồi bông mặc váy cưới. Akihiko Kondo là một công chức 42 tuổi đến từ Tokyo. Năm 2018, cuộc hôn nhân của anh với nữ ca sĩ ảo “16 tuổi” Hatsune Miku đã thu hút sự chú ý của truyền thông toàn cầu. Hôn lễ tiêu tốn khoảng 15.000 euro với sự tham dự của 39 khách mời, bao gồm cả người thật lẫn búp bê.

    Theo lời kể của Gence, chính một sự tình cờ đã đưa anh đến với đám cưới của Kondo: 

    "Khi mới bắt đầu tìm hiểu về chủ đề này vào năm 2018, tôi đã quan sát các nữ ca sĩ ảo nói chung. Ngày nay, giữa vô vàn ca sĩ thực, chúng ta lại thấy các ca sĩ ảo và hình ảnh trình chiếu ba chiều (hologram) có thể lấp đầy những sân vận động khổng lồ, thu hút đám đông lên tới hàng chục nghìn người? Điều gì ở những ca sĩ ảo này lại có sức hút mãnh liệt đến vậy?

    Tôi đã hoàn tất công việc nghiên cứu về đề tài này sau bảy hay tám tháng miệt mài, thì người phiên dịch của tôi tình cờ đọc một bài báo ngắn bằng tiếng Nhật. Cô ấy bảo tôi: "Có một người đàn ông Nhật Bản sắp kết hôn với Atsuniko, ca sĩ ảo nổi tiếng nhất." Tôi biết mình phải tiếp cận được đám cưới đó, nếu không, dự án của tôi sẽ chẳng thể trọn vẹn. Thế là toàn bộ thử thách giờ đây gói gọn trong việc làm sao để được dự đám cưới của Kondo.

    Tôi là người nước ngoài duy nhất có mặt tại đây. Lúc đầu, anh ấy đã đồng ý cho tôi tham dự nhưng rồi lại đổi ý vào phút chót. Rồi một vị khách mời vào giờ chót báo sẽ không đến, khiến Kondo hoảng. Anh ấy gọi cho người phiên dịch của tôi và nói: "Có vấn đề rồi. Kondo đã lên kế hoạch cho đúng 39 khách mời." Tại sao lại là 39? Vì số 3 đọc là "mi" còn số 9 là "ku", ghép lại thành "mi-ku". Con số đó mang ý nghĩa đặc biệt với anh ấy. Thế là anh ấy tha thiết mời tôi đến. Tất nhiên, tôi coi đây là một vận may, một trong những bước ngoặt bất ngờ của số phận giúp ta tiếp cận đúng điều mình hằng tìm kiếm.

    Rốt cuộc, tôi trở thành "người thừa" tại đám cưới và bị xếp ở vị trí không thuận lợi bên trong nhà thờ. Khi thấy anh ấy hôn Hatsune Miku, tôi tự nhủ: "Không, không thể chấp nhận bỏ ra bao công sức chỉ để đổi lấy những bức ảnh mờ nhạt." Mọi chi tiết trong những đám cưới kiểu này đều tuân theo nghi thức rất nghiêm ngặt. Vậy mà khi Kondo bắt đầu bước dọc theo lối đi chính, theo bản năng, tôi di chuyển theo anh ấy, một hành động mà khách mời bình thường hiếm khi làm.

    Tôi chưa bao giờ dám tưởng tượng rằng sẽ có ngày mình chụp lại cảnh người ta kết hôn với những con búp bê. Tôi được biết mẹ và em gái Kondo  đã từ chối dự đám cưới, dù họ vẫn gửi quà mừng bằng tiền. Và điều đáng ngạc nhiên, quay lại với chủ đề sự cô đơn, là Kondo thực ra có tới 39 khách mời, tức là anh ấy không hề đơn độc trong đám cưới của mình."

    Nhưng không phải cũng được như Akihiko Kondo, mà có những người mà dường như nhân vật ảo là người bạn duy nhất. Trong một bức ảnh khác của Jérôme Gence là Roy, một người đàn ông 63 tuổi đang dùng bữa trưa tại một nhà hàng Ý ở địa phương cùng với Hatsune Miku, nhân vật ảo mà ông đã kết hôn theo nghi thức tượng trưng. Chủ nhà hàng cho phép ông mang cô ấy theo sau giờ đóng cửa, khi những thực khách khác đã rời đi. 

    Phong trào hôn nhân ảo ở Nhật Bản nay thu hút đã người nước ngoài, như trường hợp của Lucie, một phụ nữ người Pháp 24 tuổi đang sống tại Tokyo, đã từng tổ chức một lễ cưới mang tính biểu tượng với Mami Nanami, một nhân vật nữ chính trong bộ truyện manga/anime "Rent-a-Girlfriend". Qua các bức ảnh của Jérôme Gence, ta có thể thấy tại căn hộ nơi cô sống một mình, Lucie sưu tập các món đồ lưu niệm có hình Mami Nanami hay tại một nhà hàng, Lucie cố tình để trống một chiếc ghế bên cạnh để trò chuyện với "người vợ" ảo của mình. 

    12 min
  • 30 năm tình ca Andrea Bocelli

    Hôm nay 07/11/2026, giọng ca tenor người Ý Andrea Bocelli đến biểu diễn tại quần thể nghỉ dưỡng Haus Đà Lạt với tư cách khách mời trong một sự kiện âm nhạc đặc biệt. Đây là lần đầu tiên, danh ca Andrea Bocelli đặt chân đến Việt Nam, thành phố cao nguyên nhờ vậy thu hút được thêm sự chú ý của giới truyền thông nước ngoài.

    Cách đây ba thập niên, giọng ca tenor của Andrea Bocelli xuất hiện trên vòm trời ca nhạc như một ngôi sao sáng. 30 năm sau giọng ca này vẫn lung linh ánh hào quang. 2026 cũng đánh dấu 30 năm dự án ghi âm "Romanza" (Tình ca) gồm toàn là các giai điệu lãng mạn. Đây là tuyển tập chọn lọc đầu tiên của Andrea Bocelli, được phát hành trên thị trường quốc tế vào mùa thu năm 1997. 

    "Romanza" không phải là một album phòng thu với nhiều sáng tác gốc, mà lại tổng hợp các bài hát hay nhất trích từ hai album đầu tay của Andrea Bocelli, bổ sung thêm với một số bản thu âm mới. Chính bản nhạc "Time to say goodbye" bản phóng tác tiếng Anh của nhạc phẩm "Con te partiro" (do Francesco Sartori và Lucio Quarantotto đồng sáng tác) là bệ phóng đưa album này vào qũy đạo thành công. Bài này từng được tác giả Nguyễn Hoàng Đô chuyển thành nhạc phẩm (Giây phút giã từ). 

    Bước đột phá này tạo ra chiến lược tiếp thị toàn cầu cho các đĩa đơn kế tiếp. Trên đà thành công của "Time to say goodbye" ăn khách nhờ bản song ca với Sarah Brightman, giai điệu "Vivo per Lei"  được ghi âm trong nhiều thứ tiếng, kết hợp lời tiếng Ý qua phần ghi âm của Bocelli với lời dịch trong nhiều ngôn ngữ khác như tiếng Pháp với giọng ca của Hélène Ségara, tiếng Đức với Judy Weiss hay tiếng Anh với Bonnie Tyler. Trong tiếng Việt, bài này được tác giả Nhật Ngân chuyển thành nhạc phẩm "Tình yêu cho em" qua phần trình bày của hai danh ca Khánh Hà và Bằng Kiều. 

    Nhờ chiến lược này, khi được phát hành vào năm 1997, tuyển tập Romanza đã thành công vang dội,  trở thành một hiện tượng toàn cầu, nhờ bán được hơn 20 triệu bản trên toàn thế giới. Romanza được ghi vào sách kỷ lục là album tiếng Ý bán chạy nhất mọi thời đại, đạt mức đĩa kim cương tại nhiều quốc gia, trong đó có Ý, Đức, Pháp hay Canada.

    Nhờ chất giọng nam cao trữ tình (lyric tenor) giàu cảm xúc với nhiều âm sắc mượt mà ấm áp, Andrea Bocelli thành công nhờ hoà quyện khéo léo tài tình các giai điệu nhạc pop lãng mạn với kỹ thuật thanh nhạc cổ điển. 

    Nhờ âm vực rộng, trải dài đến 3 quãng tám, giọng ca tenor nay khi vươn lên những nốt cao vẫn giữ được sắc sáng, cách nhã chữ đầy dặn, vang vọng từng câu, tròn trịa từng lời. Nhưng quan trọng hơn nữa chất giọng của Bocelli nổi bật nhờ sự mộc mạc xúc cảm, dễ đi vào lòng người.

    Nếu chỉ xét đơn thuần về kỹ thuật hát opera, giọng ca của Andrea Bocelli chưa được giới chuyên gia xếp vào hàng qúy hiếm như huyền thoại Pavarotti, nhưng nhờ có tư chất, và nhất là nhờ vào sự chỉ bảo tận tình của thầy Franco Corelli, nên Andrea Bocelli biết tận dụng tối đa sở trường  của mình, dựa vào nhạc cảm thiên phú để phát huy lối diễn đạt không nặng tính kịch nghệ mà lại rất tự nhiên, dễ lọt vào tai và dễ chinh phuc tình cảm của công chúng. 

    Với 17 album phòng thu và gần 100 triệu đĩa hát được bán trong ba thập niên qua, Andrea Bocelli đã được mời biểu diễn tại nhiều sân khấu nổi tiếng hàng đầu trên thế giới. Thành phố Đà Lạt được xem như là một điểm dừng chân mới trong hành trình của giọng ca trứ danh này. Sức quyến rũ lớn nhất của Andrea Bocelli vẫn nằm ở sự chân thành, một giọng ca được cho là có khả năng làm thổn thức rung động tâm hồn các vị thiên thần, huống chi là trái tim của kẻ phàm trần.

    10 min
  • 100 năm ngày sinh của tác giả truyện tranh Pháp Goscinny

    Nếu còn sống, tác giả người Pháp René Goscinny năm nay sẽ tròn 100 tuổi. Trong làng truyện tranh, Goscinny hiện vẫn là một trong những tác giả được đọc nhiều nhất, cho dù ông đã qua đời (1926-1977) cách đây gần đúng 50 năm. Được dịch sang nhiều ngôn ngữ, các tác phẩm của ông đã bán được hàng trăm triệu bản trên toàn thế giới.

    Trong số những nhân vật truyện tranh do ông đồng sáng tác, nổi tiếng nhất vẫn là anh hùng Gô Loa Astérix, tể tướng Iznogoud, chàng cao bồi Lucky Luke hay Nhóc Nicolas. Sinh thời, René Goscinny chủ yếu đặc trách khâu viết kịch bản, các đồng tác giả (Uderzo, Morris, Tabary hay Sempé) chuyên vẽ hình minh họa. Di sản của tác giả này khá đồ sộ, những ngòi bút biên kịch đi sau ông, khi muốn phát hành các tập truyện tranh mới buộc phải tuân thủ những nét chính, để giữ tính trung thành với bản gốc.

    Người nghệ sĩ “vô danh”

    Có một điều rất lạ là tác giả Goscinny đã góp phần nâng truyện tranh lên hàng nghệ thuật, nhưng bản thân ông lại gần như "vô danh". Vậy thì René Goscinny là ai, thân thế của ông ra sao ? Trả lời câu hỏi này, nhà xuất bản Flammarion vừa phát hành quyển tiểu sử « Goscinny : Dans l'intimité d'un scénariste de génie » (Goscinny : Góc nhìn thân mật về một nhà viết kịch bản xuất chúng).

    Lần đầu tiên, tác giả Aymeric du Chatenaud đã được dịp tham khảo tất cả các tài liệu trong kho lưu trữ gia đình, chưa từng được công bố trước đây. Theo lời cô Anne Goscinny, con gái của tác giả, quyển tiểu sử vì thế giống như một album ảnh chụp lưu niệm, phong phú sinh động nhờ những câu chuyện xưa, đến giờ mới có dịp kể lại.

