Việc Israel và Hoa Kỳ tấn công Iran trực tiếp giúp Matxcơva tháo gỡ cùng lúc những khó khăn tài chính, chứng minh Nga là một nguồn cung cấp năng lượng « đáng tin cậy », nhất là với Trung Quốc. Chiến sự tại Trung Đông giảm nhẹ một phần lệnh cấm vận dầu hỏa nhắm vào Nga, tăng nguồn thu nhập để tài trợ cho cỗ máy chiến tranh tại Ukraina.

Cơn sốt dầu do khủng hoảng tại Iran sẽ kéo dài bao lâu ? Tổng thống Vladimir Putin đang đánh cược vào khả năng Mỹ bị sa lầy ở Iran, lấn cấn vì an ninh Vùng Vịnh nên càng dễ buông tay với Ukraina. Điều duy nhất Nga muốn tránh bằng mọi giá là kịch bản chế độ Teheran sụp đổ, vì như vậy Matxcơva sẽ mất một lá bài then chốt tại Trung Đông.

RFI tiếng Việt mời Arnaud Dubien, giám đốc Đài Quan Sát Pháp-Nga tại Matxcơva, phân tích về tác động của khủng hoảng tại Trung Đông đối với nước Nga.

Đêm 09/03/2026, tuyên bố của tổng thống Mỹ Donald rằng Trump chiến sự tại Trung Đông sẽ « chóng kết thúc » cũng đủ để làm hạ nhiệt trên thị trường năng lượng. Giá khí đốt đã giảm 15 % trong phiên giao dịch vào sáng ngày 10/03/2026. Từ khi chiến dịch Epic Fury khai mào, giá dầu trên thế giới đã tăng 30 % trong một tuần, khí đốt, mà Qatar là nguồn cung cấp lớn nhất, tăng giá 75 % trong 10 ngày qua. Trong bối cảnh Nga đang phải huy động 10 % ngân sách để tài trợ chiến tranh Ukraina, đây trước hết là một tin vui đối với nước Nga : Matxcơva bội thu nhờ dầu khí của các quốc gia Vùng Vịnh bị mắc kẹt trong chảo lửa Trung Đông. Giá dầu trước chiến tranh Iran đang từ 60-65 đô la/thùng đã vượt ngưỡng 100 đô la hôm 09/03/2026. 

Năng lượng của Nga trở nên « có giá »

Báo Kommersant của Nga tuần trước chạy tựa lớn : « Về kinh tế, phải chăng Nga là một trong những bên có lợi nhất từ chiến tranh Iran ? » Vào lúc Matxcơva đang cần ngoại tệ để đài thọ cho cỗ máy chiến tranh, kinh tế Nga đình đốn, phó giám đốc quỹ tài chính quốc gia Alexei Grivach, được báo Le Figaro trích dẫn, cho rằng: « Tình hình tại Trung Đông xấu đi khiến năng lượng của Nga càng có sức thu hút cao, mở ra nhiều cơ hội cho Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia khác tại châu Á ».

Phát ngôn viên điện Kremlin Dmitri Peskov khẳng định : « Nhu cầu mua dầu hỏa của Nga tăng mạnh liên quan trực tiếp đến chiến tranh Iran ». Như thể chiến tranh tại Iran và chảo lửa ở Trung Đông hiện tại cho phép nước Nga giải quyết được nhiều vấn đề trong một sớm một chiều.

Đầu tiên hết là thúc đẩy ngành xuất khẩu dầu khí, tiếp sức cho các tập đoàn năng lượng mà doanh thu bị thu hẹp do các lệnh trừng phạt của Âu, Mỹ càng lúc càng khắt khe. Gần đây nhất, Ấn Độ bị chính quyền Trump thúc ép để hạn chế mua dầu của Nga. Tháng 1/2026 dầu của Nga chỉ còn chiếm 20 % nhập khẩu của Ấn Độ trong lúc 55 % dầu thô tiêu thụ tại quốc gia Nam Á này do các nước Trung Đông cung cấp.

Nhờ chiến tranh Iran, khối lượng dầu của Nga bị tồn đọng bỗng chốc có điểm đến an toàn, thậm chí là được « danh chính ngôn thuận » cập các bến cảng của Trung Quốc hay Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ. Cũng trong trường hợp của Ấn Độ, chính Trump ngay tuần trước đã tạm thời cho phép New Delhi nhập khẩu trở lại dầu của Nga sau nhiều tháng hù dọa, rồi « trừng phạt » Ấn Độ đã mua dầu của Nga. Trả lời RFI tiếng Việt, giám đốc Đài Quan Sát Pháp-Nga Arnaud Dubien xem đây trước hết là dấu hiệu cho thấy Mỹ « thất bại khi muốn làm suy yếu mối quan hệ Ấn Độ - Nga ».

Điểm thứ ba quan trọng đối với Nga là sau khi « tạm » cho phép Ấn Độ mua lại dầu hỏa của Nga, Mỹ và sau đó sẽ là châu Âu phải xét lại việc cấm vận  dầu khí của Nga.

Lợi thế thứ tư là uy tín của nước Nga với tư cách là một nhà cung cấp năng lượng cho thế giới được tăng thêm khi dầu của Trung Đông bị « kẹt » ở eo biển Hormuz và trong Vịnh.

Cuối cùng, Matxcơva hôm nay đã bắt đầu sử dụng lại lá bài năng lượng để mặc cả với châu Âu, đặc biệt là trên vấn đề Ukraina.

Arnaud Dubien, Đài Quan Sát Pháp-Nga, nhấn mạnh : Trái với phân tích của nhiều chuyên gia, quyền lợi của Nga tại Trung Đông không chỉ giới hạn ở Iran, cho nên Matxcơva tránh khẳng định vai trò một « đồng minh thân thiết » của Teheran :  

« Về cuộc khủng hoảng gần đây, chúng ta thấy rõ những giới hạn và những cơ hội đối với Nga. Giới hạn ở đây đối với Nga, cũng như các nước khác, bao gồm Trung Quốc, châu Âu … là Matxcơva đã không thể ngăn cản Israel và Mỹ tấn công Iran. Tuy nhiên, Nga tránh thể hiện sự liên kết hay liên đới với Teheran. Bởi vì lợi ích của Nga ở Trung Đông không chỉ thu hẹp ở Iran mà thậm chí còn còn lớn hơn rất nhiều ở các quốc gia trong Vùng Vịnh. Nói cách khác, Matxcơva rất thận trọng, tránh để bị Ả Rấp Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và các nước khác đánh giá là đứng về phía Iran. Trên thực tế Nga cũng không hoàn toàn đứng về phía Iran »

Trước mắt, dầu khí tăng giá là một « làn gió mới » thổi tới Matxcơva. Arnaud Dubien, Đài Quan Sát Pháp-Nga, phân tích thêm từng điểm một :

« Điều rất đáng chú ý Matxcơva đã có nhiều thay đổi trong cách nhận thức và đánh giá tình hình ở Trung Đông kể từ hôm 28/02/2026, khi Hoa Kỳ và Israel bắt đầu oanh kích Iran. Thoạt đầu công luận Nga khó tin và bị choáng váng, không thể ngờ là bộ máy lãnh đạo chế độ Iran đã bị đánh trúng, nhất là mới chỉ hai tháng trước đây, Mỹ cũng đã có một chiến dịch ngoạn mục bắt cóc tổng thống Venezuela. Hành động này khiến Nga sửng sốt và lo ngại.

Nhưng trong hơn chục ngày qua, đã có một số thay đổi, bởi vì tình hình ở Trung Đông, ít ra là cho đến thời điểm này, rõ ràng đã không diễn ra như Mỹ và Israel mong muốn. Chế độ ở Teheran tuy trong tình trạng rắn không đầu nhưng không sụp đổ, đồng thời những hệ quả ngoài dự kiến khi can thiệp quân sự đang bắt đầu xuất hiện với quy mô rất lớn. Hậu quả đầu tiên là trong lĩnh vực kinh tế, và có thể trong thời gian tới sẽ là những tác động về phương diện chính trị (…)

Về ngắn hạn, vấn đề đầu tiên liên quan đến năng lượng, đặc biệt là dầu mỏ. Gần đây nhất là Mỹ đã phải đồng ý tạm thời để cho Ấn Độ mua dầu hỏa của Nga để thay thế lượng dầu mà Trung Đông không thể cung cấp cho quốc gia Nam Á này. Đây là một điều thuận lợi cho cả Ấn Độ lẫn Nga. Hơn nữa những nỗ lực trước đây của Washington để làm suy yếu quan hệ giữa New Delhi với Matxcơva là vô ích. Nhưng câu hỏi chính là tình trạng khan hiếm dầu từ Trung Đông sẽ kéo dài bao lâu. Ngoài dầu hỏa ra, xung đột với Iran còn tác động trực tiếp đến thị trường khí hóa lỏng, mà Qatar là một nguồn cung cấp chính yếu, chiếm khoảng 20 % xuất khẩu toàn cầu. Hệ thống sản xuất đã bị gián đoạn và trong mọi trường hợp cần hơn một tháng để khôi phục lại hoàn toàn các hoạt động trong lĩnh vực này. Trên vấn đề năng lượng, Liên Hiệp Châu Âu và Trung Quốc bị thiệt hại nặng hơn cả (…) 

Trong mọi trường hợp, hậu quả từ xung đột ở Trung Đông lần này là Nga và Trung Quốc sẽ hợp tác sâu hơn trong lĩnh vực năng lượng. Thực ra thì hợp tác song phương trên lĩnh vực này đã rất mạnh. Tôi muốn nói đến đường ống dẫn dầu nối Đông Siberi với Trung Quốc, hoạt động từ khoảng 15 năm nay, rồi đôi bên cũng đã kết nối với đường ống Power of Siberia từ 2019. Nga cũng là một nguồn cung cấp khí hóa lỏng quan trọng cho Trung Quốc. Nhìn từ Bắc Kinh, Nga được xem là nguồn cung cấp có ít rủi ro nhất, và có lẽ là rẻ nhất. Không ai nghĩ là vì một lý do nào đó xuất khẩu của Nga sang Trung Quốc bị gián đoạn (…)

Ngoài ra còn có phân bón, một thế mạnh khác của Nga. Các lô hàng hiện đang bị mắc kẹt tại eo biển Hormuz. Trong khi đó, Liên Hiệp Châu Âu đã áp thêm thuế nhập khẩu đối với phân bón do Nga sản xuất. Có thể nói trên thị trường này, dường như chính châu Âu, nhất là các doanh nghiệp và người dân châu Âu, mới là bên chịu thiệt thòi trong chuyện này ».

Những bất lợi về chiến lược 

Bên cạnh những lợi ích kinh tế, chiến sự tại Iran cũng là một ẩn số đối với nước Nga của ông Vladimir Putin. Thứ nhất, ngoài những hợp đồng quân sự giữa Matxcơva với Cộng Hòa Hồi Giáo Iran, Nga còn có nhiều quyền lợi kinh tế tại quốc gia Trung Đông này từ các chương trình hạt nhân dân sự như ở Busher, cho đến các chương trình đầu tư cùng khai thác dầu mỏ của các tập đoàn như Gazprom hay Rosneft, Likoil…, các công trình xây dựng đường sắt … Cũng chính nhờ những dự án liên doanh đó, trong 4 năm qua, Nga đã phần nào lách được lệnh trừng phạt quốc tế. Đổi lại, Iran cũng đã được hỗ trợ không ít về vốn đầu tư và công nghệ. Chiến tranh Iran kéo dài và những thiệt hại về vật chất đe dọa trực tiếp đến quyền lợi của Nga

Quan trong hơn nữa và đây là điểm thứ nhì : Đầu 2025 Nga và Iran đã ký kết một hiệp định « đối tác chiến lược toàn diện », nhưng khi Teheran bị tấn công, Matxcơva không mấy năng nổ can thiệp giúp đồng minh Trung Đông này.

Tatiana Kastouéva Jean, Viện Quan Hệ Quốc Tế Pháp IFRI, ghi nhận : Hiệp định đối tác chiến lược toàn diện giữa Matxcơva và Teheran không bắt buộc các bên phải bảo vệ lẫn nhau về mặt quân sự nhưng chỉ nội việc Nga tránh trực tiếp chỉ trích tổng thống Trump can thiệp vào Iran, không hỗ trợ Teheran bằng các phương tiện quân sự cũng đủ để công luận nghi ngờ về lợi ích khi được Matxcơva yểm trợ. Uy tín của Matxcơva có phần sứt mẻ trong mắt các quốc gia đang phát triển thuộc khối Global South.

Điểm thứ ba, như báo The Conversation ghi nhận, đó là nguồn cung cấp vũ khí cho Iran, những thất bại quân sự của quốc gia này trước hỏa lực của Mỹ và Israel phần nào cũng là thất bại của Nga. Sau cùng, nếu như chế độ trong tay các giáo sĩ ở Teheran sụp đổ, Matxcơva sẽ vừa mất đi một đồng minh, một đối tác nặng ký trong khu vực, vừa mất đi ảnh hưởng của Teheran ở Trung Đông qua « trục kháng chiến » từ Liban đến Yemen…

Có điều, như tờ báo này đánh giá, cho dù có mất Iran, chưa chắc Matxcơva sẽ mất ảnh hưởng ở Trung Cận Đông. Cuối cùng, đương nhiên Nga cũng như Trung Quốc không muốn trông thấy một chế độ bị lật đổ, nhưng nếu như cặp bài trùng Mỹ-Israel lật đổ được chế độ thần giáo tại Teheran, thì cũng sẽ dễ để Vladimir Putin biện minh cho cuộc chiến kéo dài từ hơn 4 năm qua tại Ukraina. Nhìn từ quan điểm của giám đốc Đài Quan Sát Pháp Nga Arnaud Dubien, yếu tố Ukraina mới là điều quan trọng trong phản ứng của tổng thống Putin về xung đột ở Trung Đông :   

« Chúng ta biết rằng quan hệ giữa Nga và Mỹ rất phức tạp, thậm chí có khá nhiều mâu thuẫn. Những mâu thuẫn đó lại càng rõ hơn nữa kể từ khi Donald Trump lên nắm quyền. Điện Kremlin quan niệm Donald Trump gần như là nhân vật duy nhất ở phương Tây cố gắng hiểu và đặt mình vào vị trí của người Nga trong cuộc khủng hoảng Ukraina, tức là cố gắng tính đến các lợi ích an ninh và những lo ngại của Nga. Điều đó có giá trị rất lớn đối với Matxcơva. Tuy nhiên, đồng thời Nga cũng nhận thấy chính sách đối ngoại của Trump là một chính sách khá cứng rắn, dựa nhiều vào sức mạnh, có thể gây tổn hại cho lợi ích của Nga, chẳng hạn như qua cách hành xử của Mỹ tại Venezuela.

Chính vì mối quan hệ phức tạp này mà Vladimir Putin đã rất thận trọng trên vấn đề Iran. Tổng thống Nga gửi điện chia buồn với Teheran về cái chết của giáo chủ Khamenei nhưng đã tránh công khai chỉ trích Washington. Theo tôi, đối với Kremlin, điều quan trọng nhất đối với tổng thống Putin là giữ Trump đứng về phía mình trong vấn đề Ukraina. Ít nhất là phải đảm bảo rằng tổng thống Mỹ không ngả theo lập trường của châu Âu hoặc Ukraina. Nhưng quan trọng hơn nữa theo tôi là cách phân tích hiện nay tại Kremlin về tình hình Iran.

