Liên hoan Nhiếp ảnh Quốc tế tại thành phố Arles miền nam nước Pháp ( Les Rencontres de la photographie d’Arles ) năm 2026 vừa khai mạc ngày 06/07 vừa qua. Qua sự giới thiệu của Galerie Bao tại Paris, loạt tác phẩm mang tên Re/cover của nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam Phan Quang đã được tuyển chọn để tham gia cuộc triển lãm The Best Possible Way to Tell the Truth, trong khuôn khổ giải thưởng Prix Découverte Louis Roederer tại Liên hoan.
Dựa trên quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm, Re/cover khai thác một chương ít được biết đến trong lịch sử Việt Nam, đó là câu chuyện của những người phụ nữ có gia đình với binh lính Nhật đã ở lại Việt Nam sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.
Trả lời RFI Việt ngữ, Lê Thiên Bảo, người sáng lập và hiện điều hành Galerie Bao, cho biết:
"Tôi biết Arles là kinh đô của nhiếp ảnh thế giới và đã theo dõi các chương trình của Liên hoan Arles từ lâu, đặc biệt là giải Decouverte Louis Roederer, một giải thưởng uy tín được thành lập từ năm 2018 để giới thiệu các sáng tác của các nghệ sĩ mới đến với công chúng Châu Âu.
Tôi cũng biết serie Re/cover của Phan Quang từ rất lâu rồi, khi còn ở Việt Nam và thấy serie này sẽ rất thích hợp với giải thưởng nên đã soạn kỹ một đề xuất hoàn chỉnh và nộp cho Liên hoan Arles. Rất vui là tác phẩm của nghệ sĩ đã được ban giám khảo và giám tuyển của Liên hoan Arles đánh giá rất cao về chất lượng."
Đối với Lê Thiên Bảo, “hơn mười năm sau khi ra đời, tác phẩm Re/cover vẫn giữ nguyên sức mạnh của một tác phẩm thể hiện khả năng của nhiếp ảnh trong việc lưu giữ, khơi lại và tái kiến tạo lịch sử.”
Về phần mình, giám tuyển Nadine Hounkpatin của giải thưởng Découverte Louis Roederer ghi nhận những nét độc đáo trong tác phẩm Re/cover của Phan Quang: " Mỗi bức ảnh khắc họa nhân vật trong không gian sống thường nhật, khoác trên mình chiếc khăn voan cô dâu màu trắng truyền thống. Chiếc khăn này trở thành một biểu tượng đa tầng nghĩa: vừa gợi nhắc về những mối lương duyên dang dở và những người cha vắng mặt, vừa đóng vai trò như tấm màn che chở ngăn cách ánh nhìn của người xem với sự riêng tư đầy mong manh. Nó vừa là tấm khăn liệm cho quá khứ, vừa là cử chỉ của sự kín đáo. Thông qua cách dàn dựng mang tính điêu khắc đầy chủ đích này, Phan Quang làm nổi bật sự hiện diện bền bỉ nhưng thầm lặng của những câu chuyện ấy ( ... ). Như vậy, một thập kỷ sau khi ra đời, *Re/cover* vẫn là một suy ngẫm đầy sức thuyết phục về khả năng kiến tạo ý nghĩa thế giới của nhiếp ảnh, vượt xa khỏi vai trò đơn thuần là ghi lại thực tại."
Sinh năm 1976 tại Bình Định, Phan Quang nguyên là một phóng viên nhiếp ảnh, hiện sống tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Lạt. Tác phẩm của anh nằm trong các bộ sưu tập của The Museum of Contemporary Art, Los Angeles, CA, Hoa Kỳ; Asia Society Museum, New York, NY, Hoa Kỳ; Fukuoka Art Museum, Fukuoka, Nhật Bản; và Singapore Art Museum, Singapore.
Các triển lãm tiêu biểu của Phan Quang bao gồm The Next Step, Sàn Art, TP. HCM, 2022; RE/COVER, Blanc Art Space, TP. HCM, 2016; Space/Limit, Sàn Art, TP. HCM, 2013; The City in the Blue, Dakar Biennale lần thứ 12, Dakar, Senegal, 2016; và And That Which Was Always Known, Yavuz Gallery, Singapore, Singapore, 2015.
RFI Việt ngữ đã có dịp gặp Phan Quang tại Paris ngày 07/07/2026 trước khi anh đến thành phố Arles để dự triển lãm:
RFI: RFI Việt ngữ hôm nay rất vui được tiếp chuyện với nghệ sĩ Phan Quang tại Paris. Theo chúng tôi biết thì ban đầu anh là một nhiếp ảnh gia cho ngành báo chí. Thế thì vì sao anh đã quyết định chuyển sang con đường nhiếp ảnh nghệ thuật?