    Trả lời phỏng vấn RFI ban tiếng Pháp, tác giả Aymeric du Chatenaud cho biết vì sao ít có độc giả nào biết nhiều về thân thế của Goscinny cho dù sự nghiệp của ông rất thành công:

    « Đúng vậy, lúc sinh tiền, Goscinny không thích nói về bản thân mình. Hơn nữa, những nhân vật do ông khai sinh như anh hùng Astérix đã nổi tiếng nhanh chóng. Vầng hào quang của nhân vật hư cấu trở nên quá lớn, che khuất phần nào tên tuổi tác giả. Công chúng có lẽ không ý thức rằng Goscinny là một trong những tác giả người Pháp được đọc nhiều nhất thế kỷ XX, với gần 500 triệu quyển truyện tranh được bán trên thế giới. Mỗi lần nhắc đến Goscinny, người ta chủ yếu nghĩ đến Astérix, tên tuổi của ông nhìn chung khá quen thuộc với công chúng, nhưng nhiều độc giả lại không nhận ra rằng ông cũng là tác giả viết kịch bản cho bộ truyện cao bồi Lucky Luke, Tể tướng Iznogoud và Nhóc Nicolas. Những nhân vật rất khác biệt nhau, nhưng lại cùng được sáng tạo bởi một ngòi bút mực duy nhất. »

    Nụ cười : Chiếc cầu nối kết bạn

    Một trong điểm nổi bật là quyển tiểu sử đăng tải nhiều bức ảnh chụp của ông René Goscinny cũng như của gia đình ông. Và các tấm hình này cho thấy là từ thời còn nhỏ, ông Goscinny đã phát hiện khá sớm tính bông đùa hài hước của mình. Đến nỗi, ông thường hay nói rằng : có lẽ ông biết nhăn mặt, pha trò hề từ trước khi ông biết nói. Về diểm này, tác giả Aymeric du Chatenaud nhận xét :

    « Điểm nổi bật là trong những bức ảnh chụp gia đình là Goscinny từ khi còn nhỏ, lúc nào cũng thích vui cười, nô đùa, dù ở trong nhà hay khi đến trường. Sau này, khi lớn hơn một chút, ông không bao giờ đánh mất nụ cười của mình. Có rất nhiều người biết kể chuyện cười rất hay, nhưng không phải ai cũng biến cái năng khiếu kể chuyện vui này thành nghề nghiệp. Đối với Goscinny, tiếng cười giống như một bộ "áo giáp"để che khuất những chuyện buồn trong gia đình, để dễ kết bạn vì ông là một cậu bé nhút nhát.

    Những bức ảnh chụp đăng trong quyển sách kể lại câu chuyện về một gia đình người Do Thái "ashkénaze"đến từ Trung Âu. Bố mẹ ông Goscinny gặp nhau ở Paris. Gia đình bên ngoại đến từ Ukraina, còn bên nội đến từ Ba Lan. Cũng như nhiều gia đình nhập cư khác, họ khao khát được hòa nhập vào xã hội, có được một cuộc sống êm ấm như bao người xung quanh. Một trong những chi tiết khá thú vị là ông Goscinny suýt nữa mang quốc tịch Ba Lan. Bố mẹ ông được nhập tịch Pháp 15 ngày trước khi ông chào đời.

     Trong gia đình, thân phụ ông (Stanislas Goscinny) là một kỹ sư hóa học, ông thường hay đi công tác tại nhiều nơi trên thế giới. Chính cũng vì do nhu cầu của công việc, mà gia đình ông đến Argentina định cư, ông Goscinny lúc ấy mới có 2 tuổi. Tại thủ đô Buenos Aires, René Goscinny theo học trường Pháp, nhưng ông rất gắn bó với kỷ niệm tuổi thơ ở Argentina, ông cưỡi ngựa rất giỏi, và nếu không trở thành một tác giả, có nhiều khả năng ông kiếm sống nhờ nghề chăn bò (Gaucho) trên vùng thảo nguyên mênh mông (Pampas). »

    Niềm đam mê chu du trên biển

    Có người cho rằng yếu tố này đã ảnh hưởng đến sự nghiệp sáng tác sau này của ông Goscinny. Phải chăng vì rất thích cưỡi ngựa mà tác giả này sau đó đã giúp cho nhân vật cao bồi miền Viễn Tây Lucky Luke thành công vang dội. Aymeric du Chatenaud cho biết :

    « Theo tôi, suy luận như vậy quá đơn giản. Hơn nữa, văn hóa của người chăn bò ở Argentina không giống như các chàng cao bồi ở Mỹ. Dù sao đi nữa, nếp sống nay đây mai đó, đã hun đúc trong tâm hồn ông niềm đam mê với những chuyến đi xa bằng thuyền bè, những cuộc phiêu lưu trên biển. Trong sách có một chương đề tựa "Những chuyến hải hành vĩ đại", trong đó ông Goscinny gợi lại những kỷ niệm tuổi thơ. Cứ hai hoặc ba năm một lần, gia đình ông lại rời Argentina, lên thuyền về thăm người thân tại Pháp.

    Thời xưa, mỗi chuyến đi như vậy kéo dài gần cả tháng trên những chiếc du thuyền lớn.Về sau này, khi ông đã trở nên giàu có, ông Goscinny thường hay đưa vợ con đi du lịch bằng thuyền. Niềm đam mê đi biển này thường được phản ánh trong truyện Astérix. Độc giả nào tinh ý có lẽ đã nhận thấy rằng cứ hai tập truyện Astérix, thì lại có một tập mô tả anh hùng Gô Loa đi khám phá một chân trời xa lạ. Khi sáng tác cùng với Uderzo bộ truyện Astérix, Goscinny đã nói với bạn đồng nghiệp rằng : Anh có thể vẽ ngôi làng ở bất cứ nơi đâu, nhưng ngôi làng này phải nằm gần biển vì trong kịch bản, tôi sẽ cho họ đi chu du bốn bể. Và quả thật, Astérix và nhóm bạn đã đi khắp mọi nơi. »

    Astérix : Một « Di sản » quốc gia

    Trong làng truyện tranh tiếng Pháp , có khá nhiều nhà viết kịch bản trứ danh, vậy thì yếu tố nào giải thích tài nghệ sáng tác của Goscinny có phần vượt trội hẳn so với các bạn đồng nghiệp. Tác giả Aymeric du Chatenaud phân tích :

    « Điều đáng ghi nhận là sở dĩ Goscinny trở thành một nhà biên kịch xuất sắc như vậy, bởi vì ông ấy biết vẽ. Thời mới vào nghề, ông bắt đầu vẽ minh họa trước khi chuyển hẳn sang viết kịch bản. Thực ra, trước khi viết một kịch bản, ông đã tự hình dung câu chuyện ấy bằng cách vẽ nó trong đầu mình. Thời còn trẻ, ông Goscinny tự làm đủ mọi thứ, viết kịch bản cũng như vẽ minh họa.

    Khi một tác giả tự tạo ra một quyển truyện có cả văn bản lẫn hình vẽ, người này sẽ sở hữu 100% bản quyền và có toàn quyền kiểm soát câu chuyện. Nhưng René Goscinny không nghĩ như vậy. Ông thừa biết mình viết kịch bản tốt hơn người khác, nhưng lại vẽ kém hơn. Khi gặp một họa sĩ như Uderzo, có tài vẽ rất giỏi nhưng lại yếu về khả năng sáng tác cốt truyện. Do vậy, Goscinny đã đề nghị kết hợp sở trường của mỗi bên (gạt bỏ sở đoản dù tiền bản quyền chỉ còn 50% thay vì 100%) để tạo thêm sức hấp dẫn cho nhân vật Astérix. »

    Vào năm 1959, Gocinny lúc ấy 33 tuổi đã cùng với Uderzo, tạo ra nhân vật Astérix. Chỉ vài năm sau, tập thứ 9 của Astérix đã bán được hơn một triệu bản, chỉ riêng tại Pháp. Trong quyển sách tiểu sử, có đăng ảnh chụp của một tờ giấy trắng, trên đó ông Goscinny lần đầu tiên phác họa câu chuyện và ghi chép bằng bút đỏ tên của các nhân vật của bộ truyện tranh Astérix săp ra đời.

    « Đây là tờ giấy khai sinh các nhân vật trong truyện Astérix mà chúng tôi xuất bản lần này, đó là một tờ giấy kẻ ô lấy từ một cuốn sổ tay đơn giản, ông Goscinny chuyên dùng một cây bút bốn màu (hiệu Bic). Ông ấy đã dùng bút đỏ để ghi lại những ý tưởng với những ghi chú rất đơn giản, sau khi bàn thảo với họa sĩ Albert Uderzo.

    Vào lúc đó, không ai ngờ rằng, chỉ với một ý tưởng đơn giản vào mùa hè năm 1959, khi Goscinny và Uderzo cùng trò chuyện trên sân thượng căn nhà, lại tạo ra nhân vật Astérix, sau này sẽ trở thành một "di sản" quốc gia. Và rồi vài tháng sau đó, cùng trong năm 1959, Goscinny gặp một họa sĩ khác, đến từ Bordeaux, tên là Jean-Jacques Sempé. Từ sự gặp gỡ này, bộ truyện Nhóc Nicholas ra đời và cũng trở thành một trong những tác phẩm thành công nhất của Goscinny. Trong số bốn truyện do ông đồng sáng tác, bản thân nhà biên kịch rất tự hào về anh hùng Gô Loa.

    Ông thường hay nói đùa rằng nhân vật Astérix một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của Pháp, lại được sáng tạo bởi một họa sĩ gốc Ý (Uderzo) và một tác giả gốc Ba Lan (Goscinny). Có thể nói là tác giả đã đưa vào trong truyện nhiều yếu tố trong đời mình. Quyển sách "Góc nhìn thân mật về Goscinny " đem lại cho công chúng một cách đọc khá thú vị ly kỳ về những tác phẩm của Goscinny. »

    10 min
  • Những nghệ sĩ Pháp diễn truyền thuyết Việt

    Hãy tưởng tượng những truyền thuyết Việt Nam được kể bằng tiếng Pháp qua nghệ thuật opera và phần trình diễn của các nghệ sĩ Pháp. Với Con Rồng Vàng và Người đánh cá trong tách trà, đạo diễn Olivier Dhénin Hữu cùng nhà soạn nhạc Benjamin Attahir đã kết nối thế giới huyền thoại Việt Nam với nghệ thuật sân khấu Pháp. Sau khi công diễn tại thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội, hai tác phẩm tiếp tục được giới thiệu tại nhiều sân khấu ở Pháp.

    Vở ca kịch Con Rồng Vàng và Người đánh cá trong tách trà được đạo diễn Pháp gốc Việt Olivier Dhénin Hữu lấy cảm hứng từ sân khấu truyền thống Việt Nam, đặc biệt là hát bội và cải lương. Theo trang Vietnamplus, vở Con Rồng Vàng kể một người Trung Hoa sang An Nam tìm con rồng vàng dưới đáy hồ, với niềm tin rằng đặt hài cốt cha mình vào miệng rồng sẽ giúp ông trở thành vua. Tuy nhiên, chàng đánh cá nhận lời làm việc này đã bí mật đánh tráo hài cốt, đưa xương cha mình vào thay và sau đó trở thành vua Đinh Tiên Hoàng. Còn vở Người đánh cá trong tách trà kể chuyện Trương Chi, chàng đánh cá có giọng hát lay động lòng người nhưng mang ngoại hình xấu xí. Sau khi qua đời trong tuyệt vọng vì tình yêu với công chúa Mỵ Nương, linh hồn chàng chỉ được giải thoát nhờ những giọt nước mắt hối tiếc của nàng.