Theo Matxcơva, Mỹ đang tự lún sâu vào một cuộc khủng hoảng mà có thể họ sẽ phải trả giá rất đắt. Vì vậy, tại sao phải lên tiếng mạnh mẽ hay chỉ trích Hoa Kỳ ? Tốt hơn hết là để mọi việc tự diễn ra, chỉ có điều là nếu chế độ Iran thực sự sụp đổ, đó sẽ là một vố đau đối với Nga và cả đối với Trung Quốc ».

Để bảo đảm cho sự sống còn của chế độ, Iran hôm 02/03/2026 thông báo đóng cửa eo biển Hormuz. Cắt nguồn thu nhập của chính mình và bẩy quốc gia xuất khẩu dầu khí trong Vùng Vịnh, đe dọa cỗ máy sản xuất từ Trung Quốc, Nhật Bản đến châu Âu và nhất là « đè nặng lên túi tiền » của dân Mỹ là một « sự tự sát về kinh tế và chiến lược ».

Phong tỏa « cửa ngõ » cung cấp 25 % dầu hỏa và 1/5 khí hóa lỏng cho toàn cầu là đòn mạnh nhất và nguy hiểm nhất trong số tất cả những « vũ khí » của Iran. Quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến thị trường năng lượng mà còn làm tê liệt rất nhiều ngành công nghiệp khác và đe dọa tăng trưởng toàn cầu.

Chính quyền Iran thông báo « đóng cửa » eo biển Hormuz, đã « tấn công một tàu dầu có liên quan đến Mỹ » và dọa « đốt » mọi tàu thuyền dám đi qua cửa biển duy nhất để tiến vào Vịnh Ba Tư, với các quốc gia Irak, Kuwait, Ả Rập Xê Út, Bahrain, Qatar, Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất bao quanh. Hình ảnh hai chiếc tàu chở dầu bốc cháy tại « chảo lửa » trên biển này đẩy giá dầu hỏa có lúc vượt ngưỡng 80 đô la một thùng, tăng 10 %  trong phiên giao dịch ngày 02/03/2026 và cũng chỉ trong một ngày, khí đốt tăng giá 50 %.

Mọi ánh mắt dồn về eo biển Hormuz

Sau bốn ngày Israel và Hoa Kỳ oanh tạc Iran, giới trong ngành ghi nhận các cơ sở hạ tầng dầu khí của Cộng Hòa Hồi Giáo này vẫn nguyên vẹn. Do vậy, lo ngại không nằm ở chỗ cộng đồng quốc tế sợ mất đi nguồn cung cấp của Iran, hiện ước tính khoảng hơn 3 triệu thùng dầu một ngày (năm 2025) mà điểm nóng nhất hiện nay là eo biển Hormuz.

Báo tài chính Anh, Financial Times từng đưa tin, trước loạt tấn công hôm 28/02/2026, nhiều quốc gia trong vùng Vịnh, kể cả Iran và đặc biệt là Ả Rập Xê Út và Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất đã đẩy nhanh xuất khẩu nhằm giúp khách hàng tăng dự trữ.

Đành rằng trong bối cảnh chiến tranh hiện nay, mỗi ngày thế giới đang mất đi 3,3 triệu thùng dầu Iran sản xuất, - và hơn 30 % khối lượng này là để xuất khẩu, nhưng dầu của Iran chỉ chỉ để phục vụ Trung Quốc.

Hamayoun Falakskahi chuyên gia của cơ quan tư vấn về năng lượng Kpler, nhấn mạnh đến tầm quan trọng của eo biển nước nông nằm giữa Iran với Oman : « Vịnh Ba Tư là cửa ngõ nơi 1 phần 3 lượng dầu hỏa quốc tế phải đi qua. Trong trường hợp đóng cửa eo biển Hormuz các thị trường trên thế giới sẽ mất đi lượng dầu đó, sẽ bị xáo trộn mạnh. Giá dầu chỉ trong một sớm một chiều có thể tăng lên thêm từ 20 đến 30 % một thùng. Đóng cửa eo biển này là một quyết định phi lý nhưng không loại trừ khả năng Teheran sẽ làm liều nếu như Iran thẩm định xác suất tồn tại cao hơn khả năng chế độ bị lật đổ ».  

Là nguồn nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, lại lệ thuộc nhiều vào đối tác Iran, Trung Quốc đang trong thế « ngồi trên lửa ». Phát ngôn viên bộ ngoại giao nước này hôm Chủ Nhật vừa qua kêu gọi nhanh chóng chấm dứt xung đột : « Vịnh Ba Tư là một khu vực rất quan trọng về phương diện vận tải hàng và dầu bằng đường biển. Trung Quốc kêu gọi cộng đồng quốc tế gia tăng nỗ lực giải quyết xung đột và ngăn chận những xáo trộn trong khu vực tác động đến phát triển kinh tế »

Về phần Francis Perrin, chuyên gia về dầu hỏa, giám đốc nghiên cứu Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược IRIS của Pháp, thì theo ông ngoài tầm mức quan trọng về kinh tế, eo biển Hormuz còn là một điểm nóng về phương diện chiến lược, quân sự. Nhìn trên bản đồ, Mỹ có ít nhất 6 căn cứu quân sự dọc theo bờ biển phía Nam vịnh Ba Tư : « Trong Vùng Vịnh, Bahrain là nơi Hạm Đội 5 của Mỹ đặt trụ sở thường trực. Một trong những nhiệm vụ chính của Hạm Đội 5 chủ yếu là để bảo đảm an toàn cho các tuyến tàu chở dầu, đưa năng lượng từ Trung Đông, từ các quốc gia chung quanh Vịnh Ả Rập và Ba Tư Vùng Vịnh ra đến eo biển Hormuz. Đóng cửa eo biển này là một hành động khiêu chiến ». 

Iran tự bắn vào chân 

Giới trong ngành dự báo ngay cả trong trường hợp khả quan nhất tức là xung đột chỉ diễn ra vài tuần, như  tổng thống Mỹ Donald Trump đã xác nhận và Teheran không phong tỏa eo biển Hormuz mà chỉ gây khó dễ cho các hoạt động vận tải đường biển trong khu vực này, nâng mức độ « rủi ro » lên cao, cũng đủ để đẩy giá dầu đang từ 60-65 đô la như hồi tuần trước lên tới hơn 100 đô la/thùng.

Eo biển Hormuz, nối liên Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman. Nằm giữa Iran và Oman, eo biển này có độ dài khoảng hơn 60 km, rộng chừng 40-50 km với điểm hẹp nhất là chỉ hơn 3 cây số và đây cũng là một vùng nước nông chỉ khoảng 50 mét theo các dữ liệu chính thức. Thế nhưng eo biển này là có tầm chiến lược trên nhiều phương diện, như giám đốc nghiên cứu của Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược IRIS của Pháp, ông Emmanuel Hache ghi nhận.

Thứ nhất, 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu phải chung chuyển qua ngả này. Phần lớn xuất khẩu dầu hỏa của 6 nhà sản xuất trong khu vực gồm Ả Rập Xê Út, Bahrain, Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất, Iran, Irak, Kuwait, Qatar và Oman đều đi qua tuyến này. 75 % trong số đó nhằm phục vụ các thị trưởng châu Á.

Điểm thứ nhì là trên thị trường khí đốt, 1/5 khí hóa lỏng tiêu thụ trên toàn cầu do các quốc gia trong Vùnh Vịnhcung cấp đều phải đi qua cửa ngõ eo biển Hormuz. Do tính chiến lược này, chưa bao giờ Iran dám phong tỏa eo biển Hormuz (kể cả trong giai đoạn chiến tranh với Irak 1980-1988, hay trong những cuộc khủng hoảng căng thẳng nhất với Hoa Kỳ) bởi vì đóng cửa eo biển chiến lược này là đe dọa trực tiếp đến tăng trưởng và kinh tế của tất cả các quốc gia xuất khẩu năng lượng trong khu vực, là đe dọa đến các khách hàng quan trọng nhất từ Trung Quốc đến Ấn Độ, Nhật Bản và châu Âu.

Một lúc cắt đi các nguồn cung cấp dầu hỏa và khí đốt của thế giới là nước cờ quá mạo hiểm và cũng là lằn ranh đỏ mà từ trước đến nay chính quyền trong tay các giáo chủ Iran, Khomeni trước kia và Khamenei cho đến cuối tuần qua, chưa bao giờ dám vượt qua.

Nhưng cũng chính vì « tính chiến lược » của eo biển này mà trong hơn 40 năm qua Teheran đã nhiều lần đe dọa « đóng cửa » một vùng biển mà Iran đồng quản lý để gây áp lực và để mặc cả ới các quốc gia trong vùng Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman để khảng định vị trí của Iran trong khu vực, để mặc cả với Hoa Kỳ khi cần. Do vậy theo chuyên gia Pháp này, đóng cửa eo biển Hormuz cho thấy tình hình tại khu vực đã thực sự « trở nên phức tạp hơn ».

Chuyên gia Pháp Emmanuel Hache kết luận : « tự sát cả về mặt chiến lược lẫn kinh tế » và ngoài tầm mức quan trọng đối với năng lượng, thì eo biển Hormuz cũng là nơi 1/3 phân bón tiên thụ trên thế giới phải đi qua.

Giải pháp thay thế ? 

Vậy có giải pháp nào để thay thế cho cửa biển Hormuz hay không ? Giới trong ngành đồng loạt trả lời là có. Hiện đã có sẵn một số tuyến đường ống cho phép dầu của Ả Rập Xê Út vươn ra thế giới mà không cần phải đi qua eo biển Hormuz.

Tập đoàn dầu khí khổng lồ Saudi Aramco của Ả Rập Xê Út đang khai thác đường ống East-West vốn đã được xây dựng trong chiến tranh Iran–Irak trong thập niên 1980.

Abu Dhabi Crude Oil Pipeline được Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất khánh thành năm 2012 là một ngõ thoát hiểm thứ hai trong khu vực. Bản thân Iran, từ 2021 cũng đã chuyển dầu ra thế giới qua đường ống Goreh-Jask.

Tuy nhiên, năng suất của các đường ống này có giới hạn. Theo báo cáo của Cơ Quan Năng Lượng Quốc Tế công bố tháng 6/2025, đường ống East-West có công suất 5 triệu thùng/ngày (trong khi sản lượng của Ả Rập Xê Út đạt 8,9 triệu thùng/ngày). Còn Abu Dhabi Crude Oil Pipeline đạt 1,5 triệu thùng/ngày (so với sản lượng hơn 2,9 triệu thùng/ngày của UAE).

Tình huống khó khăn hơn đối với Irak, Kuwait và Qatar do các nhà sản xuất và xuất khẩu năng lượng này không có « kế hoạch B » trong trường hợp eo biển Hormuz bị phong tỏa.

Nga hưởng lợi 

Câu hỏi cuối cùng nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài, ai là những bên bị thiệt hai hơn cả ? Ngoài các quốc gia sản xuất và xuất khẩu dầu khí trong vùng Vịnh, chắc chắn Châu Á là trên tuyến đầu. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), năm 2023, 83% dầu thô tiêu thụ tại châu Á do các nước ở Trung Đông và Vùng Vịnh cung cấp và phải đi qua eo biển Hormuz. Có điều châu Á là động lực tăng trưởng kinh tế toàn cầu hiện nay, cho nên chắc chắn là tăng trưởng của thế giới sẽ bị sụt giảm.

Với chỉ khoảng 8%, Mỹ ít phụ thuộc vào dầu từ Vùng Vịnh cho nên có vẻ như Nhà Trắng không mấy lo lắng nếu eo biển Hormuz phải đóng cửa lâu dài. Tuy nhiên, một cuộc khủng hoảng dầu lửa đẩy giá dầu lên cao, lạm phát tại Mỹ cũng bị ảnh hưởng. Đây là điều hơn nửa năm trước bầu cử giữa kỳ, chính quyền Trump không muốn để xảy ra.

Nói cách khác, giá dầu tăng sẽ gây tổn hại cho tất cả các nước nhập khẩu dầu trên thế giới, ngay cả nước không mua dầu Iran. Trái lại chiến sự và một đợt phong tỏa eo biển Hormuz kéo dài Matxcơva là bên hưởng lợi hơn cả, khi mà Ấn Độ, Trung Quốc sẽ phải trông cậy nhiều hơn vào dầu hỏa của Nga

Làm thế nào để cạnh tranh cho lại khi mà hàng Trung Quốc rẻ hơn so với hàng của châu Âu từ 30-40 % ? 36 % nhà máy của Pháp và 70 % cơ sở của Đức có nguy cơ bị xóa sổ. Tiến trình « phi công nghiệp hóa » của châu Âu đang đứng trước một trận đại hồng thủy. Tính cạnh ranh cực cao của cỗ máy công nghiệp Trung Quốc do đâu mà có ? Châu Âu nên « Du nhập » công nghệ từ Hoa Lục hay noi gương Hoa Kỳ, áp dụng chính sách bảo hộ, đánh thuế hàng Trung Quốc ?

Hôm 09/02/2026 cơ quan đặc trách về chiến lược và kế hoạch của Pháp – Haut Commissariat à la Stratégie et au Plan công bố báo cáo mang tựa đề L’industrie européenne face au rouleau compresseur chinois – Công nghiệp châu Âu trước máy ủi Trung Quốc.

Cỗ máy công nghiệp của Trung Quốc được ví như xe ủi

Trong tài liệu gần 80 trang, các đồng tác giả đưa ra những điểm chính như sau : Hàng của Trung Quốc giờ đây không chỉ là « hàng rẻ kém chất lượng ». Với chất lượng tương đương, hàng Trung Quốc rẻ hơn từ 30 đến 40 % so với hàng châu Âu. Đại dịch Covid19 hoàn toàn không làm suy yếu cỗ máy công nghiệp Trung Quốc. Trái lại từ gần sáu năm qua, khả năng cạnh tranh của công xưởng cho thế giới này càng khốc liệt, đe dọa trực tiếp đến « những các ngành công nghiệp cốt lõi » của châu Âu như công nghiêp xe hơi, hóa chất…

Các doanh nghiệp Trung Quốc đang gặm nhấm thêm thị phần của các tập đoàn châu Âu trong khối 27 thành viên Liên Hiệp Châu Âu và kể cả những thị trường ở ngoài khối này.

Khoảng25 % kim ngạch xuất khẩu của Pháp bị hàng Trung Quốc đe dọa. Đối với Đức, nền công nghiệp số 1 của Liên Âu, tình huống còn nghiệm trọng hơn : 1/3 xuất khẩu của Đức và 2/3 GDP của quốc gia này bị các đối thủ Trung Quốc cạnh tranh. Trong hai năm, 240.000 công nhân Đức trong các nhà máy đã bị mất việc.

« Sự trỗi dậy của nền công nghiệp Trung Quốc giờ đây là một mối đe dọa ảnh hưởng đến toàn hệ thống của châu Âu : Trong vài thập niên, Bắc Kinh đã xây dựng một cỗ máy sản xuất ở quy mô lớn chưa từng có ». Sự trỗi dậy đó, dựa trên hai yếu tố. Một là sản xuất thật nhiều với chi phí thấp hơn nhiều so với tất cả các đối thủ cạnh tranh, và hai là nâng cấp công nghệ trong một thời gian cực ngắn.

Hai yếu tố này đưa Trung Quốc trở thành nhà sản xuất lớn nhất thế giới đồng thời là đối tác thương mại duy nhất thặng dư mậu dịch với toàn cầu.