Phan Quang: Nhiếp ảnh nghệ thuật là một cách thể hiện khác về nhiếp ảnh. Nó đã thôi thúc tôi trong rất nhiều năm, thì có một cơ duyên từ năm 2009, sự thôi thúc đó đẩy tôi ra bên ngoài và tiếp cận với nền nhiếp ảnh gọi là nghệ thuật đương đại. Đó là một trong những phương pháp thể hiện khác với lối nhiếp ảnh trong nước đang vận hành. Lối nhiếp ảnh đấy đeo đuổi tôi tới bây giờ. Từ 2009, tác phẩm của Quang nằm trải dài ở rất nhiều cuộc triển lãm ở Việt Nam cũng như quốc tế, nhưng hầu như nhiều người ở Việt Nam cũng chưa quen lắm, cho nên cách mình thể hiện cũng lẳng lặng và việc mình thực hành thì đi sâu vào trong các giá trị cốt lõi. Phải nghiên cứu rất là kỹ. Phải đọc rất là nhiều.
RFI: Khi ta nói về nghệ thuật đương đại và nhiếp ảnh nghệ thuật thì có nghĩa là không chỉ có nhiếp ảnh, mà đôi khi tùy theo chủ đề chúng ta có thể kết hợp với các bộ môn nghệ thuật khác để thể hiện đúng ý đồ của mình?
Phan Quang: Thực ra thì nó không có giới hạn. Do Quang “thuận tay” với nhiếp ảnh nên đi hẳn về nhiếp ảnh. Chứ còn Quang có làm phim, làm điêu khắc rất nhiều, vẽ cả tranh và bản thân trong nhiếp ảnh của Quang cũng là một performance rồi. Nên là nó không có giới hạn trong các môn thực hành. Còn đối với Quang, nhiếp ảnh là một môn mà mình giỏi nhất, thì mình thường dùng phương tiện ấy để thể hiện ý tưởng của một serie tác phẩm hoặc một tác phẩm.
RFI: Trong quá trình tìm tòi đó thì anh đã hoàn tất một công trình nghệ thuật mang tên là Re/cover vào năm 2016, đã được giới thiệu ở nhiều triển lãm quốc tế. Nay thì tác phẩm này được giới thiệu tại triển lãm ảnh nghệ thuật ở Arles. Trước hết anh có thể cho biết vì sao anh đã chọn đề tài gia đình của những phụ nữ đã lấy lính Nhật ở lại sau Thế chiến Thứ hai?
Phan Quang: Thực ra Re/cover là một trong khoảng 10 serie mà trong quá trình thực hiện của Quang được show ( giới thiệu ) ra bên ngoài. Re/cover một đề tài thuộc loại “rơi tỏm” ra ngoài khỏi sự quan tâm của giới nghệ sĩ, cũng như xã hội ở Việt Nam. Tôi may mắn được tiếp cận một cách tình cờ trong quá trình chuẩn bị, vì tôi đã chọn văn hóa Nhật Bản để làm đối trọng, nên khi đó mới chú tâm tới những gì liên quan đến Nhật Bản và đã phát hiện ra manh mối rất là nhiều thứ về việc đấy.
Cũng nhờ kỹ năng làm báo một phần để tìm tòi ra những mắt xích rồi, sâu chuỗi nó lại, làm cái dự án trong vòng 6 năm. Bản thân tôi tới bây giờ vẫn vậy: làm tác phẩm không lo. Bản thân tác phẩm hay thì nó sẽ tự có đời sống của nó, không có lúc này thì lúc khác. Nên thật ra đối với tôi, tôi cứ làm. Không biết nó sẽ đi tới đâu ở trong đời sống của tác phẩm ấy.
RFI: Nhưng cơ duyên nào đã đẩy Phan Quang tới với những gia đình đó?
Phan Quang: Thực ra nó cũng là một cái duyên. Lúc đầu tôi dùng văn hóa Nhật Bản để đối trọng với một số nền văn hóa của châu Á. Thì tôi thấy lạ lùng vì có những người rất giống người Nhật! Rồi tôi đào sâu, đào sâu mãi và tôi ngồi với những gia đình đấy trong vòng 6 năm, trở thành giống như người thân, người anh, người em trong gia đình, thì mới triển khai được dự án này.
RFI: Như vậy thì 6 năm chắc là đủ để có được sự tin cậy của những gia đình đó để Phan Quang có thể chụp những bức ảnh theo đúng ý đồ nghệ thuật của mình. Trong những bức ảnh đó, có những người ngồi giống như bức tượng và phủ trên họ là một tấm voan ( voile ) khá là trong suốt. Vì sao anh lại có cái dụng ý đó?
Phan Quang: Thật ra là năm 2013, tôi có may mắn được lưu trú ở bên Nhật, ở Yokohama, tôi mới đi tìm hiểu, mới đọc được một tài liệu về năm 1955, năm mà tất cả những người lính Nhật buộc phải về nước. Thì cũng chính năm đấy thì ở thành phố Kyoto có một cái nhà máy sản xuất vải voan. Đúng thời điểm đấy luôn thì mình may mắn tìm ra được nhà máy đó và mua vải voan đấy, vì voan đối với Việt Nam là một loại vải tượng trưng cho đám cưới. Còn ở Nhật nó cũng được dùng để may kimono, nên cũng là đại diện cho tình yêu.