    Truyền thuyết kết nối hiện tại với quá khứ

    Cả hai vở đều được trình diễn tại Nhà hát Opera Sài Gòn và Nhà hát Hồ Gươm Hà Nội vào tháng 11/2023 trong khuôn khổ chuỗi sự kiện kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao Pháp-Việt. « Hai huyền thoại đưa khán giả vào những câu chuyện giàu chất thơ và lịch sử, qua đó khám phá một Việt Nam còn ít được biết đến tại Pháp ». Tại sao lại quan tâm đến truyền thuyết Việt Nam ? Đạo diễn Olivier Dhénin Hữu giải thích với RFI Tiếng Việt ngày 06/10/2026 :

    « Đối với tôi, sân khấu là không gian để làm sống dậy những điều đã mất và khám phá những miền ký ức còn chưa được biết tới. Dự án này đã nuôi dưỡng tâm hồn tôi suốt nhiều năm, kể từ khi tôi bắt đầu ấp ủ ý tưởng về một vở opera lớn lấy cảm hứng từ câu chuyện của mẹ và bà ngoại người Việt, cách đây gần 5 năm.

    Chương trình lưu trú của Viện Pháp (L‘Institut français du Vietnam - IFV) đã giúp giấc mơ ấy trở thành hiện thực. Việc dàn dựng vở opera tại Sài Gòn và Hà Nội từng là điều mà tôi khó có thể hình dung. Đây là cơ hội đã giúp tôi tìm lại những lớp lịch sử đan xen nhau : lịch sử gia đình, lịch sử một đất nước và lịch sử của những vùng đất, những thành phố bị đổi tên theo biến động địa-chính trị và mang theo những thay đổi sâu sắc đối với đời sống con người và vận mệnh của cả một dân tộc. Đó cũng là hành trình giúp tôi kết nối lại với cội nguồn của gia đình mình.

    Tôi tin sân khấu có khả năng gợi lại những người đã khuất. Điều này càng mang ý nghĩa đặc biệt tại Việt Nam, nơi thế giới bên kia và thế giới con người dường như luôn tồn tại một khoảng cách vô hình. Chính sân khấu đã cho tôi cơ hội vượt qua ranh giới đó. Từ góc nhìn ấy, những truyền thuyết trở thành cánh cửa dẫn vào lịch sử dân tộc, bởi vì lịch sử của một quốc gia trước hết được lưu giữ trong các truyền thuyết, thơ ca, văn chương và những hình thức nghệ thuật ».

    Hai câu chuyện nằm trong vở opera Paysages dans l’oubli (Khung cảnh trong quên lãng), được Olivier Dhénin Hữu dàn dựng như một bức tranh ghép, đặt ra những câu hỏi vẫn mang tính thời sự về nguồn cội, ký ức, sự khác biệt và tình yêu.

    « Khi viết lời cho vở opera, mỗi lần do dự hay mắc kẹt trước những ký ức lịch sử quá đau đớn và khó đối diện, thơ ca luôn là chất liệu giúp tôi mở ra một lối đi khác, cho phép tôi bước sang một tầng cảm nhận khác. Chính những truyền thuyết đầy chất thơ được truyền từ đời này sang đời khác, từ câu chuyện Trương Chi đến Đinh Bộ Lĩnh, đã trở thành nguồn cảm hứng đặc biệt. Với tôi, đó là cách để hàn gắn ký ức, khôi phục những mối liên hệ bị lãng quên và kết nối quá khứ với hiện tại.

    Thông qua chất thơ của sân khấu, âm nhạc, trang phục, vẻ đẹp của nghệ thuật trình diễn, tôi mong muốn tạo được một khoảnh khắc duy nhất, nơi điều tưởng như không thể lại có thể trở thành hiện thực để khám phá lại một Việt Nam huyền thoại mà bản thân tôi chưa từng biết đến, một Việt Nam được tái hiện nhờ sức mạnh của sân khấu, qua những thiết kế trang phục của Hélène Vergnes và phần âm nhạc của Benjamin Attahir.

    Dù không có nguồn gốc Việt Nam, Benjamin Attahir, người mang trong mình nhiều ảnh hưởng văn hóa Địa Trung Hải và Bắc Phi, đã tìm thấy sự đồng cảm với lịch sử Việt Nam. Từ đó, ông xây dựng một ngôn ngữ âm nhạc giàu chất thơ cho Người đánh cá trong tách trà, và tác phẩm trở thành chiếc cầu nối truyền thuyết Việt Nam và truyền thống âm nhạc Pháp ».

    Cổ phục Việt qua sáng tạo của nhà thiết kế Pháp

    Một điểm rất đặc biệt khác của hai tác phẩm là tất trang phục biểu diễn cổ truyền Việt Nam do Hélène Vergnes thiết kế. Sự ăn ý với đạo diễn Olivier Dhénin Hữu trong suốt 20 năm, cũng như thời gian lưu trú tại thành phố Hồ Chí Minh cùng với những cuộc tiếp xúc và khám phá, đã truyền cảm hứng cho Hélène Vergnes :

    « Việc được lưu trú sáng tác nhiều tháng tại Việt Nam, đặc biệt là ở thành phố Hồ Chí Minh, là một vinh dự lớn đối với tôi. Khoảng thời gian đó cho phép tôi khám phá đất nước, tìm tư liệu, gặp gỡ người dân và tiếp cận sâu hơn với văn hóa Việt Nam, nhất là trang phục truyền thống.

    Trong suốt thời gian sống và làm việc tại đây, tôi có dịp hợp tác với nhiều nghệ sĩ địa phương, từ những người trẻ tâm huyết với việc bảo tồn, phục dựng di sản trang phục cổ Việt Nam cho đến những gương mặt của đời sống nghệ thuật đương đại. Tôi dành nhiều thời gian lang thang trong các khu chợ, chợ vải, tìm hiểu các chất liệu, hoa văn và đồ vật quen thuộc của đời sống thường nhật bởi vì đối với tôi, mọi thiết kế trang phục đều bắt đầu từ chất liệu. Chính vì thế, tôi đã cố gắng hấp thu tất cả những gì diễn ra xung quanh mình để đưa vào quá trình sáng tạo.

    Vở opera về truyền thuyết chính là kết tinh của những trải nghiệm và cuộc gặp gỡ ấy. Tác phẩm vừa tôn trọng truyền thống từ ngàn đời, vừa mở ra những cách diễn giải mới, đôi khi bất ngờ ngay cả với chính khán giả Việt Nam. Chẳng hạn, chúng tôi đưa vào thiết kế những chất liệu như mây, sợi raffia hay những chiếc giỏ tre được biến tấu thành một phần của mũ đội đầu. Nhiều họa tiết thêu máy tìm thấy ở các khu chợ Sài Gòn cũng được sử dụng để tạo nên các bộ trang phục vừa có chút trừu tượng, vừa gợi mở không gian huyền thoại của tác phẩm.

    Chính tính phổ quát làm nên sức sống của các truyền thuyết. Chúng không chỉ kể lại lịch sử mà còn cho phép chúng ta bay bổng với thơ ca, với trí tưởng tượng. Nhờ đó, mỗi câu chuyện đều có khả năng chạm đến những khán giả thuộc các nền văn hóa khác nhau. Trong suốt hành trình sáng tạo đó, tôi luôn cảm nhận được sự khích lệ từ người Việt để cùng khơi dậy trí tưởng tượng và sự đồng cảm của khán giả ».

    Được hình thành tại Việt Nam với sự góp sức của các nghệ sĩ Việt, hai vở ca kịch là minh chứng cho cuộc đối thoại giữa hai nền văn hóa, được nuôi dưỡng qua những hành trình dịch chuyển và trao đổi nghệ thuật. Tác phẩm bắt đầu được dàn dựng ngày 30/10/2023 tại thành phố Hồ Chí Minh sau khi đạo diễn Oliver Dhénin Hữu được chọn tham gia chương trình lưu trú « Villa Saigon » năm 2021 nhưng chỉ đến thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 07/2023 do một số lý do kỹ thuật. Nhà thiết kế Hélène Vergnes cho biết thêm :

    « Villa Saigon là nơi đạo diễn Olivier và nhà soạn nhạc Benjamin Attahir thực hiện chương trình lưu trú nghệ thuật cho dự án. Vì chúng tôi là một đại gia đình nghệ thuật của Đoàn kịch Winterreise (Winterreise. Compagnie Théâtre), Olivier đã mời tôi đồng hành với vai trò thiết kế trang phục.

    Việc trực tiếp trải nghiệm và hòa mình vào đời sống văn hóa của thành phố là điều không thể thiếu trong quá trình sáng tạo, bởi vì rất khó để sáng tạo từ xa. Tôi muốn tận mắt khám phá, cảm nhận và làm giàu thêm vốn sống của mình từ chính trải nghiệm ấy. Chương trình lưu trú cũng là cơ hội quý giá để toàn bộ ê-kíp cùng nhau sáng tạo, từ nhà thiết kế ánh sáng đến kỹ thuật sân khấu, âm nhạc và phục trang.

    Đằng sau vở opera là sự đóng góp của một tập thể nghệ sĩ đông đảo, cả những người làm việc hậu trường lẫn các nghệ sĩ biểu diễn trên sân khấu. Tham gia dự án có nghệ sĩ piano Emmanuel Christian cùng nhiều ca sĩ và nhạc công, những người góp phần đưa tác phẩm đến với công chúng ».

    10 min
  • Pháp : "Những người khốn khổ", phiên bản điện ảnh mới

    Sau hai quyển truyện « Ba chàng lính ngự lâm » và « Bá tước Monte Cristo » của Alexandre Dumas, đến phiên tiểu thuyết đồ sộ « Les Misérables » (Những người khốn khổ) của Victor Hugo được đạo diễn Fred Cavayé chuyển thể lên màn ảnh lớn. Bộ phim có kinh phí cao (gần 40 triệu euro) quy tụ một dàn diễn viên gạo cội, trong đó có Vincent Lindon vào vai tội phạm Jean Valjean. Còn Tahar Rahim vào vai kẻ thù không đội trời chung của ông là viên thanh tra Javert.

    Từ khi được xuất bản vào năm 1862, « Những người khốn khổ » đã được chuyển thể rất nhiều lần, thành nhiều thể loại khác nhau : phim ảnh, nhạc kịch, truyện tranh, sách thiếu nhi … Do vậy, cuốn tiểu thuyết đồ sộ của Victor Hugo đã trở nên khá quen thuộc với công chúng. Ngay cả những người chưa từng đọc tiểu thuyết cũng đã từng nghe nhắc đến câu chuyện này. Vậy thì phiên bản điện ảnh 2026 có gì mới so với hàng chục phiên bản trước. 

    Về nội dung, bộ phim mới được công chiếu, khá trung thành với tiểu thuyết gốc, bối cảnh phim là giai đoạn đầy biến động của các cuộc nổi dậy tại Pháp vào những năm 1830. Phe Cộng hòa đấu tranh đòi lật đổ nền quân chủ. Bộ phim kể lại câu chuyện của Jean Valjean, bị kết án 19 năm tù chỉ vì ăn cắp một ổ bánh mì, vì cũng như ông nói : bần cùng sinh đạo tặc. Sau khi mãn hạn tù, ông được cấp « thẻ vàng », một loại giấy tờ tùy thân dành cho những kẻ phạm tội, đi đâu cũng bị phân biệt đối xử. Kẻ đã trả nợ xã hội rốt cuộc vẫn bị « đánh cùng đuổi tận », không còn nơi nào để dung thân.

    Cho đến ngày Jean Valjean gặp đức cha Bienvenu. Vị giám mục này là người duy nhất mở rộng vòng tay đón tiếp kẻ từng phạm tội. Khi Jean Valjean bị cảnh sát bắt giữ vì tội ăn cắp đồ đạc trong nhà giám mục, đức cha Bienvenu chẳng những nói đó là một món quà mà còn tặng thêm cho Jean Valjean hai chân nến bằng bạc. Hành động tha thứ này đã giúp Jean Valjean thay đổi hẳn tâm tính, từ bỏ quá khứ tù tội để trở thành một con người tốt hơn, luôn làm việc thiện để tìm cách chuộc lỗi.

    Tuy nhiên, Jean Valjean luôn bị thanh tra Javert truy lùng theo đuổi. Cuộc chạm trán giữa cựu tù nhân Valjean và viên cảnh sát Javert quyết đoán, người luôn coi luật pháp là điều quan trọng nhất và quyết tâm bắt giữ kẻ đã từng vượt ngục trong quá khứ. Cuộc đối đầu giữa hai nhân vật này được lồng vào đỉnh điểm phong trào nổi dậy, phe Cộng hòa lập chiến lũy chống lại quân đội hoàng gia. Đôi khi, vì muốn trật tự xã hội bằng mọi giá, nào ngờ lại tạo ra bạo động hỗn loạn.