Nhìn chung cho cả khối 27 nước thuộc Liên Hiệp Châu Âu, trên thị trường nội địa, « với đà hiện tại, trong trung hạn 55 % sản xuất công nghiệp của châu Âu có thể bị hàng Trung Quốc đe dọa trên thị trường nội địa ».

Châu Âu từng bước bị Trung Quốc đẩy vào thế của các nhà « lắp ráp »

Tài liệu nhấn mạnh đến một thay đổi lớn từ những năm 2010 : Bắc Kinh không chỉ tập trung tích lũy năng lực sản xuất, mà đã rút ngắn khoảng cách công nghệ với các nước tiên tiến khác. Mục tiêu nhằm khẳng định vị trí của Trung Quốc trong các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn.

Kế hoạch Made in China 2025, được thông qua năm 2015, minh họa cho sự chuyển hướng này. Trung Quốc đã nhắm đến từ công nghệ thông tin, dược phẩm, máy móc và robot, hàng không dân dụng, xe điện và thiết bị nông nghiệp. Chính sự thay đổi này, như báo cáo của Cơ quan đặc trách về chiến lược và kế hoạch của Pháp ghi nhận « tạo ra nguy cơ hàng công nghiệp châu Âu bị giảm chất lượng và châu Âu chỉ còn đảm nhận các khâu lắp ráp, và hoàn thiện sản phẩm, làm giảm khả năng tạo giá trị và kiểm soát công nghệ ».

Tiêu biểu nhất là bước « đại nhẩy vọt trong ngành công nghiệp xe hơi Trung Quốc ». Châu Âu đã phải nhìn nhận « nói về ô tô điện, ở tất cả mọi khâu, công nghệ của Trung Quốc giờ đây đang đi trước các đối thủ một thế hệ » và đau hơn nữa cho các nhà sản xuất nổi tiếng trên Lục Địa Già là « với chất lượng tương đương, Trung Quốc có thể sản xuất với giá thành thấp hơn ».

Nhân một sự kiện quy tụ các nhà sản xuất xe hơi Trung Quốc - China Passenger Car association đầu năm nay, ban tổ chức đã trình bày một biểu đô cho thấy : Trên thế giới, Trung Quốc chiếm 75% thị trường điện thoại di động và cứ trên 100 máy điều hòa không khí thì có 75 chiếc là  hàng Trung Quốc, 84 % máy tính xách tay lưu hành do Trung Quốc sản xuất… Nhưng trên thị trường xe hơi, thì ô tô điện mới chỉ chinh phục được 66 % thị phần, và 33 % với các loại xe hơi chạy bằng xăng, dầu. Quan chức chủ trì sự kiện đó lập cảnh cáo giới trong ngành phải nỗ lực để thị phần xe hơi Trung Quốc trên thế giới « không lẹt đẹt ở phía sau như hiện tại ».

Châu Âu bị lấn sân

Xác định những lĩnh vực châu Âu bị Trung Quốc lấn sân, báo cáo của Pháp chỉ rõ : những lĩnh vực bị đe dọa hơn cả gồm có ngành công nghiệp nhựa, công nghiệp chế tạo bình điện cho ô tô hay xe đạp, các nhà máy hóa chất ….   Và đáng quan ngại hơn nữa là « 70 % các trong ngành sản xuất xe hơi của Pháp đang chịu áp lực rất lớn ».

Nhưng quan trọng hơn nữa là hàng Trung Quốc đang từng bước đẩy hàng của châu Âu ra khỏi ngay trên thị trường nội địa của châu lục này. 25 % tổng kim ngạch xuất khẩu của các nước công nghiệp phát triển nhất trong liên Âu (Đức, Pháp, Ý, Tây Ban Nha và nhiều nước Bắc Âu) bị ảnh hưởng. Ngoài khu vực châu Âu thì các nhãn hiệu Trung Quốc cũng đang từng bước đẩy máy móc, và xe hơi của châu Âu ra khỏi những thị trường từ ở châu Phi đến châu Á hay châu Mỹ Latinh.

Chỉ riêng trong lĩnh vực xe hơi, sự trỗi dậy của các tập đoàn Trung Quốc « trực tiếp đe dọa gần 14 triệu công việc làm của người dân châu Âu ».

« Phi công nghiệp hóa » : Châu Âu chưa đụng đáy ?

Trên đài phát thanh tư nhân Radio Classique, Jean-Christophe Caffet, kinh tế trưởng công ty bảo hiểm ngoại thương của Pháp COFACE tiếc là Liên Âu quá chậm chạp trong những quyết định của mình để mong đảo ngược thế cờ trước một đối thủ đang rất mạnh cả về tài chính, phương tiện và nhất là về phương diện chính trị như Bắc Kinh.

Khó có thể phủ nhận nền công nghiệp châu Âu đang bị suy sụp. Nhưng không thể nói là mảng này đang bị khai tử, bởi vì chúng ta vẫn có thể điều chỉnh hướng đi. Nhưng cần phải nhanh chóng hành động. Đây là điều cách nay 18 tháng, báo cáo Draghi, mang tên chuyên gia kinh tế, cựu thống đốc Ngân Hàng Trung Ương Châu Âu Mario Draghi đã chỉ ra. Tài liệu này đã xác định được những vấn đề của châu Âu, không gì để tranh cãi. Điều đáng lo duy nhất ở đây là tiến độ để Liên Âu điều chỉnh chính sách công nghiệp của mình, tức là để thực hiện các giải pháp mà báo cáo Draghi đã chỉ ra. Có điều từ đó tới nay, trên thực tế Bruxelles mới đề xuất các biện pháp cho phép thực hiện khoảng 12 % những đề xuất trong báo cáo Draghi. Với tiến độ này, chúng ta sẽ phải mất 12 năm để thực hiện được một nữa những mục tiêu cho phép châu Âu khôi phục lại cỗ máy công nghiệp. Trong khi đó thì các đối thủ cạnh tranh của châu Âu lại rất nhanh tay. Nói cách khác, châu Âu cần gấp rút hành động.

Bắt bệnh và kê đơn 

Cũng trong báo cáo của cơ quan đặc trách về chiến lược và kế hoạch của Pháp Haut Commissariat à la Stratégie et au Plan đặt câu hỏi : Liên Hiệp Châu Âu phải làm gì để cưỡng lại « máy ủi công nghiệp đó của Trung Quốc » ? Paris đề nghị hai giải pháp : một là theo chân Hoa Kỳ cũng dùng đòn thuế quan, đánh thuế 30 % vào hàng made in China xuất khẩu sang thị trường chung châu Âu. 30 % đó phản ánh khác biệt về giá thành từ 30 đến 40 % khi mà hàng của Trung Quốc rẻ hơn so với hàng của châu Âu. Khả năng thứ nhì là Bruxelles phải phá giá đồng euro từ 20 đến 30 % so với đồng nhân dân tệ của Trung Quốc để tạo một sân chơi bình đẳng. Tuy nhiên người điều hành cơ quan Haut Commissariat à la Stratégie et au Plan, Clément Baune thiên về giải pháp thứ nhất, tức là Paris muốn Pháp và Liên Âu cũng nên áp dụng chính sách bảo hộ với hàng của Trung Quốc. Về điểm này, Jean -Christophe Caffet phân tích :

Trong hoàn cảnh hiện tại, trước ‘máy ủi’ Trung Quốc như thuật ngữ được sử dụng trong báo cáo của Cơ Quan đặc trách về Chiến Lược và Kế Hoạch của Pháp, tăng 30 % thuế hải quan đánh vào hàng Trung Quốc là một dạng tuyên chiến với công xưởng của thế giới. Đây là một giải pháp khẩn cấp để chận làng sóng hàng của Trung Quốc đang đổ vào châu Âu. Giải pháp này có phần chính đáng, nhưng hoàn toàn không phải là liều thuộc trị được căn bệnh tận gốc rễ. Bởi vì để vực dậy nền công nghiệp của châu Âu, chúng ta cần áp dụng những khuyến cáo từ báo cáo mang tên ông Draghi, tức là cần huy động vốn, cần đơn giản hóa các thủ tục hành chính, cần đầu tư ồ ạt vào những lĩnh vực mũi nhọn và được coi là ưu tiên, chính phủ cần can thiệp vào các lĩnh vực chiến lược đẻ bảo đảm tính tự chủ của châu lục này, như là trên phương diện công nghệ sỗ chẳng hạn.

Giáo chủ Iran Ali Khamenei, 86 tuổi, không chỉ nắm giữ quyền lực tại Iran mà còn là người đứng đầu cả một « đế chế tài chính Setad » trị giá hàng trăm tỷ đô la. Là một quốc gia giàu tài nguyên nhưng 40 % trong số 92 triệu người dân Iran sống dưới ngưỡng nghèo khó. Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo, với khoảng 200.000 quân, kiểm soát một chiếc « hộp đen » ngoài tầm mắt của các cơ chế giám sát tài chính quốc tế. 

Từ 15 năm qua kinh tế Iran gần như liên tục bị Hoa Kỳ và phương Tây trừng phạt, dù vậy, để bảo đảm sự tồn tại cho chế độ, đâu là bí quyết giúp Teheran vẫn có phương tiện tài trợ cho những cánh tay nối dài trong khu vực, như Hezbollah tại Liban hay các nhóm vũ trang thuộc lực lượng Hachd al-Chaabi ở Irak, phong trào Hồi Giáo Hamas của người Palestine : Những lá chắn giữa Iran và Israel.

100 tỷ đô la nhờ xuất khẩu dầu hỏa

Theo tuần báo Anh The Economist ấn bản ngày 17/10/2024, « Các công ty bình phong, một mạng lưới tài chính ngầm rộng lớn và Trung Quốc là ba lá chủ bài » của Iran trong nhiều thập niên qua.

Các công ty bình phong là công cụ để chuyển và rửa tiền từ các khoản giao dịch mua bán dầu và vũ khí, như với Nga - nhất là từ khi Iran cung cấp drone cho Matxcơva sử dụng trên chiến trường Ukraina.

Tạp chí Time Magazine thẩm định dầu hỏa chiếm 70 % thu nhập của Iran và với khả năng cung cấp từ 3 đến 4 triệu thùng dầu một ngày, doanh thu của Setad trong tay giáo chủ Khamenei, năm 2025 đã lên tới 100 tỷ đô la Mỹ. Báo tài chính Arabian Gulf Business Insight lưu ý sau đợt giao tranh giữa Israel và Iran, tháng 6/2025 Hoa Kỳ đã ban hành thêm các biện pháp trừng phạt Teheran, nhưng vô ích, bởi Iran đã quá quen cách vượt rào và đã xây dựng một mạng lưới tài chính ngầm cho phép Ngân Hàng Trung Ương « trực tiếp thu tiền từ khi dầu hỏa rời khỏi các giàn khoan. Nếu như Iran đã mất hẳn những thị trường Âu, Mỹ thì 95 % xuất khẩu dầu thô Iran đổ về Trung Quốc » như The Economist ghi nhận. Trong hệ thống này, không ít các công ty bình phong đã được dựng lên tại Iran, Trung Quốc và phần lớn các khoản giao dịch đó không cần phải sử dụng đến đồng đô la Mỹ để thanh toán.

200 tỷ đô la trong « két tiền » của Vệ Binh Cách Mạng

Vào lúc tàu chiến của Hoa Kỳ hiện diện tại Trung Đông trong những ngày đầu 2026, tổng thống Trump dọa Teheran « không còn nhiều thời gian » trước khi Washington mạnh tay tấn công, tương lai của chế độ liên tục cầm quyền từ sau cuộc cách mạng năm 1979 có vẻ bấp bênh hơn bao giờ hết, truyền thông phương Tây khẳng định giáo chủ Khamenei và những người thân cận, đang làm chủ một kho bạc khổng lồ hàng trăm tỷ đô la. Từ năm 2013 kho bạc bí mật đó đã vượt ngưỡng tâm lý 100 tỷ đô la. Quỹ nghiên cứu của Mỹ Foundation for Defense of Democaties ước tính, hiện tại, số tiền này « đã được nhân lên gấp đôi » và do Setad quản lý.

Setad là một con bạch tuộc, hiện diện và thậm chí chiếm thế độc quyền, hoặc gần như độc quyền trong nhiều lĩnh vực then chốt từ bất động sản đến các ngành công nghiệp dầu khí, các tập đoàn khai thác khoáng sản, sân  bay, hải cảng, ngân hàng, các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông và đương nhiên là cả ngành công nghiệp vũ khí.

Với thời gian Setad từng bước trở thành một « két tiền » của chế độ ở Teheran, hoàn toàn biệt lập với ngân sách quốc gia. Đây cũng là công cụ để giáo chủ Khamenei từ đầu thập niên 1990 củng cố quyền lực chính trị, quân sự và cả trên bàn cờ khu vực … Giới trong ngành gọi thực thể này là một chiếc « hộp đen », cất giấu « hàng trăm tỷ đô la » để Vệ Binh Cách Mạng -Pasdaran, theo tiếng Ba Tư, toàn quyền sử dụng ngoài vòng kiểm soát của các định chế tài chính ngân hàng quốc tế.

Báo chí phương Tây còn tiết lộ, một trong những nhân vật quan trọng nhất điều hành Setad chính là Mojtaba Khamenei, 57 tuổi, con trai giáo chủ Iran. Nhiều nguồn tin thông thạo được các hãng tin Anh, Mỹ trích dẫn thậm chí còn nói rõ, Setad dưới sự điều hành của giáo chủ và gia đình Khamenei đã bắt rễ khá sâu vào Venezuela, nhất là trong hai lĩnh vực xây dựng và dầu hỏa. Ngoài ra, qua các trung gian, thực thể này cũng đã hiện diện tại châu Âu, với những hệ thống khách sạn cao cấp ở Frankfurt - Đức, hay một vài « dự án bất động sản kín đáo hơn » tại Pháp, Ý …

Phong trào nổi dậy tại Iran bùng lên nhiều ngày trong năm 2025 mà một trong những nguyên nhân chính là tình trạng kinh tế tồi tệ tại một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên như Iran. Vào thời điểm đó, phải mất gần 1,5 triệu rial mới đổi lấy được 1 đô la Mỹ ; khoảng 40 % dân số Iran sống trong cảnh nghèo khó càng hoảng hốt và phẫn nộ khi thấy giá nhu yếu phẩm tăng 75 % trong một sớm một chiều.

Hậu quả từ lệnh trừng phạt của Mỹ

Trên kênh truyền hình Public Sénat hôm 12/01/2026 nhà nghiên cứu David Rigoulet -Roze, Viện Phân Tích Chiến Lược của Pháp IFAS, nhấn mạnh đến tính bất cập của cả một « hệ thống » kinh tế tại quốc gia dầu hỏa này. Rigoulet -Roze cũng là tổng biên tập tạp chí Orients Stratégiques, tác giả cuốn République Islamique d'Iran en crise systémique- Cộng hòa Hồi giáo Iran bị khủng hoảng có hệ thống, NXB L’Harmattan.

« Chủ yếu là do hệ thống vận hành tại Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Đây không chỉ là một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên mà còn có trình độ dân trí cao. Nghịch lý ở đây là vừa giàu tài nguyên thiên nhiên vừa có nhân lực rất tốt nhưng chỉ vì những lý do mang tính ý thức hệ nên Iran mới lún vào khủng hoảng như hiện nay. Đương nhiên, khủng hoảng tại quốc gia này thêm nghiêm trọng dưới tác động của các đợt trừng phạt kéo dài trong rất nhiều năm. Mọi người thường cho rằng, lệnh trừng phạt quốc tế, đặc biệt là chính sách gây áp lực tối đa của Hoa Kỳ là nguyên nhân, nhưng bên cạnh đó chính quyền Iran đã quản lý đất nước một cách quá kém cỏi.