Năm mà những người lính Nhật phải về nước thì cuộc sống những gia đình đấy ở Việt Nam giống như bị đóng băng toàn bộ, bị bao phủ lên một lớp màn. Họ là con của những người phát xít, nên nói chung vào thời điểm đó rất mà khó phát triển ở Việt Nam. Bên Nhật thì họ cũng không có liên quan gì tới cái đấy hết. Bởi vì đối với lính Nhật, họ không đồng ý cho cưới một phụ nữ ở xứ An Nam. Cái thời điểm đấy nó khác, văn hóa khác. Giống như những cuộc sống gia đình của họ rơi ra khỏi vòng xoáy phát triển của xã hội. Khi đó mình mới giải quyết được câu chuyện chụp hình, thì mình mới mua vải voan ở bên Nhật về phủ lên hết các gia đình đó. Gia đình Việt Nam mà phủ vải trắng lên là tương đương với tang chế, nên phải đủ thân thì họ mới cho phủ lên như vậy.
RFI: Chắc họ sẵn lòng để cho phủ lên tấm voan đó bởi vì họ hiểu rằng tấm voan tượng trưng cho sự ngưng động của thời gian, tức là kể từ đó cuộc sống của họ coi như cắt đứt liên lạc với những người mà họ đã từng chung sống?
Phan Quang: Đúng rồi, họ vẫn mong người cha, người chồng của họ, nhưng mà vô vọng. Có một chi tiết làm tôi vẫn khóc hoài, đó là lúc mà tôi ở Nhật thì những người con đó muốn xin một nắm đất từ bên Nhật về bỏ vô lư hương để thắp hương hằng ngày, để họ nhớ về quê cha đất tổ, thì tôi đã phải dùng một "thủ thuật" để mang được đất về cho họ, chứ còn Nhật đâu có cho mang vô, mà chính phủ Việt Nam cũng không cho mang vô. Mang nắm đất tượng trưng về để họ bỏ vô lư hương, họ thắp hương thì ai cũng khóc, tôi cũng khóc luôn!
RFI: Như vậy thì mấy chục năm sau tâm trạng của những người con, người cháu trong những gia đình đó như thế nào. Họ có còn hoài niệm về thời đó hay không? Hay là đối với họ bây giờ đã trở thành quá khứ rồi?
Phan Quang: Người Việt mình mà, anh ở đâu đi nữa, anh cũng cần về quê cha đất tổ. Đối với những người đó, họ mong mỏi được qua Nhật, được sống với tinh thần hào khí của Nhật Bản, vì trên ID ( căn cước ) của họ vẫn là nguyên quán Nhật Bản mà.
RFI: Trong quá trình tái lập công lý cho những gia đình đó, để gây sự chú ý của nhà chức trách Nhật, anh đã có những hành động gì và chính phủ Nhật có đáp ứng hay không?
Phan Quang: Khi tìm hiểu các dữ liệu ở Việt Nam, khi tôi làm gần xong, đọc lại toàn bộ lịch sử thì thấy tất cả châu Á đều ảnh hưởng gần giống nhau. Khi lính Nhật tràn vô thì tất nhiên phải có liên quan với phụ nữ.
Khi ấy tôi đã viết gần khoảng 270 lá thư bằng tiếng Anh gửi đi tất cả các lãnh sự quán, cũng như tất cả những nơi có liên quan đang tới Nhật Bản. Tôi tin họ có một dữ liệu cụ thể nào đấy để có thể cung cấp đầu mối, vì ở Việt Nam đi tìm rất khó. Trong vòng cả năm trời gửi đi, rồi hy vọng, nhưng không có một phản hồi nào.
Sau đấy thì tôi phải tự đi tìm mua những tài liệu và xâu chuỗi từng nấc một, từng nấc một, để tìm ra những người Thái Lan, người Malaysia, người Philippines, người Hàn Quốc. Mỗi nơi sẽ có những trường hợp khác nhau, những vấn đề khác nhau và tôi phải tự đi làm hết. Thật ra Nhật Bản không support dự án này vì họ coi là không có liên quan.
Nhưng có một điều đặc biệt là khi Nhật Hoàng qua thăm Việt Nam ( năm 2017 ) thì đài NHK mới phỏng vấn và đưa ra những nhận định đây là một mối liên kết. Sau đấy thì Nhật Hoàng có tới thăm bà Xuân ( một gia đình cựu binh Nhật ). Rồi mình không đi sâu vào vấn đề đấy nữa. Nhưng khi NHK bay vô Sài Gòn phỏng vấn tôi, thì tất nhiên dự án này trước đó họ đã biết rồi. Nhưng mà tôi gửi mail thì họ không trả lời, không đả động gì hết!