    Trong bức tranh xã hội Pháp đầy áp bức và bất công, hành trinh của Jean Valjean gắn liền với nhiều số phận bất hạnh khác. Bản phóng tác điện ảnh của Fred Cavayé dùng ngoại cảnh đầy biến động để soi chiếu xung đột nội tâm : người nhất quyết thi hành công lý bất kể giá nào, kẻ hướng thiện lại không có cơ hội thứ nhì để chuộc lỗi. Yếu tố mạnh mẽ nhất trong phiên bản lần này chính là ống kính của nhà đạo diễn, ông nghiêng nhiều về tâm lý của nhân vật phản diện, hầu như biến Jalvert thành nhân vật chính.

    Mẹ của viên thanh tra Javert là một thầy bói toán, từng có quan hệ với một người đàn ông bị kết án tù khổ sai. Bản thân Javert được sinh ra ở trong tù, do vậy ông ghét cay ghét đắng những kẻ phạm tội. Điều đó giải thích vì sao, một cách mù quáng, Javert truy đuổi tận cùng Jean Valjean, vì thành phần bị cho là « cặn bã xã hội' » lại nhắc nhở lý lịch cũng như quá khứ không mấy tốt đẹp của chính gia đình ông. Cuộc đối đầu gay cấn giữa hai nhân vật Javert/Valjean tạo được điểm nhấn hấp dẫn, cho dù các tuyến truyện khác không sâu sắc bằng hai phiên bản điện ảnh trước với Jean Gabin/Bernard Blier (1958) và Lino Ventura/Michel Bouquet (1982) trong vai chính.

    Sức sống mãnh liệt của các tác phẩm kinh điển

    Hơn 150 năm sau ngày ra đời, tiểu thuyết « Những người khốn khổ » của Victor Hugo vẫn tạo nguồn cảm hứng phóng tác cho nhiều nhà biên kịch, đạo diễn cũng như giới giảng dạy nghiên cứu. Gần đây, nhà xuất bản Seuil đã phát hành quyển tiểu luận « Toutes sortes de Misérables » (hiểu theo nghĩa Đủ loại (văn bản) Những người khốn khổ). Trả lời phỏng vấn của RFI ban tiếng Pháp, tác giả quyển tiểu luận Typhaine Samoyault, hiện là giám đốc nghiên cứu tại Trường Cao đẳng Khoa học Xã hội (EHESS) cho biết tầm ảnh hưởng của tác phẩm « Les Misérables ».

    Vâng, có lẽ bạn đọc sẽ mất nhiều tuần lễ nếu muốn đọc tiểu thuyết đầy đủ bản vì gốc có ít nhất là 2.000 trang, theo tôi đó không phải là thời gian phí lãng, vì bạn sẽ đọc một cách say sưa 2.000 trang sách này. Được xuất bản lần đầu vào năm 1862, tiểu thuyết « Những người khốn khổ » của Victor Hugo là một tác phẩm đồ sộ, mang tính xã hội, lịch sử, chính trị, triết học …. Cho đến nay, đã có rất nhiều bản phóng tác, phiên bản chuyển thể thường ngắn hơn vì đã được rút gọn lại, chỉ có bộ sưu tập La Pléiade mới phát hành ấn bản tiểu thuyết một cách đầy đủ.

    Trong tiểu thuyết « Những người khốn khổ », có nhiều nhân vật đã trở thành biểu tượng trong dòng văn hóa đại chúng. Các nhân vật hư cấu Cosette, Gavroche, Jean Valjean, Javert hay Fantine đã trở nên quen thuộc với rất nhiều độc giả, như thể họ là những con người có thật ở ngoài đời chứ không còn thuộc về sách vở nữa. Tôi nghĩ đó cũng là sức mạnh của những tác phẩm vĩ đại, khi các nhân vật sống động như người thật, thoát khỏi văn bản, thoát khỏi tầm kiểm soát của tác giả. Một cách tương tự, chúng ta có cảm tưởng biết nhiều về nhân vật Ulysse hơn là tác giả Homère. Do vậy, chính những nhân vật hư cấu này (một khi trở nên sống động và quen thuộc với độc giả) giúp định hình tác phẩm kinh điển.

    Những người khốn khổ có lẽ là tác phẩm thành công nhất của Victor Hugo. Và hơn một thế kỷ sau ngày ông qua đời, quyển tiểu thuyết này có sức sống phi thường : mỗi bản phóng tác thử đem lại một góc nhìn mới cho tác phẩm. Nhiều nhân vật tiểu thuyết đã đi vào dòng văn hóa đại chúng từ lúc nào không hay. Nhà nghiên cứu Tiphaine Samoyault nhận xét : 

    Đúng vậy. Nhiều tên nhân vật đã đi vào ngôn ngữ đời sống hàng ngày. Khi người Pháp nói cô ấy giống như Cosette, thực chất tư này được lấy trực tiếp từ Những người khốn khổ của Victor Hugo. Nhân vật Cosette là biểu tượng của trẻ em bị bạc đãi. Trong tiểu thuyết gốc, Cosette khi lớn lên là một phụ nữ có bản lĩnh, muốn vượt ra ngoài quy tắc xã hội, nhưng dòng văn hóa đại chúng lại thu hẹp hình ảnh của Cosette, biến cô thành biểu tượng của những đứa bé bị ngược đãi. Còn nhân vật Thénardier đồng nghĩa với một con người xảo quyệt tham lam, chuyên bóc lột trẻ em, vì lòng ham của mà mưu toan hảm hại người khác. Những từ này trở nên phổ biến trong cách diễn đạt tiếng Pháp.

    Theo tác giả Tiphaine Samoyault, ngoài giá trị văn học của tác phẩm, « Những người khốn khổ » của Victor Hugo còn trở thành một tiểu thuyết kinh điển, một phần cũng nhờ vào các phiên bản phóng tác. Nói cách khác, các bản chuyển thể, dưới hình dạng nào đi chăng nữa, giúp củng cố uy tín và làm tăng thêm sức sống mãnh liệt của tác phẩm  :

    Một tác phẩm « kinh điển » thường là một tác phẩm liên tục được nhắc đến qua các bản biên dịch, chuyển thể và thậm chí viết lại. Có những tác phẩm được coi là kinh điển khi đã được dịch sang nhiều ngôn ngữ, tạo cơ hội cho bản đầu tiên trở nên phổ biến. Nói cách khác, thông qua các bản dịch thuật, cũng như các bản chuyển thể thành truyện tranh, phim ảnh hay nhạc kịch, tác phẩm sẽ có thêm nhiều khán thính giả ngoài thành phần bạn đọc. Về điểm này, « Những người khốn khổ » là một ví dụ điển hình về việc phóng tác theo đủ mọi kiểu.

    Ngoài chất văn học, « Những người khốn khổ » với thời gian đã có thêm nhiều giá trị khác. Vai trò đầu tiên của một tác phẩm kinh điển chính là giáo dục, tiểu thuyết không phải là sách giáo khoa những vẫn có thể được dùng để giáo dục tuổi trẻ, không những về kiến thức văn hóa, mà đôi khi còn là giáo dục đạo đức, công dân. Tác phẩm này vẫn gây được tiếng vang lớn thời nay : những điều bất công trong xã hội, hoàn cảnh và thân phận con người, cách đối xử giữa các cá nhân với nhau, những điều này dường như ở thời nào cũng có.

    Trong trường hợp của « Những người khốn khổ », chúng ta nên nhớ rằng, văn hào Victor Hugo đã muốn phản ánh toàn bộ xã hội vào cái thời ông đang sống. Ngoài các tầng lớp giàu có, thượng lưu, tiểu thuyết này còn mô tả thành phần dân nghèo và người lao động thông qua rất nhiều nhân vật. « Những người khốn khổ » không chỉ đơn thuần là một tác phẩm văn học với văn phong đẹp đẽ, từ ngữ trang trọng. Cuốn tiểu thuyết này còn bao gồm rất nhiều tiếng lóng, cách ăn nói của giới thợ thuyền, của nhiều nghề chân tay. Nói chung, tất cả những ngôn ngữ ấy, nôm na hay trau chuốt , đều giúp phác họa một xã hội trong thời đại của Victor Hugo. Bản thân tôi đã khám phá « Những người khốn khổ » từ khi tôi còn nhỏ, qua một phiên bản rút gọn dành cho tủ sách thiếu nhi. Về sau này, tôi vẫn thích thú khi có dịp đọc lại nhiều lần bản gốc, nhưng rõ ràng là bản phóng tác dành cho độc giả nhỏ tuổi, đã gieo vào hồn tôi niềm đam mê đọc sách, từ thuở thiếu thời.

    10 min
  • 100 năm hiệu nước hoa Pháp Fragonard

    Năm 2026 đánh dấu 100 năm ngày thành lập hiệu nước hoa Pháp Fragonard. Sau một thế kỷ tồn tại, công ty này cho đến này vẫn được điều hành bởi các thành viên trong cùng một gia đình. Trung thành với tinh thần của nhà sáng lập, ban điều hành tìm cách bảo tồn di sản của gia đình nhưng đồng thời luôn hướng nhìn về tương lai.

    Nhắc tới hiệu Fragonard, người Pháp thường nghĩ tới một trong những hãng nước hoa lâu đời nhất tại thành phố Grasse, ở miền duyên hải phía nam nước Pháp, mà người Mỹ thường gọi là vùng « French Riviera ». Ngược dòng thời gian, lùi về đầu thế kỷ XX, cửa hàng nước hoa Fragonard ra đời vào năm 1926. Nhà sáng lập hiệu mỹ phẩm này là ông Eugène Fuchs, một cựu công chứng viên làm việc tại Paris. Ông Eugène Fuchs chọn tên Fragonard để vinh danh họa sĩ nổi tiếng thời bấy giờ là Jean-Honoré Fragonard (1732-1806). Sinh trưởng tại Grasse, nhờ tài vẽ tranh, Jean-Honoré Fragonard đã nhanh chóng trở thành một họa sĩ thời thượng tại Paris, dưới thời vua Louis XV.

    Về phía công ty Fragonard, sau khi thành công với hai loại nước hoa sản xuất ở miền nam, gia đình này khai trương cửa hàng bán nước hoa đầu tiên nằm trên đường Scribe ở quận 9 Paris vào năm 1936. Trong số những kiểu chai nước hoa nổi tiếng do Fragonard sản xuất, có « Belle de Nuit » - Giai nhân về đêm (1946) « Eau de Hongrie » - Nước hoa Hungary (1979) hay « Soleil » - Mặt trời (1995) …. Cửa hàng tại Paris sau đó được chuyển đổi thành Bảo tàng Nước hoa (Musée du Parfum), chuyên trưng bày những hiện vật nói về lịch sử của ngành sản xuất mỹ phẩm tại Pháp từ xưa đến nay. Một thế kỷ sau ngày ra đời, công ty Fragonard vẫn nằm trong tay của gia đình nhà sáng lập. Trong ban giám đốc điều hành, có hai cô Françoise Fabre và Agnès Webster luôn cố gắng bảo tồn công ty gia đình, di sản này đã được lưu truyền sang đời thứ tư.

    Sinh trưởng tại thành phố Cannes, cô Agnès Webster từ nhỏ đã thấm nhuần tư tưởng thẩm mỹ của một gia đình chuyên làm nước hoa. Nhưng thời sinh viên, cô không có ý định nối nghiệp gia đình mà lại muốn khám phá những chân trời khác. Sau khi tốt nghiệp ngành luật, cô bắt đầu làm việc cho một công ty quảng cáo tại Paris. Trả lời phỏng vấn RFI ban tiếng Pháp, cô Agnès Webster, hiện là giám đốc điều hành Fragonard, cho biết trong hoàn cảnh nào cô đã trở lại làm việc cho công ty gia đình :

    « Bố tôi, thuộc thế hệ thứ ba trong gia đình, đã điều hành công ty Fragonard trong vòng nhiều năm liền. Chính ông đã lên tìm gặp tôi ở Paris. Ông nói với tôi rằng bố biết con đang làm việc cho một công ty khác, nhưng dù sao đi nữa, Fragonard vẫn có ý nghĩa hơn vì là công ty của gia đình. Ông đề nghị nếu được thì con thử về làm việc ở Grasse một thời gian, nếu không hợp thì lúc ấy con vẫn có thể trở lại Paris vẫn chưa muộn.