Thêm vào đó là quá nhiều những trục trặc trong hệ thống kinh tế, là vai trò độc quyền của Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo trong những lĩnh vực then chốt, là tình trạng tham nhũng triền miên … Hơn nữa một phần thu nhập quốc gia lại được dùng để nuôi dưỡng các lực lượng ở hải ngoại, như là phong trào Hồi Giáo Hezbollah ở Liban, hay Hamas của người Palestine, để làm những lá chắn bảo vệ an ninh của bản thân Iran. Công luận ý thức được là thu nhập quốc gia bị thất thoát ra nước ngoài… ».

Thierry Coville, chuyên nghiên cứu về Iran tại Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược -IRIS, lấy làm tiếc cho một quốc gia có nhiều tiềm năng như Iran nhưng đã đánh mất cơ hội để trở thành một cường quốc khu vực. Thierry Coville là tác giả cuốn l’Iran, une puissance en mouvement -Iran, một cường quốc đang chuyển động, NXB Eyrolles

« Nhờ thỏa thuận hạt nhân ký kết hồi năm 2015 mà phần lớn các biện pháp trừng phạt nhắm vào Iran đã được dỡ bỏ trong giai đoạn 2016-2017. Đó là một ngoại lệ duy nhất trong suốt nhiều năm trời, chính xác hơn là từ 2011 cho đến nay. Chính vì không bị trừng phạt cho nên trong thời gian 2016-2017 lạm phát đã hạ xuống còn dưới 10 %. Đến năm 2018 Donald Trump lại đưa Teheran vào danh sách đen và theo tôi, đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng kiệt quệ hiện nay. Lạm phát hiện tại khoảng 30-40 %.

Ngoài ra, hệ thống chính trị và kinh tế tại Iran khiến quốc gia này không thể phát huy hết tiềm năng, bởi vì một phần các hoạt động kinh tế quốc gia thuộc lĩnh vực ‘bán công’, trong tay lực lượng mang tên Pasdaran theo tiếng Ba Tư, tức là Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran. Đây chính là kho bạc của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Pasdaran được cho là kiểm soát từ 40% đến 70% GDP của Iran, theo tôi tỷ lệ đó có lẽ 20 % tức là 1 phần 5 tổng sản phẩm nội địa của nước này. Đây là một trọng lượng đã quá lớn rồi. Điều đó cũng có nghĩa là Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran trực tiếp quản lý rất nhiều các doanh nghiệp trên toàn quốc (…) Cái khổ đối với Iran là quốc gia này thực sự có nhiều các doanh nhân thực thụ, thế nhưng lĩnh vực tư nhân chỉ tương đương 20 % GDP.

Câu hỏi còn lại là để tồn tại, liệu chính quyền Teheran có sẵn sàng cải tổ cơ cấu để mở rộng vai trò của lĩnh lực kinh tế tư nhân hay không ? Điều này hết sức quan trọng vì đây trước hết là một vấn đề chính trị và nó đặt lại vai trò của khu vực mà tôi gọi là bán công, trong tay các vệ binh -Pasdaran. Các số liệu thống kê cho thấy tình trạng kiệt quệ kinh tế dẫn tới cuộc nổi dậy lần này. Khoảng 40 % dân số Iran sống trong cảnh nghèo khó mà nguyên nhân chủ yếu là do trừng phạt kinh tế Mỹ ban hành ».

Mùa thu năm 2025 trước khi làn sóng phẫn nộ tại Iran lan tràn, một ngân hàng lớn ở Iran tuyên bố phá sản, hơn 7 triệu thân chủ trắng tay. Đó là ngân hàng Ayandeh, do một nhà tài phiệt thân cận với con trai giáo chủ Khamenei và với cựu tổng thống Iran Mahmoud Ahmedinejad sáng lập. Cùng lúc, báo chí tại Trung Đông và Âu Mỹ đưa tin, trong cuộc xung đột 12 ngày đêm hồi tháng 6/2025 với Israel, 10 tỷ đô la đã rời khỏi Iran và được chuyển đến Irak hay Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất.

Hai mươi năm để hãng xe BYD chinh phục thế giới, qua mặt tập đoàn ô tô điện của Mỹ Tesla. Trung Quốc trong năm 2025 đã xuýt soán ngôi Nhật Bản trở thành nhà sản xuất xe hơi số một toàn cầu. Đâu là bí quyết đưa BYD để vươn ra thế giới ? Một lần nữa, Trung Quốc lại đe dọa đến sự sống còn của những gì từng làm nên tên tuổi của ngành công nghiệp Âu, Mỹ !

Hãng xe Tesla của tỷ phú Mỹ ngay những ngày đầu 2026 đã nhận được tin xấu : Vị trí số 1 thế giới về ô tô điện đã bị đối thủ Trung Quốc BYD trong tay tỷ phú Vương Truyền Phúc (Wang Chuanfu) cướp mất. Trong cả năm 2025, Tesla chỉ bán được hơn 1,6 triệu chiếc xe trên toàn cầu, giảm đi mất 9 % so với một năm trước đó. Trái lại hãng xe BYD đã bán được hơn 2 triệu chiếc xe điện. Trên thị trường Trung Quốc, xe của Tesla dễ dàng bị « hàng nội địa » cạnh tranh.

2025 : BYD lên ngôi

Sau các nước châu Á lân cận, sau các nước đang phát triển tại châu Mỹ Latinh và châu Phi, xe Trung Quốc bắt rễ vào châu Âu và hướng tới Canada.

2025, xe điện (EV) chiếm hơn một phần tư số xe mới được bán ra trên toàn thế giới. Một nửa doanh số toàn cầu tập trung tại Trung Quốc, nơi đã sản xuất 16 triệu xe điện và 2,6 triệu trong số đó là để xuất khẩu. Con số này cao gấp đôi so với năm trước.

Hiện tại, Mexico cùng với Brazil, Indonesia và Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất, nằm trong số mười thị trường xuất khẩu xe điện Trung Quốc lớn nhất.

Theo ngân hàng tư nhân Mỹ Jefferies, điểm mạnh của BYD trong năm 2025 là doanh thu trên các thị trường quốc tế : xe của hãng này - nhất là trong lĩnh vực sử dụng vừa xăng, vừa điện, càng lúc càng được khách hàng châu Á ưa chuộng. Nhưng đáng nói hơn cả là BYD liên tục chinh phục thêm các thị trường ở rất xa Thâm Quyến : số lượng xe bán ra tại Brazil năm 2025 tăng hơn 50 %, tăng 148 % trên thị trường Mêhicô, được nhân lên hơn gấp 5 lần so với hồi 2024 tại Anh Quốc.

Trên thị trường Tây Ban Nha, số lượng xe bán ra tăng gần 580 % … Riêng tại Pháp, logo của BYD ngày càng xuất hiện nhiều hơn, nhưng trên tổng số 1,7 triệu chiếc xe mới (ô tô điện và xe chạy bằng xăng, dầu) bán ra trong năm vừa qua, chỉ có 10.000 chiếc là xe của tập đoàn Trung Quốc do nhà tỷ phú họ Vương điều hành.

Vào lúc Bruxelles vì muốn bảo vệ các tập đoàn châu Âu đòi đánh thuế xe Trung Quốc thì BYD nhanh chóng quyết định mở nhà máy sản xuất ngay trên Lục Địa Già. Sau Hungary và Thổ Nhĩ Kỳ, BYD nhắm tới Tây Ban Nha để mở thêm một cơ sở thứ ba tại châu Âu vào quãng 2030. Với cả ba nhà máy ở Szeged - Hungary chính thức hoạt động từ năm nay, cơ sở tại Manis Thổ Nhĩ Kỳ và một tại Tây Ban Nha, BYD có khả năng cung cấp 450.000 chiếc xe hàng năm.

BYD nói riêng và tất cả các hãng xe Trung Quốc nói chung không chen chân được vào thị trường Mỹ nhưng trong tháng 1/2026 sau chuyến công du đến Bắc Kinh trong ba ngày, thủ tướng Canada, Mark Carney thông báo khai thông được hồ sơ ô tô với Trung Quốc. Cũng quyết định này khiến tổng thống Hoa Kỳ, Donald Trump nổi dóa, đòi đánh thuế 100 % vào hàng hóa của Canada xuất khẩu sang Mỹ vì Ottawa bắt tay với Trung Quốc trong lĩnh vực xe hơi. 

Thực ra, từ tháng 7 năm 2023, các quốc gia đang phát triển là động lực thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc. Chẳng hạn, Mêhicô đã nhập khẩu 100.000 xe điện Trung Quốc vào năm 2025, gấp đôi so với năm 2024. 

Ba lợi thế lớn để chinh phục thế giới

Đâu là bí quyết thành công của tập đoàn do kỹ sư Vưong Truyền Phúc sáng lập năm 1995 ?

BYD, có trụ sở tại Thâm Quyến, hiện đã là nhà sản xuất xe hybrid sạc điện (plug-in hybrid) lớn nhất thế giới, ngang ngửa với tập đoàn của tỷ phú Mỹ Elon MuskTesla trên thị trường xe điện. Thậm chí, hãng còn được dự đoán sẽ vượt qua Tesla ngay trong năm nay. Một con số cho thấy rõ tầm vóc của gã khổng lồ châu Á này : năm 2022, BYD đã bán gần 2 triệu chiếc xe sạch tại Trung Quốc, tương đương với tổng doanh số xe điện của toàn bộ thị trường châu Âu cộng lại, tính trên mọi thương hiệu. Một thành tích không hề nhỏ đối với một công ty mới chỉ hơn 20 năm tuổi và ban đầu chỉ sản xuất pin cho điện thoại di động.

Công ty có tham vọng rất lớn tại châu Âu, trong đó có kế hoạch xây dựng một nhà máy khổng lồ để sản xuất xe điện ngay trên Lục Địa Già. Khoản đầu tư lên tới gần 10 tỷ euro, kèm theo hàng nghìn việc làm. Vì thế Pháp, Đức và Tây Ban Nha, để thu hút tập đoàn Trung Quốc, đang lao vào một cuộc cạnh tranh vô cùng gay gắt. Quốc gia nào đưa ra mức trợ cấp công lớn nhất, vị trí tốt nhất và các ưu đãi thuế hấp dẫn nhất sẽ có lợi thế. Pháp có một lợi thế không nhỏ là công cụ « bonnus écologique » để khuyến khích sử dụng xe điện, là một cú hích không nhỏ cho ô tô điện của BYD sản xuất tại các nhà máy sắp hoạt động trên lãnh thổ châu Âu.

BYD có ba lá chủ bài rất mạnh để dẫn đầu trên thị trường ô tô điện và xe hybrid : một là Nhà nước hỗ trợ trong khuôn khổ kế hoạch tự chủ Made In China 2025 của ông Tập Cận Bình ; hai là nhân công của Trung Quốc rẻ. Nhờ vậy mà xe Trung Quốc dễ dàng thu hút chú ý của các khách hàng tại những quốc gia đang phát triển. Tại Pháp chẳng hạn, theo thông tin từ trang mạng chuyên về năng lượng sạch ECOInfo, giá tối thiểu một chiếc xe một chiếc ô tô điện là 17.000 euro, thì chỉ cần 11.000 euro là có thể mua được một chiếc BYD.

Ưu thế thứ ba của hãng xe Trung Quốc này là một tầm nhìn chiến lược của doanh nhân họ Vương. Ban đầu, BYD chỉ là một nhà sản xuất pin cho điện thoại trước khi bắt đầu hướng tới việc sản xuất xe buýt điện để giảm bớt ô nhiễm môi trường tại quốc gia hơn 1 tỷ dân này. Nhưng đến 2023 hãng xe Trung Quốc này có lúc đã qua mặt được Tesla về số lượng sản xuất. Một năm sau, tại triển lãm ô tô Bắc Kinh, BYD trình làng phát minh pin thế hệ mới, cho phép chạy được 2000 km trước khi phải nạp điện trở lại. (Để so sánh, với xe Tesla của Mỹ, tối đa là hơn 800 km lại phải nạp điện). 

Bên cạnh đó, cho dù mới vừa ngoài 20 năm hoạt động, chỉ một nhà máy của BYD tại Thâm Quyến, tuyển dụng 57.000 công nhân. Trong lúc hãng xe Pháp Renault, được thành lập từ năm 1898, hiện có khoảng 90.000 nhân viên trên toàn thế giới – gần một nửa trong số đó làm việc trong các nhà máy tại Pháp. Về năng suất, căn cứ vào những thông tin cung cấp cho báo chí, thì chỉ riêng tại nhà máy này, nơi BYD đã khởi nghiệp, « cứ mỗi phút là một chiếc xe đã hoàn tất », đây cũng là nơi nhãn hiệu lắp ráp đến 12 kiểu xe khác nhau.

Khó khăn ở phía trước

Trên thị trường nội địa, BYD không được « thuận buồm xuôi gió » như trên thương trường quốc tế : từ 2023 chỉ một mình tập đoàn này chiếm 35% thị phần xe điện và xe hybrid sạc điện tại Trung Quốc.

Theo Bill Russo, chủ tịch tổng giám đốc công ty tư vấn có trụ sở tại Thượng Hải Automobility Ldt, « Mối nguy lớn nhất đối với BYD chính là BYD ». Hãng này đã trở nên quá lớn, và có nguy cơ làm khuynh đảo thị trường ô tô nội địa. Để tránh làm lu mờ các tập đoàn nhà nước, Bắc Kinh sẽ không để BYD vượt quá 20% thị phần và BYD không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tập trung vào xuất khẩu. Doanh số của BYD tại Trung Quốc đã giảm 10 % trong năm qua so với năm 2024, bị những tên tuổi khác như Leapmotor hay Xpeng… cạnh tranh. Hệ quả kèm theo, như giới trong ngành ghi nhận, càng gặp khó khăn trên thị trường nội địa, BYD lại càng « trở nên lợi hại hơn » để xuất khẩu bằng mọi giá. Điều này báo trước những cuộc đối đầu « khốc liệt » giữa hãng xe này của Trung Quốc với các nhà sản xuất Âu-Mỹ.

Tesla bắt đầu trả giá : Elon Musk dù đã được chủ tịch Tập Cận Bình tiếp đón như một nguyên thủ quốc gia nhưng quyền lợi của các tập đoàn Trung Quốc vẫn là trên hết. Còn tại châu Âu, đối với những tên tuổi trong ngành công nghiệp xe hơi lâu đời nhưu Volkswagen hay Mercedes… của Đức, Renault, Peugeot, Citroen của Pháp… BYD với những phương tiện khổng lồ (cả về vốn lẫn nhân sự) và với thế thượng phong về công nghệ sản xuất bình điện, đang trở thành một cơn « ác mộng ».

Trong lĩnh vực xe điện, Trung Quốc gần như đi trước châu Âu khoảng 10 năm. Với BYD, Bắc Kinh đã thực sự tạo ra một « cỗ máy chiến tranh » : xe của BYD có khả năng cạnh tranh cực cao. Tại triển lãm ô tô Thượng Hải gần đây nhất, hãng đã giới thiệu một mẫu xe cỡ nhỏ với giá dưới 10.000 euro. Vì vậy, các nhà sản xuất châu Âu sẽ buộc phải chạy theo. BYD khơi dậy cơn ác mộng : các tập đoàn điện thoại di động và viễn thông Trung Quốc như Huawei, Oppo hay Xiaomi đã từng bước loại hẳn các thương hiệu lớn của châu Âu Alcatel và Nokia, để rồi giờ đây, chỉ còn lại Apple của Mỹ và Samsung của Hàn Quốc đủ sức đối đầu với các hãng Trung Quốc.

Các nhãn hiệu đó liệu sẽ trụ được bao lâu trước những khối lượng xe quá lớn, lại vừa rẻ, vừa đa dạng hiện diện ở đủ mọi gam của BYD, sắp được sản xuất từ các nhà máy ở Hungary, Thổ Nhĩ Kỳ và Tây Ban Nha ? Giới trong ngành ý thức được rằng chỉ trong một thời gian rất ngắn, điện thoại di động của những tên tuổi lớn trong ngành như Alcatel của Pháp hay Nokia của Phần Lan hoàn toàn biến mất khỏi thị trường.

« Châu Âu có Groenland và nắm giữ rất nhiều công trái phiếu của Mỹ ». Ngân hàng Đức, Deutsche Bank nhắc nhở Washington vào lúc tổng thống Hoa Kỳ định tung đòn thuế quan và cả giải pháp quân sự chiếm đoạt Groenland của Đan Mạch. Châu Âu, đang nắm giữ 40 % cổ phần và công trái phiếu của siêu cường số 1 toàn cầu. Với 10 ngàn tỷ đô la trong tay, Lục Địa Già có thể sử dụng nợ của nước Mỹ như một công cụ để bảo vệ « chủ quyền lãnh thổ » ?

Sau nhiều ngày đe dọa, cuối cùng tổng thống Donald Trump dịu giọng với châu Âu trên vấn đề Groenland khi thấy lãi suất tín dụng dài hạn 10 năm mà Hoa Kỳ tăng cao, gần đụng ngưỡng 5 %. Hôm 18/01/2026 một quan chức của Deutsche Bank, ngân hàng lớn nhất của Đức nhắc đến một thực tế : « Cho dù là một cường quốc quân sự và là nền kinh tế số 1 toàn cầu nhưng Hoa Kỳ có một nhược điểm, khi bị phụ thuộc vào những quốc gia khác để thanh toán hóa đơn ». Tạp chí tài chính Mỹ Forbes hôm 04/01/2026 trong bài viết mang tựa đề Mỹ với mức nợ khổng lồ 38.000 tỷ đô la, ai là chủ nợ của chúng ta ? Khoảng từ 25 đến 32 % số tiền đó, -tương đương với từ 950 đến 1216 tỷ đô la, do các chủ nợ nước ngoài quản lý. Nhật Bản (1.130 tỷ đô la) Anh Quốc (807 tỷ) và Trung Quốc (750 tỷ đô la) nắm giữ nợ công của Hoa Kỳ nhiều hơn cả. Điều đáng nói hơn cả là hiện tại Bắc Kinh chỉ còn nắm giữ 750 tỷ đô la công trái phiếu - Treasuries của Mỹ, tức chỉ bằng một nửa so với 10 năm trước đây.

Gánh nặng 1.000 tỷ đô la một năm để trả lãi cho chủ nợ

Với  núi nợ 38.000 tỷ đô la đó, trung bình hàng năm Bộ Ngân Khố phải chi 1.000 tỷ đô la chỉ để trả tiền lãi cho các chủ nợ. Do vậy Nhà Trắng đương nhiên rất quan tâm đến những trồi sụt của lãi suất ngân hàng, lãi suất tín dụng ngắn và dài hạn mà Hoa Kỳ phải đi vay.

Theo thẩm định của hãng tin Mỹ Bloomberg, Liên Hiệp Châu Âu mà Đan Mạch là một thành viên, cùng với Anh Quốc, Thụy Sĩ và Na Uy đang nắm giữ khoảng 10 % tổng nợ công của nước Mỹ và nếu tính luôn cả công trái phiếu và cổ phần của các công ty Mỹ trong tay các nhà đầu tư châu Âu thì tỷ lệ này lên tới 40 %. Hậu quả sẽ ra sao nếu như các nhà đầu tư châu Âu « bán đi hay chỉ cần ngừng mua thêm vào công trái phiếu bộ Ngân Khố Hoa Kỳ phát hành ?

Washington lùi bước trước nguy cơ lạm phát đánh mất lá phiếu của cử tri

Trên đài truyền hình tư nhân BFM TV John Plassard thuộc ngân hàng tư Cité Gestion -Genève Thụy Sĩ cho rằng tổng thống Donald Trump dịu dọng với châu Âu trên vấn đề Groenland trước hết là do áp lực chính trị trong nước. Tháng 11/2026 Hoa Kỳ tổ chức bầu cử giữa nhiệm kỳ và Nhà Trắng tuyệt đối không muốn để cử tri bất mãn vì vật giá leo thang. Áp lực của Châu Âu chỉ là một trong những yếu tố khiến Washington nhượng bộ.

« Lần này, mối đe dọa không chỉ xuất phát từ việc lãi suất tín dụng đi vay dài hạn tăng đột ngột do vấn đề Groenland. Thực ra một trong những yếu tố Hoa Kỳ phải đi vay tín dụng dài hạn với lãi suất cao, là vì Nhật Bản. Tokyo là chủ nợ lớn nhất của Mỹ. Đây là áp lực mạnh bắt Nhà Trắng phải cân nhắc. Điểm thứ nhì là hiếm khi nào Liên Âu dám nói không với Mỹ và dám khẳng định là sẽ không nhượng bộ, không để chủ quyền của một thành viên bị xâm phạm. Cùng lúc Donald Trump biết là sẽ phải hứng chịu hậu quả về mặt chính trị nếu như vì trừng phạt Liên Âu dẫn tới lạm phát, gây thiệt hại cho dân Mỹ. Hoa Kỳ chuẩn bị bầu cử giữa kỳ vào mùa thu này. Lạm phát là yếu tố quan trọng có thể quyết định cho kết quả đợt bầu cử 2026. Hiện tại lạm phát ở Mỹ là 2,7 % theo thống kê chính thức, thực tế đời sống đắt đỏ hơn vậy. Tỷ lệ 2,7 % vẫn còn cao hơn mục tiêu 2 % của Nhà Trắng. Lạm phát là hạt sỏi trong chiếc giầy của ông Trump ».

Giới tư bản thận trọng với nước Mỹ trong tay Donald Trump

Hơn bao giờ hết, Hoa Kỳ thực sự « cần tiền » của thế giới. Từ 1996 siêu cường kinh tế số 1 toàn cầu luôn trong thế « thiếu hụt » và phải đi vay. Trái lại từ Nhật Bản đến Trung Quốc, Liên Hiệp Châu Âu, Anh Quốc hay Thụy Sĩ, Canada .. là những nơi « dư thừa vốn », « dư thừa tiền tiết kiệm ». Kinh tế trưởng của ngân hàng Pháp Société Générale Michel Martinez so sánh : « Nếu như châu Âu bị phụ thuộc vào các quốc gia ngoài khối về nguyên liệu thô, hay về quốc phòng, thì trái lại châu lục này lại dư thừa vốn và đây là một lợi thế không nhỏ ».

Tháng 4/2025 vào lúc tổng thống Donald Trump công cố Ngày Giải Phóng Hoa Kỳ, áp dụng thuế đối ứng với toàn cầu, lãi suất tín dụng mà Mỹ phải đi vay đã đột ngột tăng cao, thị trường chứng khoán mất giá. Trong đêm 9-10/04/2025 lãi suất tín dụng 10 năm « tăng gần nửa điểm » trong vài giờ đồng hồ làm dấy lên viễn cảnh quốc gia mang nợ lớn nhất thế giới phải đối mặt với một « cuộc khủng hoảng niềm tin », thiếu hụt thanh khoản. Nhà Trắng sau đó đã buộc phải tạm hoãn cuộc chiến thương mại. Báo chí quốc tế khi đó ghi nhận một số những «  hoạt động bất thường trên các thị trường tài chính » khi các chủ nợ của Washington « ồ ạt bán đi công trái phiếu » của Hoa Kỳ hay tạm ngừng mua vào thêm công nợ bộ Ngân Khố Mỹ phát hành.

Lần này, vào lúc Donald Trump dọa đánh thuế vào bất kỳ một quốc gia nào chống đối Mỹ thâu tóm Groenland, hai quỹ đầu tư một của Thụy Điển và một của Đan Mạch rầm rộ thông báo nhanh chóng bán đi trái phiếu Kho Bạc Mỹ phát hành họ đang nắm giữ. Cho dù trên thực tế những quyết định này đã được đưa ra trước đòn hù dọa gần đây nhất của Donald Trump và về mặt quy mô (quỹ đầu tư Đan Mạch AkademikerPension thông báo « thanh lý » 100 triệu đô la công trái phiếu của Mỹ còn quỹ hưu trí Thụy Điển Alecta đã bán phần lớn trong số 11 tỷ đô la nợ Mỹ mà họ còn nắm giữ hồi đầu 2025) quyết định của hai quỹ đầu tư Bắc Âu này không thấm vào đâu nhưng đây là một lời nhắc nhở Washington rằng châu Âu là chủ nợ của Mỹ và có thể dùng công cụ này để trả đũa nếu chủ quyền quốc gia của một nước trong Liên Âu bị đe dọa, cho dù mối đe dọa đó xuất phát từ một nước đồng minh

Cũng trên đài BFM TV Wilfrid Galand tổng giám đốc công ty tài chính Montpensier đưa ra một yếu tố khác để giải thích mức độ phụ thuộc của Mỹ vào tư bản châu Âu :

« Chúng ta đang sống trong thế giới cần nguyên liệu để vận hành, mà nguyên liệu của nền kinh tế Hoa Kỳ là nợ. Tức là Mỹ rất cần tín dụng để bảo đảm tăng trưởng. Điều đó có nghĩa là chỉ cần lãi suất tín dụng bị đẩy lên cao là tất cả mọi người, ngay cả ông Trump cùng trong trại thái bất an. Điều này từng xảy ra hồi tháng 4/2025 khi ông tuyên bố Ngày Giải Phóng nước Mỹ và áp dụng thuế đối ứng với toàn cầu. Khi đó lãi suất Mỹ phải đi vay đã bị đẩy lên cao và chính điều này khiến tổng thống Mỹ lùi bước. Lần này, về góc độ kinh tế mà nói phản ứng của châu Âu dứt khoát hơn hẳn, trong lúc ưu tiên của Donald Trump là vấn đề lãi suất. Ông muốn thu hẹp khoảng cách giữa lãi suất ngắn hạn với lãi suất dài hạn, để thúc đẩy tiêu thụ và nhất là thúc đẩy thị trường địa ốc. Donald Trump có thể thúc ép Cục Dự Trữ Liên Bang, đòi FED điều chỉnh lãi suất chỉ đạo của ngân hàng. Nhưng lãi suất dài hạn mà Hoa Kỳ phải đi vay không tùy thuộc vào ngân hàng trung ương Mỹ hay vào tổng thống Trump. Điều bất thường ở đây, là vào lúc kinh tế Mỹ có khuynh hướng tăng trưởng tốt và tháng 9/2025 ngân hàng trung ương Mỹ đã hạ lãi suất chỉ đạo. Với hai yếu tố này, nhẽ ra lãi suất tín dụng dài hạn phải thấp. Nếu như các chủ nợ của Hoa Kỳ đòi tín dụng cao, có nghĩa là họ không mấy tin tưởng vào kinh tế Mỹ, không an tâm về khối nợ của Hoa Kỳ. Điều này cũng cho thấy kinh tế Mỹ quá phụ thuộc vào tín dụng, vào khả năng đi vay nợ. Điều đó bắt buộc Donald Trump phải chú ý ».

3 trở ngại khi sử dụng vũ khí tài chính để phản công

Tuy nhiên, trước mắt tất cả các nhà phân tích cùng nhận định ồ ạt bán đi công trái phiếu của Hoa Kỳ để « phạt » Mỹ muốn thâu tóm Groenland là « không thực tế ». Florence Pisani kinh tế gia cơ quan tư vấn tài chính Candriam-trự sở taik Luxembourg giải thích : Vấn đề thứ nhất, trong trường hợp của châu Âu, cho dù là một chủ nợ lớn, nhưng khác với Trung Quốc, « phần lớn công trái phiếu và cổ phiếu của Mỹ do các thực thể tư nhân châu (ngân hàng tư nhân, quỹ đầu tư tư nhân hay các hãng bảo hiểm…) nắm giữ » Điều đó có nghĩa là khả năng để chính phủ Anh, Đức hay Pháp, Thụy Sĩ… can thiệp có hạn.

Lý do thứ hai khiến bất kỳ một chủ nợ nào cũng phải suy nghĩ rất kỹ trước khi « ồ ạt bán đi cổ phần và công trái phiếu của Hoa Kỳ » bởi vì các chủ nợ đều rất cần Mỹ : bán đi một khối lượng lớn và trong một thời gian ngắn cổ phần và công trái phiếu Hoa Kỳ, sẽ gây xáo trộn nền kinh tế số 1 toàn cầu. Thử hỏi nếu các nước châu Âu bán ra cùng lúc một phần trong số 10.000 tỷ đô la nợ của Mỹ đang nắm giữ trong tay, thì ai có đủ sức để mua lại số nợ này ? Vả lại, ai cũng biết, chỉ cần « Mỹ hắt hơi, thế giới cảm lạnh », tức là khủng hoảng tài chính hay kinh tế xuất phát từ Hoa Kỳ ảnh hưởng tiêu cực đến các nền kinh tế của châu Âu, của Canada và hai chủ nợ lớn ở châu Á là Nhật Bản và Trung Quốc. Trong chiều ngược lại, châu Âu, Nhật Bản hay Trung Quốc, Canada là những nước dư thừa vốn tiết kiệm do vậy mới là « chủ nợ lớn của Mỹ », vậy nếu tẩy chay cổ phần và công trái phiếu của Hoa Kỳ thì làm thế nào để kiếm lãi từ các khoản vốn dư thừa đó ?

Cuối cùng, Washington cũng là chủ nợ của các nước châu Âu và đang nắm giữ đến 1/3 kho dự trữ vàng của Đức …. Do vậy nếu bị « tấn công » bằng đòn tài chính, chắc chắn là Hoa Kỳ sẽ phản công … Hiện tại không một định chế tài chính nào, không một quốc gia nào, cho dù là Trung Quốc hay Nhật Bản dám thách thức Cục Dự Trữ Liên Bang Mỹ. Trong hoàn cảnh đó, dùng nợ của Mỹ để chống Mỹ là dạng « vũ răn đe » và chỉ sử dụng trong thế đường cùng như Tobias Gehrhe thuộc nhóm nghiên cứu CERI của Châu Âu ghi nhận.