    Lúc đầu tôi nghĩ mình nên cố gắng làm thử vài tháng, rốt cuộc tôi đã ở lại Grasse cho đến tận bây giờ, vì tôi khám phá rằng ngành sản xuất nước hoa bao gồm rất nhiều lãnh vực khác nhau. Và tôi không đủ can đảm để rời bỏ một công ty có nhiều tiềm năng, thử thách đến từ việc phải chịu khó học hỏi, có nhiều việc cần phải làm để phát triển đúng hướng. Thời tôi mới vào làm việc cho công ty Fragonard, ngành sản xuất nước hoa vẫn còn khép kín đối với phụ nữ. Đó là thời điểm mà phụ nữ ít có cơ hội thăng tiến trong công ty. Tôi bắt đầu làm việc ở cấp thấp nhất, rồi từ từ, với kinh nghiệm, tôi mới đạt được một vị trí cao hơn.

    Đối với tôi, nước hoa không đơn thuần là một mùi hương, mà thật ra cần được nuôi dưỡng bởi rất nhiều lãnh vực khác. Có lẽ cũng vì thế gia đình chúng tôi luôn chú trọng đến việc xây dựng cả một không gian xung quanh chủ đề nước hoa. Các dự án sáng tạo của Fragonard luôn được gắn liền với di sản.

    Trong thế giới của Fragonard, ngoài mỹ phẩm và nước hoa còn có các bộ sưu tập bảo tàng, các kiểu chai pha lê hay thủy tinh có từ lâu đời, các bức tranh vẽ, cũng như sách minh họa và nhất là các kiểu trang phục truyền thống lung linh ánh sáng, rực rỡ màu sắc của vùng Provence. Trong thế giới của Fragonard, các mùi hương có thể được kết hợp với không gian thu nhỏ, yên ắng, tao nhã của ngành thiết kế nội thất, nhưng nước hoa cũng có thể tạo điểm nhấn trong một không gian thông thoáng rộng mở nhân một chuyến du lịch khám phá, đầy sức quyên rũ của những chân trời xa lạ ».

    Về phần mình, ông Éric Fabre là trưởng ban nuôi trồng thực vật, chuyên sưu tầm các giống hoa để tạo hương liệu cho công ty gia đình. Ông cho biết cảm nhận của mình nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày thành lập thương hiệu Fragonard :

    « Chúng tôi rất tự hào khi thấy Fragonard cho đến tận bây giờ vẫn là một công ty gia đình 100%, được các thành viên duy trì, gìn giữ như một món trang sức gia truyền. Fragonard đã phát triển đáng kể trong hai thập niên qua, từ một xưởng chế biến nước hoa ban đầu thành một thương hiệu hàng đầu. Còn tôi được giao nhiệm vụ điều hành khâu trồng hoa và phát triển hương liệu. Bản thân tôi không phải là một nhà sáng tạo, nhưng tôi rất thích các ngành nghề thủ công. Sau khi tốt nghiệp khoa kinh tế tại đại học Aix-en-Provence, tôi đến lập nghiệp ở thành phố Grasse và chính tai nơi này, tôi khám phá các truyền thống chế biến cũng như chiết xuất hương liệu.

    Trong thời đại dịch Covid, khi ngành hoạt động kinh doanh đang bị chậm hẳn lại, có thêm thời gian nhàn rỗi nên tôi quyết định bắt tay vào việc nuôi trồng các giống hoa thơm. Nhờ vào sự hướng dẫn của các gia đình nông dân ở Montauroux, phía tây thành phố Grasse, tôi bắt đầu trồng ba loài hoa « biểu tượng » nổi tiếng nhất của Grasse là hoa hồng trăm cánh centifolia, hoa lài grandiflorum và hoa huệ trắng tubéreuse. Tôi muốn tìm lại những kỹ thuật lâu đời được các thợ thủ công có tay nghề truyền lại, những kiến thức cũng như cách làm có từ thế kỷ XIX không thể học ở trường, mà chỉ có thể học qua các lớp thực hành ở ngoài trời.

    Công việc trồng hoa thơm để lấy hương liệu đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên nhẫn. Sau vài năm thu hoạch khiêm tốn, cuối cùng Fragonard đã trồng được hoa hồng centifolia, đưa tới nhà máy Robertet để chế biến thành loại tinh dầu nguyên chất (absolu). Một số ấn bản đặc biệt của Fragonard đều có sử dụng hương liệu do chính công ty này tự tay chế biến ».

    Cho dù Fragonard bắt đầu trồng một số loài hoa thơm để tự chiết xuất hương liệu, dĩ nhiên sản lượng vẫn chưa đủ để đáp ứng nhu cầu rất lớn trên thị trường người tiêu dùng. Công ty Fragonard, cũng như nhiều doanh nghiệp mỹ phẩm khác, phải tìm mua các hương liệu tốt nhất trên thị trường quốc tế và đó là vai trò của cô Céline Principiano, trưởng ban quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng. Cô cho biết đôi nét về công việc của mình trong công ty Fragonard :

    « Đối với tôi, thành phố Grasse có một ưu thế rất lớn. Grasse thường được mệnh danh là thủ đô của nước hoa, vì thời xưa, nơi này chẳng những trồng nhiều loại hoa thơm mà còn là trung tâm mua bán nhiều nguyên liệu thô quan trọng cho ngành chế biến nước hoa. Các nông trại ở trong vùng chuyên trồng các loài thảo mộc và hoa thơm để cung cấp cho các xưởng chiết xuất tinh dầu. Vai trò của Fragonard sau đó là tìm cách kết hợp sao cho khéo léo tài tình nhất những nguyên liệu tuyệt vời này. Nói theo thuật ngữ chuyên ngành là làm thế nào để biến một nhánh hoa thơm thành một cảm xúc trong tâm hồn.

    Bản thân tôi không phải là một nhà « sáng tạo » nước hoa, tôi từng được đào tạo trong ngành dược lý và hóa sinh. Khi mới tốt nghiệp, tôi nghĩ rằng mình sẽ đi theo ngành xem xét thủ tục và cấp giấy phép lưu hành dược phẩm. Cách đây 20 năm, tôi vào làm việc cho bộ phận kỹ thuật trong công ty Fragonard một cách khá tình cờ.

    Trong 8 năm gần đây, tôi có nhiệm vụ điều hành một bộ phận quan trọng hơn : quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng, từ việc mua hàng, vật liệu đóng gói, theo dõi các khâu sản xuất, giám sát hậu cần và kiểm tra chất lượng đúng theo quy định. Sau khi được hoàn tất, sản phẩm sẽ được chuyển đến bộ phận giao hàng, phân phối đến tất cả các điểm bán hàng của công ty Fragonard ».

    Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày thành lập thương hiệu Fragonard, công ty này đã muốn đề cao di sản truyền thống thông qua các dự án sáng tạo. Một kiểu chai nước hoa đặc biệt được đặt tên « L’Air de Grasse », có nghĩa là mùi hương hoặc giai điệu của Grasse, do ngành chế biến nước hoa Pháp thường dùng từ vựng của âm nhạc để diễn tả mùi hương. « L’Air de Grasse » không tôn vinh một mùi hương duy nhất, mà đề cao cùng lúc nhiều loài hoa với nhau, như thể hoa được cột chặt lại thành một bó.

    Một thế kỷ sau ngày ra đời, Fragonard như thể đang thực hiện hành trình tìm về cội nguồn qua việc hòa quyện nhiều mùi hương thành một thực thể duy nhất : nhẹ nhàng như hoa hồng tháng Năm (rose de mai), dịu dàng như hoa nhài hoàng gia (jasmin grandiflorum), cao sang như hoa hồng muôn cánh (centifolia). « L'Air de Grasse » không đơn thuần là một mùi hương, mà lại trở thành một bản giao hưởng. 

    10 min
  • Một thế kỷ in ấn, xuất bản và minh họa Việt Nam qua tư liệu tại Paris

    In ấn, xuất bản và minh họa đã phát triển như thế nào tại Việt Nam trong giai đoạn 1860-1945? Triển lãm tại Thư viện Đại học Ngôn ngữ và Văn minh BULAC Paris (17/08-31/10/2026) giới thiệu gần một thế kỷ chuyển biến, từ in mộc bản truyền thống đến ngành in hiện đại du nhập từ Pháp, sự kết hợp giữa hội họa và xuất bản. Trong quá trình này, in ấn trở thành công cụ quan trọng phố biến Quốc ngữ, gắn liền với sự phát triển của văn học, báo chí, đồ họa, xuất bản Việt Nam.

    In mộc bản và khởi đầu của in ấn hiện đại tại Việt Nam

    Triển lãm này tiếp nối triển lãm về chữ Quốc ngữ do BULAC tổ chức năm 2023. Trả lời RFI Tiếng Việt, chị Nguyễn Thị Hải, phụ trách phông tiếng Việt tại BULAC và đồng tổ chức triển lãm, cho rằng để hiểu được những tiến bộ vượt bậc trong ngành in, có lẽ nên bắt đầu từ kỹ thuật in mộc bản, được giới thiệu trong phần đầu triển lãm.

    “Mộc bản ở Việt Nam đã xuất hiện từ khá sớm. Thời kỳ đầu, hầu như chỉ dùng để xuất bản các văn bản về Phật giáo, sau đó là những văn bản mang tính chất chính thống của triều đình. Nhưng việc xuất bản bằng mộc bản rất đắt đỏ cho nên không thực sự phát triển ở Việt Nam. Phải đến cuối thế kỷ XIX mới thấy các sách xuất bản bằng mộc bản ở Việt Nam xuất hiện nhiều hơn, nhưng chỉ phát triển chủ yếu ở miền Bắc và miền Trung.

    Ở miền Nam có một cộng đồng người Hoa sinh sống rất là lớn. Để tiếp tục học và phát triển tiếng Trung, họ chủ yếu mua sách từ Trung Quốc và bán cho cộng đồng. BULAC có một bộ sách chứng minh cho quá trình di chuyển các tác phẩm văn học Việt Nam bởi các trí thức miền Nam viết tay và chép lại, sau đó gửi sang in ấn ở Phật Sơn, Quảng Đông, Trung Quốc và sau đó gửi về bán tại Sài Gòn”.

    Những nhà in đầu tiên ở Việt Nam xuất hiện vào thế kỷ XIX, do các nhà truyền giáo thành lập, chủ yếu để in kinh sách bằng chữ Hán và chữ Nôm. Phần lớn sách Quốc ngữ vẫn phải in ở nước ngoài, như Roma, Ấn Độ, Bangkok và Hồng Kông. Chị Nguyễn Thị Hải cho biết BULAC hiện lưu giữ nhiều ấn phẩm chữ Quốc ngữ được in tại Bangkok giai đoạn 1840-1860, trước khi Pháp thiết lập chế độ thuộc địa.

    “Khi này chính quyền Nam Kỳ quyết định lập nhà in Imprimerie Nationale, vẫn gọi là Bản in Nhà nước. Lúc đầu họ chủ yếu in bằng tiếng Pháp. Phải đến những năm 1860-1865, chúng ta thấy có một số bản in bằng chữ Quốc ngữ, đặc biệt là những cuốn sách được xuất bản bởi Trương Vĩnh Ký hoặc là Gia Định báo, tờ báo Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam được in tại Sài Gòn. Thời kỳ này, các bản in rất là hạn chế bởi vì chỉ có nhà in của nhà nước.