« Sell America »

Song nói như vậy không có nghĩa là các chủ nợ của Hoa Kỳ hoàn toàn bị bó tay. Trong 1 thập niên, nợ của Mỹ do Trung Quốc nắm giữ đã giảm đi phân nửa. Bắc Kinh chỉ còn quản lý 750 tỷ đô la công trái phiếu của Hoa Kỳ. Những căng thẳng về địa chính trị, cuộc chiến thương mại và cạnh tranh Mỹ -Trung thúc đẩy Đảng Cộng Sản Trung Quốc bán bớt công trái phiếu của Hoa Kỳ. Nhật Bản từ tháng 4/2025 khi đã bị tổng thống Trump tuyên chiến trên mặt trận thương mại đã áp dụng chính sách « sell America » không còn giữ quá nhiều công trái phiếu Bộ Ngân Khố Mỹ phát hành. Dù vậy với hơn 1.000 tỷ đô la công trái phiếu của Mỹ, Tokyo hiện là chủ nợ lớn nhất của Washington.

Giới trong ngành cũng đã quan sát một số động thái tương tự từ phía các nhà đầu tư châu Âu, những cũng phải nói « nợ của Mỹ » vẫn có sức thu hút lạ thường. Ngân hàng Anh Barclays ghi nhận : trong thời gian tháng 6-11/2025 cộng đồng quốc tế đã mua vào thêm 67 tỷ đô la cổ phiếu và công trái phiếu của Mỹ. Tức là các nhà đầu tư vẫn rót thêm vốn vào cho quốc gia mang nợ nhiều nhất trên hành tinh. Ngay cả trong trường hơp của Trung Quốc, chuyên gia kinh tế Brad W. Setser thuộc cơ quan tư vấn Council on Foreign Relations -trụ sở tại New York, ghi nhận : đành rằng vì xung khắc với Washington, Bắc Kinh đã bán đi nhiều công trái phiếu của Mỹ nhưng « qua trung gian của Bỉ và Luxembourg, một phần tư bản của Trung Quốc vẫn chuyển hướng đổ vào Hoa Kỳ ». Ông kết luận « nhìn chung từ 2015 khối lượng nợ của Mỹ mà Trung Quốc nắm giữ vẫn ổn định »

Trái với các dự báo, kinh tế Mỹ không sụp đổ, chỉ số chứng khoán tiếp tục tăng thêm. Riêng có chính sách mạnh tay trục xuất người nhập cư của chính quyền Trump trong năm đầu nhiệm kỳ 2 ảnh hưởng nhiều đến đời sống kinh tế của cộng đồng người Việt tại California. Từ đầu 2026, phí tổn về y tế sẽ là một gánh nặng mới đối với thành phần có thu nhập thấp. RFI tiếng Việt phỏng vấn nhà bình luận Nguyễn Kim Bình đài Little Saigon TV.

1 tỷ đô la cho mỗi « vé vào cửa »

365 ngày để thay đổi cục diện của thế giới và của chính nước Mỹ. Về đối ngoại, tổng thống Hoa Kỳ thứ 47 đang theo đuổi tham vọng chiếm đoạt Groenland từ tay Đan Mạch, kể cả bằng sức mạnh quân sự. Sáng kiến mới nhất của chủ nhân Nhà Trắng là thành lập Hội đồng Hòa bình, mà theo các tiết lộ ban đầu, đây sẽ là một cơ chế để thay thế Liên Hiệp Quốc với một khác biệt quan trọng là các bên tham gia phải chi ra một tỷ đô la để được công nhận là thành viên thường trực. Gần như hàng tháng, Washington sử dụng lại đòn thuế quan để dọa nạt các đối thủ cũng như đối tác hay đồng minh của Hoa Kỳ.

Đời sống chính trị văn hóa, xã hội của khoảng 350 triệu người dân Mỹ cũng đã có nhiều thay đổi : Hơn 300.000 nhân viên làm việc cho chính phủ Liên Bang đã không còn tại chức. Một số cơ quan Nhà nước đã bị giải thể hoặc đã được tổ chức lại. Bộ Quốc Phòng Mỹ đã đổi tên thành bộ Chiến Tranh, một số trung tâm văn hóa ở thủ đô Washington đã được gắn thêm tên của tổng thống Hoa Kỳ đương nhiệm.

Tháng 11/2024 ứng viên tổng thống Donald Trump đắc cử với lời hứa tiến hành « một đợt trục xuất quy mô nhất trong lịch sử Hoa Kỳ ». Chính phủ huy động đặc vụ di trú ICE đến tận trường học, nhà thờ, nhà máy đến các nông trại để săn lùng người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ … Chính sách di trú trong một năm qua của chính quyền Trump ảnh hưởng nhiều đến đời sống, đến các sinh hoạt kinh tế của người dân Việt Nam tại bang California, cho dù là trái với các dự báo, kinh tế Hoa Kỳ hoàn toàn không sụp đổ vì các đòn « thuế hải quan », kể cả ở mức nặng nhất và với các đối tác thương mại quan trọng nhất của Mỹ. Chỉ số chứng khoán vẫn rất ổn định kể từ khi ông Trump nhậm chức cách nay đúng một năm.

Trả lời RFI Tiếng Việt, nhà bình luận Nguyễn Kim Bình, của đài truyền hình Little Saigon TV nhấn mạnh đến hai tốc độ của cùng một nền kinh tế Hoa Kỳ. Là một tiếng nói quen thuộc của chương trình « Tin Nổi Bật » Little Saigon TV, ông Bình đặc biệt nhấn mạnh đến những thay đổi trong trong cộng đồng người Việt ở Mỹ trong năm qua, với một khác biệt lớn giữa thành phần khá giả với những người có thu nhập thấp. Giới tiểu thương trông cậy vào nguồn lực lao động nhập cư gặp nhiều khó khăn.

RFI : Xin kính chào ông Nguyễn Kim Bình, cảm ơn ông nhận tham gia chương trình Việt ngữ của Đài phát thanh Quốc tế Pháp. Thưa câu hỏi đầu tiên, trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ Trump 2, đời sống của người Việt tại Hoa Kỳ có những thay đổi nào ?

Nguyễn Kim Bình : Phải nói 2025 là một năm lạ kỳ. Có vẻ như là có hai nền kinh tế song song với nhau. Đối với thành phần khá giả, cụ thể là ví dụ như gia đình có hai người đi làm và có thu nhập trung bình một năm là khoảng trên 100.000 - những chuyên gia..., thì cuộc sống thoải mái. Các công ty kỹ thuật cao vẫn phát triển, không sa thải người hàng loạt giống như là những cái cuộc suy thoái kinh tế lớn trước đây. Giới có thu nhập cao và đã có một cái nền tảng vững - nhất là đã mua nhà,thì cảm thấy mỗi lúc họ mỗi giàu lên vì giá nhà tăng lên trong năm vừa rồi. Tương tự như vậy là những người đã đầu tư tiết kiệm trong thị trường cổ phiếu chẳng hạn thì thấy tài sản đó đã tăng lên : cuộc sống sung túc hơn.

Trái lại, những người mà không có tài sản- đây là những người chưa mua được nhà, những người trẻ mới đi làm hoặc là những người mới sang Mỹ gia đình thu nhập thấp thì đời sống chật vật hơn. Đối với thành phần này thì họ không có tài sản và đời sống khó khăn hơn. Ngoài ra, giá nhà vẫn tăng lên, giá bảo hiểm, nhà, bảo hiểm, sức khỏe, nói chung là các loại bảo hiểm đều tăng.

Có lẽ một cái tin vui nhất thôi là vào cuối năm 2025 giá xăng bắt đầu giảm : giảm khoảng chừng gần 20%o ở vùng California. Ngoài ra thì những nhu cầu hàng ngày (thực phẩm, thức ăn, tiền bảo hiểm y tế...)  và vật giá nói chung không có tăng mạnh như thời Covid nhưng cũng không giảm chút nào. 

RFI : Báo chí nước ngoài thường chú ý đến chỉ số lạm phát, vậy cụ thể, giá một bát phở chẳng hạn ở khu Little Saigon trong 12 tháng qua có đắt hơn so với trước hay không ?

Nguyễn Kim Bình : Dạ câu hỏi rất cụ thể : Và món mà mỗi người đều để ý không chỉ là một tô phở mà gần như là mì, hủ tiếu hay là một đĩa cơm tấm... trung bình vẫn là khoảng 15 đô la . Ngay cả những món mà bình dân hơn như là bánh mì hay là bánh bao, cà phê ... thì giá cả có tăng chút đỉnh chứ không thể giảm được chút nào.

RFI : Trên thị trường lao động, hiện tại có dễ tìm việc làm ở Mỹ hay không ?

Nguyễn Kim Bình : Tỷ lệ thất nghiệp mới nhất hiện giờ là 4,4% (tháng 12/2025). Tức là tương đối cao so với lại thời điểm thuận lợi nhất, tức là khi tỷ lệ thất nghiệp chỉ chừng 3,5%. Một cách cụ thể số người mất việc  thì chưa có nhiều, nhưng mà những người mà đã lỡ mất việc thì khó tìm việc hơn so với 3 năm trước.

Có lẽ hai cái ngành mà nó có ảnh hưởng nhiều nhất đó là ngành xây cất và cái ngành dịch vụ mà người Việt Nam mình vẫn khống chế lâu nay, đó là các tiệmlàm móng tay. Trong ngành xây cất vì lượng lao động chính trong ngành xây cất  là những người Mễ và có lẽ đa số là những người Mễ mà không có giấy tờ. Cho nên bây giờ lượng đó hiếm lắm và nhờ vậy mà lại tạo ra cơ hội cho những người Việt Nam. Ngược lại những ông chủ Việt tuyển dụng lao động là người Mễ thì gặp khó khăn và mất đi một nguồn nhân công quan trọng. Bây giờ mà muốn thuê một người Mễ đi cắt cỏ thì giá lương tăng lên gấp rưỡi.

RFI : Còn về bảo hiểm y tế ? 

Nguyễn Kim Bình : Người Việt Nam ở đây ngoài những người khá giả tự lo bảo hiểm y tế thì có hai trường hợp. Những người mà thu nhập thấp lâu nay họ đã được chăm sóc  miễn phí cquachương trình Medicaid. Những người này cho đến bây giờ vẫn chưa có bị ảnh hưởng trực tiếp. Qua năm mới 2026 có những cái điều kiện đi kèm để được trợ cấp y tế. Thí dụ như những người nào mà không có con nhỏ thì sẽ phải đi làm chứ không có ngồi nhà mà hưởng được cái bảo hiểm y tế miễn phí đó được.

Thành phần thứ nhì sẽ bị ảnh hưởng nhiều hơn là những người mà thu nhập vừa phải thôi, chưa phải là khá giả nhưng mà cũng không còn nghèo. Thành ra họ không được bảo hiểm miễn phí đó mà sẽ phải mua bảo hiểm qua chương trình của chính phủ trợ giá mà người ta vẫn gọi là ObamaCare . Số này họ sẽ bị ảnh hưởng nhiều là vì theo cái quy định mới mà hiện giờ vẫn còn đang tranh cãi ở Quốc Hội. Nếu không đạt được một giải pháp vào cuối tháng này thì khoản trợ giá cho những trường hợp đó nó không còn nữa, Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến trường hợp những gia đình bốn người mà có thu nhập khoảng chừng 50 hay là 60 ngàn. Ở California này thì mức thu nhập năm 60 ngàn đô la một năm nó cũng vừa đủ sống thôi. Số này sẽ phải mua bảo hiểm sức khỏe cho gia đình và có lẽ sẽ phải trả thêm cả ngàn đô la một tháng.

RFI : Các biện pháp bố ráp người nhập cư trái phép cứng rắn trong năm vừa qua, đã có những tác động cụ thể nào đến đời sống kinh tế của người Việt ở California, khi biết rằng không ít các nhà hàng, các siêu thị của người Việt, của người Châu Á sử dụng lao động nước ngoài…

Nguyễn Kim Bình : Đối với những người Việt đã định cư ở Mỹ ở lâu rồi thì thật sự là có vẻ dửng dưng với chuyện này. Có thể thấy là hầu hết những người mà đã từng ủng hộ ông Trump trong cuộc bầu cử 2024 thì họ không có gì phải lo. Rất ít người phản đối chính sách di trú. Đối với những người mà chưa vào quốc tịch, thì có lo chứ không phải không.

Những có những người  đang có thẻ xanh, họ không dám đi về Việt Nam vì họ sợ khó quay trở lại. Lỡ mà có gì trục trặc ở phi trường thì không biết hậu quả như thế nào. Tuy là họ không có một cái tiền án nào hết ở Mỹ.

Trong trường hợp thứ hai là những người Việt Nam đã định cư ở Mỹ nhiều năm rồi - phần lớn họ là những người đến Mỹ trong lúc trẻ và họ lỡ phạm một cái tiền án. Họ đã thi hành án nhưng đó là một tì vết, khó vào quốc tịch trong nhiều năm. Những trường hợp này bị ảnh hưởng nhiều. (...)

Rất nhiều người Việt Nam lúc ban đầu cứ nghĩ ra cái những các đợt càn quét nhắm vào người nhập cư chỉ ảnh hưởng đến người di dân lậu thôi. Đặc biệt là những người gốc Hispanic tại vì họ là cái số đối tượng lớn nhất. Thành ra người Việt Nam mà lúc đầu có vẻ dửng dưng. Có rất nhiều người cũng có vẻ dửng dưng nghĩ là đây là cái cách mà Mỹ sẽ giải quyết chuyện nội bộ của Mỹ thôi và không ảnh hưởng gì đến Việt Nam mình. Nhưng sau một năm thì mới khám phá là cái cuộc sống và nền kinh tế giữa hai cái cộng đồng gắn kết chặt chẽ vào nhau. Chỉ riêng ở vùng Orange County cộng đồng người Trung Mỹ chiếm khoảng 30% dân số.

Gần như là trong tất cả các nhà hàng ở Little Saigon  Snếu mình đi vào trong bếp á mình sẽ thấy những người Mễ làm việc ở trong. Và nhờ vậy mà thức ăn đây vẫn rẻ hơn ở những nơi khác trên nước Mỹ. Cho nên người Việt Nam mình lâu nay mình vẫn hưởng được cái lợi đó. Gần như tất cả mọi căn nhà ở vùng này từ cái sân trước cửa cho đến cái vườn sau đều có một bàn tay của người công nhân người Mễ. Có khi họ dựng lên từ đầu luôn.

Trong ngành xây dựng ở đây, chủ là Việt Nam nhưng mà người Mễ là công nhân xây dựng. Không còn nguồn lao động này nữa người ta mới thấy ảnh hưởng đến kinh tế của người Việt Nam. Đó là mặt cung. Còn ở mặt cầu, vắng người Mễ rồi mới hiểu. Ví dụ như những tiệm làm móng tay, có những tiệm thì họ phục vụ cho khách sang ở những cái vùng thành phố sang. Có rất nhiều tiệm họ phục vụ cho khách bình dân ở những khu vực mà có đông cư dân người Mễ. Và một năm vừa rồi lúc mà người Mễ họ bắt đầu họ bị trục xuất.

Ngay cả những người nào không bị trục xuất ,  họ cũng không dám ra đường. Và họ có ra đường thì họ cũng để dành tiền cho những khoản chi tiêu thiết yếu. Cho nên các cửa hàng của người Việt bị mất đi một cái lượng khách lớn. 

RFI : Xin chân thành cảm ơn nhà bình luận Nguyễn Kim Bình, đài Little Saigon TV.