    Sau đó dần dần ở Nam Kỳ xuất hiện một số nhà in do người Pháp lập ra. Và thời kỳ này có hai luồng xuất bản. Thứ nhất là sách bằng chữ Quốc ngữ được in ấn, xuất bản bởi nhóm của Trương Vĩnh Ký, Trương Minh Ký, Huỳnh Tịnh Của và các bản tiếng Pháp khác. Cùng thời điểm đó, cộng đồng người Hoa bắt đầu in bằng chữ Quốc ngữ. Nhưng các bản in thời kỳ này chủ yếu là chữ và việc minh họa rất là hạn chế”.

    Trong thập niên 1920-1930, hoạt động in ấn phát triển mạnh ở miền Nam cùng với sự phát triển của chữ Quốc ngữ. Các nhà in lớn tập trung tại khu vực trung tâm Sài Gòn, các cơ sở nhỏ hoạt động quanh Chợ Lớn, chuyên in các ấn phẩm nhỏ như thơ, văn, tài liệu phổ biến thông tin. Các nhà in còn chủ động quảng bá hoạt động, ví dụ nhà in Joseph Nguyễn Văn Viết thậm chí sáng tác thơ để quảng cáo, cảm ơn độc giả và kêu gọi mua sách.

    In truyện dài kỳ để phổ biến chữ Quốc ngữ

    Cuối thế kỷ XIX, miền Bắc Việt Nam vẫn chủ yếu sử dụng kỹ thuật in mộc bản. Đầu thế kỷ XX, in ấn chữ Quốc ngữ bắt đầu phát triển với sự tham gia của Nguyễn Văn Vĩnh. Cùng với Dufour, một người Pháp, ông thành lập nhà in, xuất bản nhiều ấn phẩm nhằm phổ biến chữ Quốc ngữ, tiêu biểu là Tam Quốc chí diễn nghĩa, bản in đầu tiên tại Bắc Kỳ, theo giải thích của chị Nguyễn Thị Hải :

    “Điều rất hay, đó là Nguyễn Văn Vĩnh quyết định dịch từng phần và xuất mỗi tuần một ấn bản nhỏ bằng chữ Quốc ngữ và sau đó gửi bán rộng rãi ở khắp nơi, không chỉ ở Hà Nội mà còn ở Trung Kỳ, Nam Kỳ. Điều này cho thấy hoạt động buôn bán, phát hành sách đã mở rộng vào đầu thế kỷ XX. Bộ Tam Quốc chí diễn nghĩa được xuất bản vào năm 1909-1910, gồm gần 100 ấn bản, mỗi tuần ra một số. Điều đặc biệt là để phát triển chữ Quốc ngữ, ngoài việc xuất bản bằng chữ Quốc ngữ, ông còn tổ chức biểu diễn kịch Tam Quốc chí diễn nghĩa bằng tiếng Việt, tương ứng với nội dung ông dịch”.

    Nguyễn Văn Vĩnh tiếp tục phổ biến chữ Quốc ngữ thông qua các tạp chí và hoạt động xuất bản. Trong Notre Revue (Tạp chí Ta, khi chưa được phép xuất bản báo chí bằng chữ Quốc ngữ), ông “in lén” bản dịch Ba chàng ngự lâm pháo thủ trong 12 số báo năm 1910, sau này được nhà xuất bản Trung Bắc Tân Văn của ông phát hành thành 20 tập sách nhỏ năm 1927. Ông tiếp tục thúc đẩy chữ Quốc ngữ và phổ biến giáo dục thông qua Đông Dương tạp chí và Học báo.

    Theo chị Nguyễn Thị Hải, Trung Bắc Tân Văn góp phần phát triển xuất bản ở miền Bắc nhưng đến những năm 1920, sách báo vẫn sử dụng song song chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Đến thập niên 1930, các nhà xuất bản Tân Dân, Hàn Thuyên, Mai Lĩnh, nhóm Tự Lực Văn Đoàn cùng nhà xuất bản Đời Nay và các báo Phong hóa, Ngày nay đã góp phần làm thay đổi diện mạo in ấn, xuất bản và minh họa. Đặc biệt, các ấn phẩm được đầu tư công phu về hình thức, nhất là phần bìa và minh họa.

    Những thay đổi đầu tiên trong tư duy xuất bản

    Ngoài những tiến bộ kỹ thuật, sự thay đổi trong ý thức của nghề in và xuất bản được minh họa rất rõ trong những tấm pano tại triển lãm. Trước tiên là về tên tác giả và bản quyền, theo chị Nguyễn Thị Hải :

    “Ngày xưa, văn học của Việt Nam chủ yếu là văn học khuyết danh, tức là tên tác giả không được coi trọng. Nhưng bắt đầu từ những năm 1920, quy định của chính quyền Đông Dương xác định trên bìa sách phải có đầy đủ thông tin. Điều này cũng làm thay đổi tư duy của những người in ấn và xuất bản, đó là tư duy về bản quyền.

    Có thể thấy một số bìa sách, họ không chỉ viết khẳng định bản quyền bằng tiếng Pháp “Tous droits reservés”, mà còn giải thích bằng chữ Quốc ngữ. Vì thời điểm này, người Việt chưa có tư duy về bản quyền, cho nên việc dịch sang tiếng Việt của mỗi một nhà xuất bản là khác nhau. Ví dụ “cấm in bài trong sách nầy”, “cấm in trùng bản này”. Vào thời kỳ này, do ảnh hưởng của tư duy xuất bản ở phương Tây, các nhà xuất bản bắt đầu xuất bản những bản catalogue để quảng cáo sách họ bán”.

    Để thu hút độc giả hơn, các nhà xuất bản cũng quảng cáo chương trình giảm giá, chân dung những người tham gia xuất bản. Các bản in đặc biệt, sử dụng nhiều loại giấy quý như Hoàng Yến, Phụng Hoàng, giấy nhiễu, lụa hồng xuất hiện tại Bắc Kỳ trong những năm 1940. Một điểm đặc biệt khác là màu sắc in ấn, theo giải thích của chị Nguyễn Thị Hải :

    “Chúng ta biết là tất cả các bìa tạp chí, bìa sách đều được in màu rất chuyên nghiệp và được đầu tư. Vậy in màu như thế nào để các lớp màu phải khác nhau ? Lấy ví dụ một bìa báo của Phong Hóa và số Tết, trên nghiên cứu cơ sở giấy thì nhận thấy rằng nhà xuất bản Đời Nay đã chọn nền giấy màu cam, sau đó in các lớp màu khác nhau, lớp màu trắng, rồi đến màu cam đỏ, rồi mới đến màu xanh.

    Dựa trên quy tắc màu trong ngành in, chúng tôi thử tách lớp ra để khách tham quan hiểu rõ hơn về kỹ thuật in màu thời kỳ đó. Nhờ vào Khải, một trong những thành viên ban tổ chức, Khải đã phân tách các lớp màu khác nhau và đưa ra thứ tự in màu. Chúng tôi chưa có nhiều thông tin về cách thức in, tức là các ván in kiểu gì. Có lẽ thời kỳ đó sẽ chủ yếu dùng bản in thiếc là chính để tạo cho màu nó được sinh động hơn, tranh được sinh động hơn”.

    Minh họa : Tác phẩm mỹ thuật

    Minh họa ở Việt Nam đã xuất hiện từ thời in mộc bản, qua các dòng tranh Đông Hồ, Kim Hoàng, nhưng việc đưa tranh vào sách còn hạn chế. Thời kỳ đầu in chữ Quốc ngữ, kỹ thuật sắp chữ nhiều dấu khiến việc minh họa thêm phức tạp. Theo chị Nguyễn Thị Hải, đến những năm 1930, minh họa trong xuất bản mới thực sự phát triển, đạt trình độ chuyên nghiệp, thể hiện rõ qua Phong hóa, Ngày nay, Nam Kỳ tuần báo…

    “Một điều đáng chú ý là thời kỳ này, bìa chủ yếu được minh họa bởi các họa sĩ lớn có tên tuổi và xuất thân từ Trường Mỹ thuật Đông Dương. Việc in chủ yếu là in thông qua kỹ thuật in lito. Một số nhà in mộc bản vào thời kỳ này được chuyển dần thành những cơ sở chuyên phục vụ in minh họa cho các tờ báo. Ví dụ như báo Phong hóa, trong phần quảng cáo, nói rất rõ là họ làm việc với hiệu Ích Cát.

    Tờ báo Tri tân là một trong những ví dụ điển hình của sự năng động trong việc in ấn xuất bản và minh họa. Việc đầu tư và minh họa trang bìa được nhà xuất bản rất chú trọng. Đặc biệt các kiểu chữ trên bìa Tri tân, với mỗi giai đoạn, họ sẽ chọn một kiểu chữ khác nhau, chủ yếu được viết bằng tay tức là in lito, chứ không phải dùng các hoạt chữ được bán sẵn bởi các công ty của Pháp. Vì vậy chữ và minh họa rất sinh động và rất đẹp. Ví dụ các hình dáng khác nhau khi tập thể dục nhưng được ghép vào với nhau để tạo thành tiêu đề “Thanh niên với thể thao”, chữ “Chúc mừng Năm mới” được minh họa với những dáng người khác nhau. Phải nói rằng tư duy về cái đẹp, sự đổi mới và sáng tạo thời kỳ này thực sự rất phát triển”.

    Từ thập niên 1930, hình ảnh ngày càng phổ biến trên báo chí với nhiều cách bố trí như hình tròn, vuông, chữ nhật và chồng lớp. Hình minh họa được tạo trên bản thiếc hoặc bản gỗ rồi in vào trang báo, tạo nên những ấn bản sinh động, hấp dẫn. Đặc biệt, trong thời gian này xuất hiện phóng sự bằng hình ảnh, không cần lời nhưng vẫn truyền tải rõ thông điệp đến độc giả. Bìa sách cũng trở thành một tác phẩm nghệ thuật, nét riêng của mỗi nhà xuất bản, như Tân Dân, Đời Nay, Hàn Thuyên, Tín Đức Thư Xã…

    “Mỗi nhà xuất bản, với bộ sưu tập, bộ sách, chọn cho mình một cách trình bày bìa khác nhau. Nó giống như một cách để định danh cho nhà xuất bản. Khi độc giả nhìn vào bìa thì hoàn toàn có thể biết ngay đó là sách của nhà xuất bản nào. Đây là một tư duy hoàn toàn mới so với thời điểm đó. Tín Đức Thư Xã chẳng hạn, bộ sách bìa gần giống với bộ sách của nhà xuất bản Gallimard ở Pháp”.

    Độc giả thiếu nhi cũng được chú trọng trong thời kỳ này với những tạp chí kèm nhiều trò chơi, giải đố hoặc những bộ sách dành cho trẻ em như Hoa Xuân, Sách Hồng của Đời Nay. Bên cạnh dịch các tác phẩm văn học nước ngoài, các tác giả còn sáng tác, chuyển thể và viết lại văn học dân gian dành cho thiếu nhi.

    “Đây là một sự thay đổi nhận thức rất là lớn. Các nhà văn hóa thời kỳ này đã nhận thấy rằng để cho văn hóa Việt Nam được phát triển, để nền văn học Việt Nam được phát triển thì phải đào tạo một thế hệ độc giả mới, trong đó là các bạn trẻ”.

    Trong gần một thế kỷ (1860-1945), cuộc cách tân trong in ấn Việt Nam không chỉ dừng ở chữ và hình mà còn làm thay đổi tư duy về xuất bản và tiếp nhận văn hóa. Một phần quá trình này được lưu giữ tại thư viện BULAC ở Paris.

    13 min
  • Du lịch Pháp: Vấn đề không phải quá tải toàn hệ thống, mà là điều tiết điểm đến, phân bổ dòng khách

    Vào lúc nước Pháp liên tục ghi nhận lượng du khách ở mức cao, tranh luận về hiện tượng “du lịch quá tải” (surtourisme) và quản lý các dòng khách tại những điểm đến nổi tiếng ngày càng trở nên rõ nét. Một số nơi như bảo tàng Louvre hay di sản lịch sử Mont-Saint-Michel thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm, trong khi nhiều khu vực khác lại đối mặt với sự phân bổ du khách không đồng đều.