Mỹ là mẫu số chung của nhiều biến cố xảy ra trên thị trường dầu hỏa thế giới trong một chục ngày đầu năm 2026 : Can thiệp quân sự và kiểm soát xuất khẩu dầu hỏa của Venezuela ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi kinh tế của Bắc Kinh. Là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng khác của Trung Quốc, Iran bị Hoa Kỳ đe dọa nếu đàn áp người biểu tình. Hải quân Mỹ bắt giữ một tàu chở dầu mang cờ Nga làm dấy lên lo ngại về một « cuộc chiến dầu hỏa » giữa hai nhà sản xuất và xuất khẩu nặng ký của thế giới. 

Tổng thống Donald Trump đang tính toán những gì chưa đầy một năm đến kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ ? Sau các đòn « trừng phạt », và « thuế quan » đến lượt dầu hỏa trở thành công cụ phục vụ lợi ích an ninh và địa chính trị của nước Mỹ ?

Sau nhiều tháng chuẩn bị, Mỹ đã can thiệp quân sự vào Venezuela. Ngay sau đó tổng thống Donald Trump thông báo chính quyền mới tại Caracas đã chuyển nhượng từ 30 triệu đến 50 triệu thùng dầu cho Hoa Kỳ, mở thêm van dầu cho dân Mỹ. Ông Trump cũng khẳng định Hoa Kỳ đã « lập tức »  kiểm soát các hoạt động xuất khẩu dầu hỏa, chiếm 90 % tổng kim ngạch xuất khẩu của Venezuela và Washington « sẽ tiếp tục cung cấp dầu của Venezuela cho Trung Quốc ».

Mục đích đối nội trước bầu cử giữa nhiệm kỳ

Báo tài chính The Wall Street Journal tiết lộ tổng thống Hoa Kỳ muốn giữ giá dầu ở ngưỡng 50 đô la một thùng, thay vì từ 60 đến 65 đô la một thùng như hiện tại. Lý do tháng 11/2026 cử tri Mỹ được kêu gọi bầu lại 35 thượng nghị sĩ và 435 dân biểu ở Hạ Viện. Bầu cử giữa nhiệm kỳ sau gần 2 năm cầm quyền là một « cuộc hẹn » quan trọng đối với mỗi tổng thống Hoa Kỳ, Donald Trump không là một ngoại lệ. Trong một năm qua, giá 1 gallon xăng tại Mỹ đã giảm 8 % và đây là dấu hiệu rõ rệt nhất giảm chi phí sinh hoạt tại Mỹ và cũng là một " phương tiện hiệu quả để chinh phục lá phiếu cử tri trước bầu cử giữa nhiệm kỳ (mid-term)". Đối với các nhà sản xuất của Mỹ, cái giá 50 đô la một thùng dầu cũng được coi là ngưỡng « có thể chấp nhận được » họ vẫn có lãi để tiếp tục khai thác.

Ngay sau chiến dịch quân sự tại Venezuela, Donald Trump đã lập tức khuyến khích các tập đoàn dầu hỏa Hoa Kỳ đầu tư vào quốc gia Nam Mỹ này. Trả lời báo Le Figaro, chuyên gia về dầu hỏa, Francis Perrin, giám đốc nghiên cứu Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược IRIS của Pháp nhấn mạnh không là yếu tố duy nhất, nhưng dầu hỏa là một chìa khóa trong quyết định của tổng thống Trump về Venezuela :  

« Donald Trump rất rõ ràng và đã nhanh chóng hành động : chỉ trong vài ngày, Mỹ hoàn toàn làm chủ nguồn xuất khẩu dầu hỏa của Venezuela. Dầu hỏa ở đây là một trong những lý do thôi thúc Washington can thiệp vào quốc gia Nam Mỹ này, bên cạnh những vấn đề như là ma túy, nhập cư, hay tư tưởng chính trị của Caracas và nhất là những liên hệ giữa Venezuela với Trung Quốc cũng như với Iran ».

Cũng tổng thống Trump kêu gọi các tập đoàn Mỹ mạnh dạn đầu tư vào Venezuela. Tuy là một trong những mỏ dầu tiềm năng nhất của thế giới và từng là một thành viên sáng lập của khối các quốc gia xuất khẩu dầu hỏa, nhưng Venezuela đã đánh mất hào quang. Sản lượng hiện tại ước chừng từ 900.000 đến 1 triệu thùng mỗi ngày. Để so sánh thì một quốc gia dầu hỏa khác cũng đang bị phương Tây trừng phạt là Iran, năm 2024 cung cấp từ 3,2 đến 3,5 triệu thùng dầu một ngày. Do vậy theo chuyên gia Francis Perrin, viện IRIS trước mắt các tập đoàn năng lượng của Mỹ không hào hứng như tổng thống Trump mong đợi.

« Các tập đoàn dầu hỏa Mỹ là những công ty tư nhân. Họ chạy theo lợi nhuận nhưng không nhất thiết phải nghe theo chỉ định của tổng thống Trump. Không phải vì ông bảo họ lao vào Venezuela mà họ nghe theo. Các tập đoàn này căn cứ vào một số điều kiện trước khi quyết định đầu tư. Những điều kiện đó gồm : ổn định chính trị lâu dài, bởi vì ngành công nghiệp dầu hỏa cần đầu tư rất nhiều, đầu tư hàng chục tỷ đô la và phải mất 10 -20 thậm chí là 30 năm mới mong lấy lại vốn. Điều kiện thứ nhì để bỏ vốn vào Venezuela là các hãng Mỹ cầm chắc phải có lãi. Điều đó có nghĩa là sẽ phải đàm phán rất chi tiết với Caracas về hợp đồng khai thác, hoạt động … Về điểm này quyết định sau cùng thuộc về Venezuela. Yếu tố thứ ba mang tính quyết định tùy thuộc vào những dự phóng của các tập đoàn dầu hỏa về thị trường vàng đen trên thế giới trong trung và dài hạn. Xu hướng hiện nay là thế giới dư thừa dầu hỏa, cung nhiều hơn cầu. Giá dầu do luật thị trường định đoạt và hoàn toàn không do Caracas hay Washington quyết định ».  

Caracas đương nhiên phải chấp nhận

Nhưng trong vấn đề dầu hỏa Venezuela, tổng thống Trump đã ghi được một bàn thắng quan trọng : Mỹ giành được từ tay chính quyền mới ở Caracas quyền quyết định về lượng dầu xuất khẩu của Venezuela. Chuyên gia về dầu hỏa Francis Perrin nhìn nhận đây là một thỏa thuận quá bất cân đối với Venezuela.  

« Các giới chức Venezuela không có sự lựa chọn nào khác. Caracas bắt buộc phải chấp nhận đàm phán và để cho Hoa Kỳ quyết định Venezuela được xuất khẩu bao nhiêu dầu, bán cho ai và với giá nào. Điều đó có nghĩa là Caracas không thể áp dụng chính sách giá cả ưu đãi với Cuba và nhất là với Trung Quốc »

Mục tiêu đối ngoại : Từ Trung Quốc đến Nga

Mỹ là mẫu số chung của ba sự kiện gần đây nhất liên quan đến ngành dầu hỏa toàn cầu là từ vụ can thiệp quân sự ở Venezuela đến việc Hải Quân Hoa Kỳ tạm bắt giữ một tàu dầu của Nga, và nhất là những diễn biến tại Iran, một mỏ dầu khác của thế giới. Tuy không mới nhưng Nga và Trung Quốc là những mục tiêu quan trọng nhất các nhà chiến lược của MỸ đang nhắm tới. Francis Perrin viện IFRI phân tích :

« Rõ ràng, Trung Quốc trong tầm ngắm của Hoa Kỳ khi Washington can thiệp quân sự vào Venezuela. Chiến lược an ninh quốc gia Mỹ công bố tháng 12/2025 đã nhấn mạnh là không một cường quốc nào ngoài châu Mỹ và là những đối thủ của Hoa Kỳ được quyền sở những cơ sở mang tính chiến lược tại châu lục này. Với chính quyền Trump, dầu hỏa của Venezuela là một vấn đề chiến lược. Trung Quốc là khách hàng lớn nhất của Venezuela và lại mua dầu của nước này với giá rẻ. Ngoại trưởng kiêm cố vấn an ninh quốc gia của Nhà Trắng, Marco Rubio quan niệm thời kỳ đó đã chấm dứt ».

Sự cố tàu dầu của Nga hôm 07/01/2025 bị bắt giữ từng làm dấy lên lo ngại Matxcơva sẽ trả đũa và có thể là bằng cách « cũng sẽ chặn bắt » các tàu dầu của Hoa Kỳ…. Nhưng kịch bản « một cuộc xung đột dầu hỏa » trực tiếp giữa Washington và Matxcơva tạm thời đã lắng xuống. Dù vậy giới phân tích lưu ý : Từ đầu những năm 2000, Nga đã thắt chặt quan hệ với Venezuela coi đây như một điểm nhất trong mục tiêu thách thức Hoa Kỳ đang dẫn dắt trật tự thế giới. Các ông Vladimir Putin và Hugo Chávez tận dụng mối quan hệ cá nhân tốt đẹp để thách thức Washington và mở ra một cánh cửa cho nước Nga tại châu Mỹ Latinh, như nhận định của Financial Times. Mua bán vũ khí và dầu hỏa là trọng tâm trong mối bang giao song phương. Do vậy giới quan sát đã ngạc nhiên trước phản ứng kín đáo của Nga khi Mỹ can thiệp vào Venezuela và bắt cóc tổng thống Maduro.

Thực ra từ 2025 chính quyền Trump đã tìm cách chận nguồn thu nhập dầu của Nga. Rõ rệt nhất áp lực triền miên nhắm vào Ấn Độ. Nhà Trắng liên tục đòi New Delhi ngừng hay hạn chế mua vào dầu hỏa của Nga. 

Ẩn số Iran 

Trái lại thì lo ngại đang lớn dần khi mà tổng thống Mỹ dọa « can thiệp » kể cả bằng phương tiện quân sự vào Iran, đã khiến giới trong ngành thận trọng hơn hẳn. Trung Quốc là một trong những bên liên quan hàng đầu, do là khách hàng lớn nhất và gần như duy nhất, rất trung thành với dầu hỏa Iran. Năm ngoái Iran sản xuất dưới 3,5 triệu thùng dầu mỗi ngày và gần một nửa hoàn toàn chỉ để cung cấp cho Trung Quốc. 

Giám đốc nghiên cứu của viện quan hệ quốc tế và chiến lược IRIS của Pháp nói đến mối liên hệ chặt chẽ giữa dầu hỏa và chiến tranh :

« Dầu hỏa và chiến tranh luôn gắn liền với nhau : lúc thì dầu hỏa là nguyên nhân dẫn đến chiến tranh, lúc thì đấy là một trong những lý do dẫn tới xung đột. Chiến tranh -như trường hợp của Ukraina từ đầu 2022 mang lại những hậu quả rất lớn đối với lĩnh vực dầu hỏa, năng lượng.  Trong mọi trường hợp dầu hỏa nuôi dưỡng chiến tranh bởi vì xe thiết giáp, chiến xa … chiến đấu cơ hay tàu chiến cũng đều cần phải có xăng dầu … Trong trường hợp của Venezuela, vàng đen chỉ là một trong những yếu tố đã thúc đẩy Hoa Kỳ can thiệp ».

Tham vọng chiếm đoạt tài nguyên

Trong thời đại « ảo » thế giới cần những tài nguyên « thực » hơn bao giờ hết, cho nên yếu tố địa chính trị và tham vọng tài nguyên thiên nhiên càng lúc càng gắn chặt vào nhau. Francis Perrin, giám đốc nghiên cứu viện IRIS của Pháp kết luận.

« Địa chính trị và tài nguyên thiên nhiên giờ đây gắn chặt vào nhau. Dầu hỏa là yếu tố quyết định trên bàn cờ năng lượng. Còn khoáng sản chiến lược thì đang nắm giữ chìa khóa trong những lĩnh vực then chốt như công nghiệp quân sự, công nghệ kỹ thuật số, công nghệ năng lượng sạch …Thế giới ảo ngày hôm nay thực ra rất cần những tài nguyên thực, những tài nguyên vật chất ».   

Điểm nhấn trong hồ sơ dầu hỏa hiện nay là ba biến cố đang diễn ra từ đầu năm 2026, có thể báo trước những gì có thể xảy ra trong những tranh chấp tài nguyên ở mọi nơi trên thế giới, kể cả ở Biển Đông. 

Một ngày trước khi bị Hoa Kỳ « bắt cóc » và đưa về New York, hôm 02/01/2025, tại phủ tổng thống Venezuela, Nicolas Maduro đã tiếp đặc sứ Trung Quốc đặc trách toàn khu vực châu Mỹ Latinh. Caracas là một cánh cửa quan trọng cho phép Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng khu vực sát cạnh với Washington. Trong cuộc đọ sức với Mỹ âm ỉ từ 2017 đến nay, châu lục này càng mang tính chiến lược với Trung Quốc.

Chủ nợ và khách hàng lớn nhất của Venezuela

« Chỉ trong vài giờ, Trung Quốc vừa mất đi một đối tác thân thiết và có lẽ là gần gũi nhất ». Chuyên gia về châu Á Marc Julienne, giám đốc điều hành trung tâm nghiên cứu Centre Asie thuộc Viện Quan Hệ Quốc Tế Pháp IFRi nhận định như trên về vụ Mỹ can thiệp vào Caracas. Còn David Wurmser, nguyên cố vấn của phó tổng thống Hoa Kỳ Dick Cheney, nhận xét với báo tài chính Nhật Niekki Asia : Bắc Kinh phải cân nhắc lại chiến lược tại châu Mỹ Latinh và ở vùng biển Caribe sau vụ Mỹ bắt giữ tổng thống Maduro, đồng thời mất các nguồn dầu của Venezuela sẽ là một « tai họa » đối với đà tăng trưởng của Trung Quốc.

Năm 2024, tổng kim ngạch mậu dịch hai chiều đạt 6,4 tỷ đô la. Khoảng 70 % xuất khẩu dầu hỏa của Venezuela nhằm phục vụ thị trường Trung Quốc. Từ 2019, khi Washington ban hành lệnh cấm vận chính quyền Maduro, Trung Quốc đã trở thành khách hàng lớn nhất của Venezuela, nhất là thông qua các công ty « bình phong », giúp các đại tập đoàn năng lượng như Sinopec và PetroChina lách lệnh trừng phạt của Mỹ. Chỉ một mình Venezuela chiếm khoảng 10 % kim ngạch nhập khẩu dầu của Trung Quốc.  

Theo các số liệu của cơ quan tư vấn chuyên về năng lượng Kpler, năm ngoái, Trung Quốc nhập khẩu gần 400.000 thùng dầu của Venezuela mỗi ngày, khối lượng này cao hơn 47 % so với hồi 2024 và trung bình Caracas bán cho Trung Quốc dầu với giá thấp hơn so với thị trường từ 12 đến 15 đô la/thùng.

Từ đầu những năm 2000, Trung Quốc đã chú ý đến Venezuela dưới thời cố tổng thống Hugo Chavez. Với dự án Con Đường Tơ Lụa thế kỷ 21, Bắc Kinh từng bước trở thành chủ nợ chính của một đất nước đang nắm giữ gần 1/5 dự trữ dầu hỏa toàn cầu. Trong giai đoạn 2007-2013 Trung Quốc cấp 60 tỷ đô la tín dụng cho Caracas để đối lấy vàng đen, mua với giá rẻ.