    Theo chuyên gia Jean-René Morice, giáo sư địa lý tại Đại học Angers và chủ tịch INNTO France, mạng lưới các viện và trường đại học tại Pháp chuyên đào tạo và nghiên cứu về du lịch, vấn đề không nằm ở tình trạng quá tải trên toàn hệ thống mà ở khả năng quản lý dòng khách tại các điểm nóng. Ông nhấn mạnh rằng hiện tượng quá tải du lịch, nếu có, chủ yếu mang tính cục bộ và theo thời điểm, và có thể được kiểm soát thông qua các biện pháp điều tiết, tổ chức và chuyên nghiệp hóa hoạt động du lịch.

    RFI : Nhiều ý kiến cho rằng điều quan trọng không phải là số lượng du khách mà là chất lượng và những lợi ích kinh tế mà du lịch mang lại. Việc Paris luôn tự hào và quảng bá Pháp là quốc gia đón nhiều khách du lịch nhất thế giới liệu có thể khiến một số du khách e ngại, hoặc làm gia tăng những tranh luận trong nước về tình trạng quá tải du lịch ?

    Jean-René Morice : Trước hết, vấn đề "du lịch quá tải" (surtourisme) đúng là có tồn tại ở một số nơi, đặc biệt là tại các thị trấn nhỏ có giá trị di sản hoặc những điểm du lịch nổi tiếng vốn đã rất đông khách.

    Pháp sở hữu rất nhiều điểm đến đặc biệt, vì vậy cũng không thể nói rằng mọi thứ đều đang diễn biến theo chiều hướng xấu. Theo tôi, ở Pháp hiện nay đang có một sự suy nghĩ lại về mô hình phát triển du lịch. Mọi người đều thừa nhận du lịch là một lĩnh vực rất quan trọng, nhưng đồng thời cũng thường xuyên chỉ trích nó và xem đây là một vấn đề.

    Dĩ nhiên, ở một số nơi vẫn tồn tại những khó khăn. Nhưng trong nhiều năm, chúng ta chưa thực sự đầu tư đủ để tiếp tục cải thiện các điểm tham quan, để đón tiếp du khách theo cách tốt nhất có thể. Khi mời một người đến nhà mình, ai cũng muốn người khách ấy được tiếp đón chu đáo nhất. Các điểm du lịch cũng phải như vậy.

    Ví dụ Louvre, bảo tàng này đã xây dựng những chiến lược mới. Xin nhắc lại, riêng bảo tàng Louvre đón khoảng 10 triệu lượt khách mỗi năm. Đây là bảo tàng đông khách nhất thế giới. Trong một thời gian dài, bảo tàng chỉ có một lối vào duy nhất. Vì thế, việc thường xuyên xảy ra cảnh xếp hàng rất dài là điều không có gì đáng ngạc nhiên. Hiện nay, Louvre đang có một sự thay đổi thực sự trong cách tổ chức, với ý tưởng mở thêm nhiều lối tiếp cận và nhiều cửa vào hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc phải cải tạo, điều chỉnh lại cách vận hành của địa điểm này.

    Louvre hiện cũng áp dụng các biện pháp điều tiết lượng khách một cách hợp lý, giới hạn ở mức khoảng 30.000 lượt khách mỗi ngày. Trên thực tế, cung điện Alhambra ở thành phố Granada của Tây Ban Nha đã áp dụng mô hình này từ hơn 20 năm nay.

    Một ví dụ khác, muốn lên đỉnh Pic du Midi ở dãy Pyrénées, quý vị hầu như không thể quyết định đi ngay trong ngày, bởi rất có thể đã đạt tới lượng khách tối đa trong ngày.

    RFI : Điều này có nghĩa là Pháp cần phải thay đổi chiến lược ? 

    Jean-René Morice : Pháp cần phải xây dựng các chiến lược điều tiết, quản lý dòng khách, đặc biệt là phân bổ lượng khách theo thời gian. Trước đây, mọi người đều phàn nàn, nhưng chưa có nhiều biện pháp cụ thể nhằm chuyên nghiệp hóa lĩnh vực này. Trong khi đó, du lịch là một ngành kinh tế thực thụ, cần được quản lý một cách chuyên nghiệp, chứ không phải chỉ cần mở cửa là một địa điểm sẽ tự nhiên trở thành điểm đến du lịch.

    Pháp còn rất nhiều việc phải làm. Tại các trường đại học Pháp, ở 5 Viện Du lịch Quốc gia, sinh viên của chúng tôi cùng các giảng viên, nhà nghiên cứu đang tìm hiểu về những vấn đề này : nghiên cứu các phương thức hoạt động, những cách vận hành tốt nhất và phương cách cải thiện việc quản lý các điểm du lịch.

    Một trong những hướng đi là tìm cách phân bổ lượng khách theo thời gian tại những nơi quá đông. Lấy ví dụ như di tích lịch sử Mont-Saint-Michel : nếu đến đây ngoài tháng Bảy hoặc tháng Tám, lượng khách sẽ không đông. Có thể thấy tình trạng tập trung khách rất đông chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn. Khi chúng tôi trao đổi với ban quản lý Mont-Saint-Michel, họ cũng cho biết cái gọi là "du lịch quá tải" thực chất chỉ xảy ra trong khoảng 3-4-5-6 ngày mỗi năm. Còn trong phần lớn thời gian còn lại, nơi đây hoàn toàn không gặp vấn đề quá đông khách.

    Đồng thời, cũng cần nhắc lại rằng 10 điểm du lịch đông khách nhất nước Pháp hiện nay hầu như đều tập trung ở Paris. Điều đó cho thấy Paris đang thu hút một lượng khách rất lớn, trong khi nhiều địa điểm khác ngoài thủ đô lại rơi vào tình trạng đón chưa đủ khách hơn là quá tải. Đó chính là công việc cần được tiếp tục triển khai.

    RFI : Du lịch là một ngành kinh tế lớn và có vai trò hết sức quan trọng đối với nước Pháp. Theo ông, đâu là những điểm yếu, hay những mặt cần được cải thiện của ngành du lịch Pháp?

    Jean-René Morice : Theo tôi, vấn đề hiện nay không hẳn là những điểm yếu, mà là cách quản trị ngành du lịch ở Pháp. Tôi trước hết là một nhà địa lý học, nhưng tôi quan tâm đến du lịch và tìm hiểu về du lịch như một đối tượng nghiên cứu. Bản thân du lịch không phải là một ngành học độc lập trong trường đại học. Đó là một lĩnh vực nghiên cứu, một đối tượng nghiên cứu và cũng là một ngành hoạt động kinh tế mà giới học thuật tìm hiểu và phân tích.

    Hiện nay, lấy một ví dụ cụ thể, thông qua mạng lưới các Viện Du lịch Quốc gia, chúng tôi đang triển khai một chiến lược trong các trường đại học Pháp nhằm đưa du lịch trở thành một lĩnh vực nghiên cứu, đào tạo và đào tạo bậc thạc sĩ, ngang hàng với các lĩnh vực khác như luật, quản trị, tài chính - ngân hàng ...

    Có thể thấy rằng việc đưa du lịch vào hệ thống đại học là một viên gạch đầu tiên để sau này các chuyên gia trong ngành được đào tạo tốt hơn, các thế hệ làm du lịch tương lai được chuẩn bị bài bản hơn. Điều diễn ra trong các trường đại học cũng cần được triển khai ở mọi cấp. Tại Pháp, gần đây đã diễn ra cuộc bầu cử địa phương. Điều đáng nói là khi theo dõi các cuộc tranh luận, có thể thấy vị trí của du lịch trong các chương trình của các ứng cử viên, đặc biệt ở cấp chính quyền thành phố, vẫn còn khá mờ nhạt. Người ta nhắc đến du lịch không nhiều.

    Trong khi đó, ai cũng thừa nhận du lịch là một lĩnh vực quan trọng. Hiện nay, hơn 64% người Pháp đi nghỉ ít nhất một tuần mỗi năm, có nghĩa là du lịch đã trở thành một hoạt động hoàn toàn phổ biến trong xã hội. Thế nhưng, dường như nhiều người vẫn cho rằng lĩnh vực này có thể tự vận hành mà không cần phải được quan tâm nhiều.

    Đối với nước Pháp, một câu hỏi lớn được đặt ra là liệu trong tương lai chúng ta có một vị bộ trưởng chuyên trách về du lịch hay không, hay lĩnh vực này sẽ tiếp tục được đặt chung với các lĩnh vực khác, ví dụ như văn hóa. Tôi không chắc, nhưng chỉ cần nhìn sang Tây Ban Nha là có thể thấy sự khác biệt. Tây Ban Nha có một bộ trưởng phụ trách du lịch và có một chính sách, cũng như chiến lược rất rõ ràng, rất quyết liệt đối với lĩnh vực này. Trong khi đó, ở Pháp, du lịch được thừa nhận là quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng nằm trong nhóm ưu tiên hàng đầu.

    RFI : Ông là chủ tịch INNTO France, mạng lưới các các viện và trường đại học tại Pháp chuyên đào tạo và nghiên cứu về du lịch. Theo ông, ngành du lịch Pháp sẽ có diện mạo như thế nào trong những năm tới ?

    Jean-René Morice : Theo tôi, du lịch tại Pháp sẽ tiếp tục tăng trưởng. Ở quy mô toàn cầu, đặc biệt kể từ sau đại dịch Covid-19, có thể thấy nhu cầu dành thời gian cho nghỉ ngơi và du lịch ngày càng lớn.

    Quan sát thế hệ sinh viên hiện nay, chúng tôi cũng nhận thấy mối liên hệ giữa họ với công việc đã khác trước. Họ không còn nhìn nhận cuộc sống giống các thế hệ đi trước. Nhiều người lựa chọn những năm "gap year", dành thời gian để trải nghiệm, khám phá nhiều nơi hơn. Có thể thấy việc đi nghỉ đang dần trở thành một nhu cầu gần như không thể thiếu. Điều này khác hẳn cách đây 20 hay 30 năm, khi nhiều người chỉ đi nghỉ nếu điều kiện cho phép.

    Tất nhiên, không phải ai cũng có đủ khả năng tài chính để đi du lịch, nhưng xu hướng du lịch ngày càng được trông thấy rõ, kể cả với những chuyến đi rất ngắn. Du lịch ngày nay cũng không còn vận hành theo mô hình cũ, khi người Pháp chỉ chia thành những người đi nghỉ vào tháng Bảy và những người đi nghỉ vào tháng Tám. Cách đó đã thuộc về quá khứ. Các kỳ nghỉ hiện được chia nhỏ trong suốt cả năm, từ những chuyến đi ngắn đến các kỳ nghỉ dài hơn. Việc di chuyển thì có thể bằng máy bay hoặc bằng những phương tiện khác. Dù dưới hình thức nào, du lịch vẫn sẽ tiếp tục là một phần của cuộc sống.

    Sau đại dịch Covid-19, từng có ý kiến cho rằng du lịch sẽ chấm dứt, mọi người sẽ không còn đi lại xa hay bằng máy bay nữa. Nhưng thực tế cho thấy điều đó đã không xảy ra. Theo tôi, đây là một tín hiệu tích cực. Tôi không cổ vũ việc đi máy bay bằng mọi giá, nhưng việc con người tiếp tục di chuyển là điều đáng mừng, vì đó cũng là cơ hội để gặp gỡ, khám phá và hiểu biết lẫn nhau ở quy mô toàn cầu, thay vì khép mình trong không gian riêng.

    Xu hướng này sẽ còn tiếp tục trên toàn thế giới. Chúng ta mới chỉ ở giai đoạn đầu. Hiện nay người ta vẫn còn ít nhắc đến Ấn Độ, cho đến nay về châu Á, sự chú ý tập trung đặc biệt là Trung Quốc, với sự gia tăng nhanh chóng của tầng lớp những người dân bắt đầu đi du lịch. Dù Trung Quốc hiện cũng đang khuyến khích người dân nghỉ dưỡng trong nước, nhằm giữ khách ở lại trong nước nhiều hơn, thì nhìn chung, sự phát triển của du lịch vẫn là một xu thế toàn cầu và sẽ còn tiếp tục trong những năm tới.

    Đây không phải là chuyện đoán mò tương lai. Những xu hướng này đã thể hiện rất rõ qua sự thay đổi của xã hội. Dĩ nhiên, vẫn luôn có những yếu tố có thể làm chậm đà phát triển, như xung đột, khủng hoảng hay căng thẳng quốc tế. Đại dịch Covid-19 là một ví dụ. Nhưng điều khiến nhiều người ngạc nhiên là ngành du lịch đã phục hồi rất nhanh.

    Chúng tôi đã gặp gỡ nhiều chuyên gia và doanh nghiệp trong khuôn khổ sự kiện Printemps du tourisme - Mùa xuân của ngành du lịch (một chương trình xúc tiến du lịch), được tổ chức tại thành phố Angers, thuộc Anjou. Khi trao đổi với họ về vấn đề tuyển dụng, hầu hết đều cho biết tình hình hiện nay đã cải thiện đáng kể so với 2 năm trước. Điều đó cho thấy ngành du lịch đang thực sự hồi phục. Ngay tại các trường đại học cũng vậy. Trong các chương trình cử nhân và thạc sĩ mà chúng tôi phụ trách, số lượng hồ sơ của các bạn trẻ muốn theo học để làm việc trong ngành du lịch hiện là rất lớn.

    RFI : Tại Pháp, có những chính sách nhằm phát triển du lịch ở những địa phương ít được biết đến hơn so với các điểm du lịch nổi tiếng không ?

    Jean-René Morice : Có. Và hiện nay, đây cũng chính vấn đề đang được quan tâm. Chúng tôi đã có dịp làm việc với Anjou-Tourisme (tổ chức xúc tiến và phát triển du lịch của vùng Anjou, chủ yếu tương ứng với tỉnh Maine-et-Loire hiện nay), và ông Philippe Chalopin, chủ tịch Anjou-Tourisme - thuộc Hội đồng tỉnh Anjou. Đây là một cuộc gặp nhằm trao đổi về những công việc đang được triển khai, đặc biệt là sự phối hợp giữa trường đại học và các chủ thể tại địa phương.

    Cụ thể, Anjou-Tourisme là cơ quan phụ trách phát triển du lịch của địa phương. Hiện nay, đơn vị này có hơn 20 nhân viên làm việc ở cấp vùng để hỗ trợ các doanh nghiệp, những người làm du lịch trong việc xây dựng sản phẩm du lịch và chuyên nghiệp hóa hoạt động của mình. Ở quy mô thành phố, chẳng hạn như Angers, nơi chúng tôi đang sống, cũng có Destination Angers, một tổ chức bao gồm cơ quan xúc tiến du lịch, trung tâm hội nghị và khu triển lãm.

    Có thể thấy rằng ở cấp địa phương, dù là ở cấp vùng - với các cơ quan du lịch cấp vùng (trước đây gọi là các ủy ban du lịch vùng), hay ở cấp tỉnh, hoặc các văn phòng du lịch tại các thành phố, thị trấn, thì đều tồn tại một mạng lưới các tổ chức phối hợp với Atout France (Cơ quan Phát triển Du lịch của Pháp, có nhiệm vụ nâng cao sức hấp dẫn và quảng bá điểm đến Pháp đối với thị trường quốc tế).

    Mục tiêu không chỉ là quảng bá điểm đến nước Pháp nói chung, mà còn tiếp tục nâng cao chất lượng, phát triển mạnh hơn các địa phương, giúp những vùng ít được biết đến cũng có thể phát huy tiềm năng du lịch. Ngày nay, ngay cả những địa phương nhỏ cũng đang tham gia vào quá trình này.

    Ví dụ tỉnh Mayenne, gần Angers, địa phương này cũng đang quảng bá hình ảnh của mình, nhưng không hẳn là nhằm thu hút thật nhiều du khách phương xa, du khách quốc tế. Thay vào đó, họ hướng đến một hình thức du lịch gần, du lịch trải nghiệm tại chỗ, nhằm thu hút người dân từ các tỉnh lân cận đến tham quan hoặc lưu trú. Bởi vì đôi khi, như các nhà làm du lịch địa phương vẫn nói, những điều bất ngờ và thú vị lại nằm ngay gần chúng ta : có thể ở ngay góc phố, trong một ngôi làng gần đó, hay giữa một khu rừng ngay bên cạnh.

    Ở Pháp, đặc biệt kể từ quá trình phân quyền vào những năm 1980, với đạo luật phân cấp đầu tiên được ban hành năm 1982, có thể thấy hoạt động phát triển du lịch được thực hiện rất mạnh mẽ ở cấp địa phương. Đây có lẽ cũng là một trong những nét đặc trưng của mô hình Pháp : chính sách du lịch được triển khai theo hướng rất phân quyền. Nói cách khác, chính các địa phương là những nơi chủ động nắm bắt các hoạt động du lịch và xây dựng, phát triển điểm đến của mình.

    Tuy nhiên, hiện nay mô hình này cũng đang đối mặt với một điểm yếu. Các địa phương gặp khó khăn về tài chính, về nguồn lực, và phải đưa ra những lựa chọn trong bối cảnh ngân sách hạn chế. Một số nơi có thể sẽ phải cân nhắc việc duy trì hay không duy trì những cơ quan, đơn vị vốn đang đảm nhiệm việc phát triển du lịch trên địa bàn.

    Đây là một vấn đề cần được theo dõi. Bởi mô hình phát triển du lịch của Pháp đã được xây dựng từ lâu, thậm chí từ trước những năm 1980, với khái niệm "vùng lãnh thổ" và mong muốn phát triển du lịch dựa trên những hoạt động, tập quán của khu vực nông thôn.

    Chẳng hạn, nhiều sáng kiến đã được triển khai tại những nơi vốn không phải là điểm du lịch truyền thống, như lĩnh vực nông nghiệp. Có thể kể đến các hoạt động với hệ thống Gîtes de France từ những năm 1950, hay sự phát triển của nhiều chuỗi cơ sở lưu trú tại các vùng nông thôn. Điều đó cho thấy phát triển du lịch là một quá trình lâu dài.

    RFI Tiếng Việt chân thành cảm ơn ông Jean-René Morice, đại học Angers, chủ tịch INNTO France, mạng lưới các viện và trường đại học tại Pháp chuyên đào tạo và nghiên cứu về du lịch !

    13 min
  • Nhạc Nhật lời Việt : Thời kỳ huy hoàng của giọng ca Đặng Lệ Quân

    Nhạc phẩm "Tsugunai" (hiểu theo nghĩa chuộc lỗi) là ca khúc chủ đề album phòng thu tiếng Nhật thứ 13 của Đặng Lệ Quân. Được phát hành vào đầu năm 1984, album này đánh dấu ngày diva Đài Loan xuất hiện trở lại trên thị trường Nhật Bản sau một thời gian vắng bóng. Trong tiếng Việt Tsugunai từng được đặt lời thành nhạc phẩm "Ước hẹn". 

    Có thể nói, album Tsugunai đã mở ra giai đoạn thành công thứ nhì của Đặng Lệ Quân tại xứ hoa anh đào. Cho dù khi mới được phát hành vào đầu năm 1984, đĩa hát này không nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của công chúng, nhưng nhờ được quảng bá rộng rãi trên làn sóng phát thanh và truyền hình, cho nên đến cuối năm 1984, đĩa hát này đạt kỷ lục doanh thu, bán được hơn một triệu bản.

    Ca khúc chủ đề album giành lấy hạng nhất nhân kỳ trao Giải thưởng Truyền hình cáp Nhật Bản (Japan Cable Award) , trong khi diva người Đài Loan nhận danh hiệu Ca sĩ xuất sắc nhất trong năm. Nhờ vậy, Tsugunai đã trụ vững trên bảng xếp hạng Oricon của thị trường Nhật Bản (tương đương với Billboard của Mỹ) trong gần một năm. Ngoài bản phóng tác "Ước hẹn" của tác giả Lữ Liên, giai điệu này còn được tác giả Khúc Lan chuyển sang lời Việt thành nhạc phẩm "Tình chỉ là giấc mơ" (Tình như giấc mơ).

    Trên đà thành công, Đặng Lệ Quân cho ra mắt vào đầu năm 1985 album phòng thu kế tiếp với tựa đề  "Aijin" (Người tình) cũng được  tác giả Lữ Liên chuyển sang lời Việt thành nhạc phẩm "Tan tác". Ca khúc chủ đề album cùng tên giành lấy hạng nhất bảng xếp hạng Oricon ngay trong tuần lễ đầu tiên phát hành. Bài hát sau đó giữ vị trí quán quân trong 14 tuần liên tục và bán được hơn 1,5 triệu bản. Với nhạc phẩm "Aijin" (Tan tác), Đặng Lệ Quân đã giành được danh hiệu Ca sĩ xuất sắc nhất trong năm lần thứ nhì. 

    Đặng Lệ Quân trở thành nghệ sĩ đầu tiên giành được ba lần liên tiếp Giải thưởng Truyền hình cáp Nhật Bản và cũng là nghệ sĩ nước ngoài duy nhất được mời biểu diễn nhiều lần trong show truyền hình đón năm mới Kōhaku Uta Gassen, một vinh dự cao quý chỉ dành cho những nghệ sĩ tài ba hàng đầu trong làng nhạc Nhật Bản. Thành công nói trên giúp phá vỡ mọi kỷ lục do chính Đặng Lệ Quân lập ra trong giai đoạn đầu sự nghiệp tại Nhật Bản (1974-1979).

    Ngoài chất giọng đầy ma lực quyến rũ, nhẹ như tiếng khóc thầm nhưng làm phiêu hồn người nghe, Đặng Lệ Quân còn thành công nhờ hợp tác với các nhà soạn nhạc hàng đầu. Cặp bài trùng  Miki Takashi và Akari Toyohisa đã đồng sáng tác những giai điệu đo ni đóng giày, giúp Đặng Lệ Quân chinh phục bảng xếp hạng thị trường Nhật Bản rồi sau đó nữa thành công tại các nước châu Á. Trong số các tác phẩm nổi tiếng của hai tác giả này có Toki no Nagare niMio Makase trong nguyên tác tiếng Nhật có nghĩa là "Xuôi theo dòng thời gian" còn trong tiếng Việt là giai điệu "Đời như một dòng sông" (ca sĩ Hồng Hạnh đặt lời và ghi âm). Ngoài ra, trong thời kỳ huy hoàng những năm 1980 của Đặng Lệ Quân còn có hai nhạc phẩm để đời Aijin (Tan tác) và nhất là Tsugunai (Ước hẹn).

    Căn phòng còn vương vấn, nụ hôn đầy hơi ấm, nghe hôn gọi trống vắng, tên người lặng dư âm.

    Giữ điếu thuốc trong tay, sao khói thuốc không bay, quá khứ nào thức dậy, cho đắm chìm men say.

    Đừng tưởng ở bên nhau, sẽ bù đắp thương đau, nợ tình chưa hiểu thấu, trói buộc nhau từ đầu.

    Mai này rồi đôi ta, trở thành người xa lạ, kiếp này xin hoàn trả, đền nợ tình xót xa.

    10 min

About Tạp chí Văn Hóa

From the publisher's feed

Sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật, đặc biệt là tại Pháp và Việt Nam

More shows like Tạp chí Văn Hóa

Tạp chí Âm Nhạc by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Âm Nhạc

2 Listeners

Tạp chí Tiêu Điểm by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Tiêu Điểm

0 Listeners

Tạp chí Khoa Học Môi Trường by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Khoa Học Môi Trường

0 Listeners

Chương trình 60' by RFI Tiếng Việt

Chương trình 60'

8 Listeners

Tạp chí Việt Nam by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Việt Nam

0 Listeners

Tạp chí Thể Thao by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Thể Thao

0 Listeners

Nghien cuu Quoc te by Lê Hồng Hiệp

Nghien cuu Quoc te

5 Listeners

Tạp chí Kinh Tế by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Kinh Tế

0 Listeners

Tạp chí Xã Hội by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Xã Hội

0 Listeners

Tạp chí Đặc Biệt by RFI Tiếng Việt

Tạp chí Đặc Biệt

0 Listeners