Mỹ gián tiếp phương hại tới quyền lợi của Trung Quốc tại Venezuela

Trả lời kênh truyền hình Pháp France 24, nhà báo độc lập Paul Cabanis ghi nhận :

« Chắc chắn Trung Quốc là mục tiêu Mỹ nhắm tới trong đợt can thiệp quân sự vào Caracas và đương nhiên là Washington quan tâm đến dầu hỏa của Venezuela. Đây là nơi nắm giữ 18 % dự trữ dầu của toàn thế giới, mà phần lớn còn chưa được khai thác. Từ nhiều năm qua, kinh tế Venezuela bị phong tỏa và trên nguyên tắc dầu hỏa bị cấm vận. Nhưng thực ra chính quyền Maduro vẫn bán dầu cho Cuba và nhất là cho Trung Quốc. Từ 2022, chính quyền Biden đã từng liên hệ  với Caracas, nhiều cuộc họp bí mật đã diễn ra để đưa tập đoàn dầu hỏa Chevron trở lại Venezuela ».

Dầu hỏa, nhược điểm của Bắc Kinh

Phát biểu chỉ vài giờ sau khi tổng thống Venezuela Nicolas Maduro và phu nhân bị dẫn độ sang Hoa Kỳ và bị tạm giam ở một nhà tù New York, nguyên thủ quốc gia Mỹ Donald Trump để ngỏ khả năng Trung Quốc tiếp tục nhận được dầu sản xuất từ Venezuela, nhưng đây mới chỉ là một tuyên bố kiểu « lời nói gió bay ». Hơn nữa, theo một số nhà phân tích, « không có gì chắc chắn là Bắc Kinh sẽ mặn mà với việc đặt trong tay Hoa Kỳ, nhất là trong bối cảnh hiện tại, một phần nhu cầu năng lượng vốn là củi lửa cho cỗ máy tăng trưởng của mình ».     

Trên đài truyền hình Pháp - Đức Arte, phóng viên báo L’Humanité Luis Reygada đặc trách về khu vực châu Mỹ Latinh đưa ra một yếu tố khác cho thấy việc Mỹ can thiệp vào Venezuela tác hại đến lợi ích kinh tế của Bắc Kinh, những lợi ích không chỉ giới hạn trên lãnh thổ Venezuela :

« Suốt 25 năm nay Venezuela luôn trong tầm nhắm của Hoa Kỳ. Mỹ không hài lòng từ khi Hugo Chavez (1999-2013) lên cầm quyền và giành lại quyền kiểm soát, quyền khai thác tài nguyên, đẩy các tập đoàn Mỹ ra ngoài. Cùng lúc Trung Quốc trở thành đối tác thương mại quan trọng thứ hai của toàn khu vực châu Mỹ Latinh. Bắc Kinh chăm chút cho mối quan hệ với các quốc gia trong khu vực này. Tháng năm vừa qua, Trung Quốc tổ chức thượng đỉnh tiến đón lãnh đạo 23 nước Nam Mỹ và trong vùng biển Caribe để bàn về hợp tác, đầu tư, để thảo luận về những phương án thoát khỏi ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Từ hơn một chục năm nay, Trung Quốc tăng cường hiện diện và ảnh hưởng tại châu Mỹ Latinh. Bắc Kinh đã lôi kéo được hơn 20 quốc gia trong vùng tham gia chương trình Một Vành Đai Một Con Đường, trong số này có Brazil và Colombia. Tổng thống Mỹ Donald Trump thực sự không hài lòng chút nào trước những tiến triển nói trên ».

Công nghiệp dầu hỏa Venezuela cần tiền của Trung Quốc

Về phần Andreina Flores,đài Phát Thanh Quốc Tế Pháp RFI, ban tiếng Tây Ban Nha, bà giải thích việc Trung Quốc trở thành khách hàng quan trọng nhất dầu hỏa Venezuela là điều hiển nhiên:

« Công nghiệp dầu hỏa của Venezuela gần như hoàn toàn sụp đổ từ nhiều năm qua. Để có thể hoạt động trở lại, để có lãi, thì trước tiên cần đầu tư rất nhiều, ước tính khoảng gần 120 tỷ đô la trong 10 năm. Số tiền quá lớn đó khiến các hãng Mỹ do dự. Hiện nay, mỗi ngày Venezuela sản xuất chưa tới 1 triệu thùng dầu, và 70 % trong số đó là để xuất sang Trung Quốc. Để so sánh, trong thập niên 1990, mỗi ngày Venezuela sản xuất hơn 3 triệu thùng dầu ».

Nhà nghiên cứu về Hoa Kỳ Claire Nardon thuộc Viện Quan Hệ Quốc Tế Pháp IFRI giải thích thêm về thế thượng phong của các tập đoàn Trung Quốc trong lĩnh vực dầu hỏa Venezuela :

« Mỹ khó mà đầu tư ồ ạt vào Venezuela, khó cạnh tranh nổi với các đối thủ Trung Quốc, bởi vì Trung Quốc không thiếu tiền và rất dễ dàng đầu tư ồ ạt vào châu Mỹ Latinh, cũng như vào châu Phi… Dù vậy đây không thực sự là một điều tốt với các quốc gia nhận tài trợ của của Bắc Kinh, vì Trung Quốc đối đầu tư lấy tài nguyên, dầu hỏa, kim loại của các đối tác »  …

Mỹ cũng là một cường quốc dầu hỏa

Về quan điểm cho rằng dầu hỏa là động lực quan trọng nhất thúc đẩy Hoa Kỳ khởi động chiến dịch quân sự cuối tuần qua nhắm vào Caracas, giới phân tích thận trọng hơn. Không ai phủ nhận Nhà Trắng đang ráo riết tìm kiếm các nguồn tài nguyên, nhưng Mỹ cũng là một quốc gia có dầu hỏa, có thêm dầu của Venezuela thì càng tốt, nhưng đấy không phải là yếu tố sống còn, mà chẳng qua chỉ là « chận đường trước mọi đối thủ » muốn lân la vào sát "sân sau" của Hoa Kỳ. Sử gia Florian Louis chuyên nghiên cứu về quan hệ quốc tế giải thích: 

« Donald Trump chơi trò vừa đánh trống vừa la làng : một mặt ông có những tuyên bố nảy lửa và đẩy các nước ở châu Mỹ Latinh vào vòng tay Trung Quốc. Nhưng khi họ thân thiện và mở rộng quan hệ với Bắc Kinh thì Washington lại nổi dóa, đe dọa và trừng phạt những nước nào quá gần gũi với Trung Quốc. Đúng là châu Mỹ Latinh giàu tài nguyên thiên nhiên, giàu khoáng sản rất được Trung Quốc quan tâm. Nói rằng Mỹ nhòm ngó dầu hỏa của Venezuela chỉ đúng một phần, bởi vì bản thân Hoa Kỳ cũng có nhiều tài nguyên, dầu hỏa nhưng Mỹ chủ yếu là không muốn Trung Quốc lai vãng gần vùng lãnh thổ thuộc sân sau của mình, không muốn các tập đoàn Trung Quốc vào khai thác tài nguyên của Venezuela, nên chi bằng can thiệp trước thay vì để cho một quốc gia nào khác làm chủ tình hình ».

Tuy không bằng Nga, nhưng Trung Quốc cũng là một nhà cung cấp vũ khí cho Venezuela. Báo Washington Post hồi tháng 10/2025 tiết lộ trong bối cảnh căng thẳng leo thang, Mỹ huy động tàu ngầm và tàu chiến đến vùng biển Caribe, túc trực ngoài khơi bờ biển Venezuela, chính quyền Maduro đã « khẩn cấp » yêu cầu Bắc Kinh tăng tốc hợp tác quân sự, chủ yếu là thúc đẩy tiến độ giao thiết bị radar cho Venezuela.

Venezuela và 3 nguy cơ đợi chờ Trung Quốc

Tạp chí tài chính Forbes số ra ngày 03/01/2025 lưu ý chiến dịch quân sự vừa qua của Hoa Kỳ đẩy Trung Quốc vào một thế kẹt dưới nhiều góc độ khác nhau : Dầu hỏa như vừa trình bày. Nhưng nguy hiểm hơn nữa là « chuỗi cung ứng của các nhà máy Trung Quốc tại châu Mỹ có nguy cơ bị xáo trộn » một khi mà xuất khẩu năng lượng của Venezuela có thể bị thay đổi « tùy theo hứng của chủ nhân Nhà Trắng »

Điểm thứ hai, Trung Quốc cũng là chủ nợ chính của Venezuela hiện diện trong các lĩnh vực năng lượng và xây dựng cơ sở hạ tầng tại quốc gia Nam Mỹ này. Với gần 60 tỷ đô la tín dụng đã cấp cho Caracas dưới hai thời tổng thống Chavez và Maduro, giờ đây, khi quyền lực ở Venezuela do Hoa Kỳ « điều khiển », khoản nợ đó liệu có được hoàn trả hay không ? Chỉ riêng Ngân Hàng Phát Triển Trung Quốc đang nắm giữ từ 17 đến 19 tỷ đô la nợ của Venezuela theo thẩm định của Forbes.

Cuối cùng, về mặt chiến lược và an ninh, Michael Sobolik, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Hudson, nhận định « toàn bộ tính toán khu vực của Trung Quốc đã bị đảo lộn », bởi vì trong nhiều năm, Đảng Cộng sản Trung Quốc coi Venezuela là bàn đạp tiến vào Tây Bán Cầu, vậy mà Hoa Kỳ đã bắt giữ Maduro chỉ vài giờ sau khi ông này tiếp đặc sứ Trung Quốc Khâu Tiến Kỳ (Qiu Xiaoqi). Hành động đó đương nhiên « vô hiệu hóa » mọi cam kết mà đặc sứ Trung Quốc có lẽ đã đưa ra với chính quyền Maduro.

Dù vậy, trong mắt Ryan Hass, giám đốc Trung tâm Trung Quốc John L. Thornton tại Viện Brookings, tin vui đối với Bắc Kinh qua việc Mỹ can thiệp ở Caracas trong đêm 02/01/2026 là từ nay trở đi, Trung Quốc cũng có thể noi gương Hoa Kỳ, rộng đường hành động và sẽ cân nhắc lại những tính toán chiến lược đối với vùng eo biển Đài Loan và Biển Đông.

Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nga đều là những cường quốc sử dụng sức mạnh để chiếm đoạt hoặc làm suy yếu các quốc gia, các vùng lãnh thổ hay nhóm khác. Đây là thách thức lớn nhất đối với thế giới trong năm 2026.

Toàn cảnh kinh tế tiếp tục bị chi phối bởi những tham vọng của Trung Quốc về Biển Đông, Hoa Đông và eo biển Đài Loan, những tính toán chiến lược của Matxcơva đe dọa an ninh và ổn định của toàn châu Âu, vì chiến tranh thương mại do Mỹ khai mào, vì mục tiêu của chính quyền Trump « khôi phục lại thời kỳ vàng son » cho Hoa Kỳ.

Các cuộc xung đột vũ trang, nguy cơ nổ ra cuộc chiến « khoáng sản chiến lược » phản ánh khuynh hướng chung của các thế lực mạnh nhất hiện nay về kinh tế, quân sự, hay chính trị. Phần còn lại trên thế giới, từ Canada, Brazil đến Úc hay khối ASEAN « cố gắng cầm cự », tránh chọc giận chủ nhân Nhà Trắng để hàng xuất khẩu sang Mỹ không bị đánh thuế cao hơn.

Cho dù truyền thông quốc tế liên tục nói đến « nguy cơ Trung Quốc suy thoái », nhưng 7 nước công nghiệp phát triển nhất thế giới, kể cả Hoa Kỳ, vẫn muốn làm ăn với quốc gia hơn 1,4 tỷ dân này. Ảnh hưởng của Bắc Kinh với các khu vực từng được coi là sân sau của Mỹ, như các quốc gia Vùng Vịnh và nhất là châu Mỹ Latinh, ngày càng lớn.  

Hai nền công nghiệp hàng đầu châu Á là Nhật Bản và Hàn Quốc cố gắng « thích nghi với những thách thức mới ». Ấn Độ thì vẫn lệ thuộc vào Nga cả về quân sự và năng lượng. Trong khi đó, Liên Âu và Anh Quốc, một trong ba đầu máy tăng trưởng của toàn cầu, trên mặt trận kinh tế lâm vào thế « lưỡng đầu thọ địch » : bị cả hàng hóa và công nghệ Trung Quốc cạnh tranh, còn người bạn tốt Hoa Kỳ thì vừa dùng đòn thuế quan để o ép Bruxelles, Luân Đôn và giữ Lục Địa Già trong thế phụ thuộc vào công nghệ cao của Mỹ.  

Tại Nhà Trắng, chính quyền Trump theo đuổi mục tiêu mang lại hào quang cho nước Mỹ. Do vậy Washington tiếp tục « để mắt » đến vùng Groenland hiện do Đan Mạch quản lý, vì địa điểm chiến lược của quần đảo này sát với Bắc Cực, vì được cho là một vùng lãnh thổ giàu tài nguyên. Cũng nhằm « đưa Hoa Kỳ trở lại thời kỳ hoàng kim », chính quyền Trump đang giành lại ảnh hưởng trong vùng biển Caribe với mục tiêu sau cùng là « đẩy Trung Quốc ra khỏi khu vực Hoa Kỳ luôn coi là sân sau của mình ».

Mỹ muốn gạt Trung Quốc ra khỏi châu Mỹ Latinh

Mục tiêu này đang trở nên cấp bách khi biết rằng trong 25 năm qua tổng kim ngạch mậu dịch hai chiều giữa Trung Quốc và các nước Trung và Nam Mỹ đã được nhân lên gấp 42 lần. Tháng 5/2025 nhân thượng đỉnh Trung Quốc và khối các nước châu Mỹ Latinh  (CELAC) Bắc Kinh đã cấp thêm 9 tỷ đô la tín dụng cho khối này. Theo giáo sư Emmanuel Véron chuyên gia về địa lý Học Viện Quân Sự Pháp -Ecole de Guerre « phần lớn các quốc gia trong vùng biển Caribe và Trung- Nam Mỹ đều xem Trung Quốc là một đối tác không thể thiếu, nhất là vào lúc Hoa Kỳ dưới nhiệm kỳ thứ hai của tổng thống Donald Trump đang cắt giảm mọi viện trợ quốc tế và đang chuẩn bị cho một cuộc xung đột quân sự trong vùng biển Caribe.

Ngân Hàng Phát Triển và Ngân Hàng Ngoại Thương Trung Quốc hiện là hai chủ nợ lớn nhất tại « sân sau » này của Mỹ. Từ 2005, hai ngân hàng này cấp hơn 120 tỷ đô la tín dụng cho các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân trong khu vực này, để đổi lấy năng lượng và các loại khoáng sản từ than đá đến uranium.

Khoảng 70 % sắt do Brazil sản xuất chỉ để xuất khẩu sang Trung Quốc. Trung Quốc cũng là nơi mua vào 60 % đồng của Peru hơn 45 % khoáng sản của Bolivia… Trong mối quan hệ này, Bắc Kinh, theo giáo sư Véron, hành xử như « một kẻ săn mồi » chiếm đoạt tài nguyên của các quốc gia đang phát triển sát cửa ngõ Hoa Kỳ. Tại châu lục này, từ 2000 đến 2025 « Trung Quốc đã từng bước thế chỗ các đối tác truyền thống là Mỹ và châu Âu (…), để trở thành đối tác thương mại quan trọng nhất của một số quốc gia như Brazil, Achentina hay Peru, Bolivia và Chilê ». Hơn thế nữa, theo thời gian, « Châu Mỹ Latinh và các nước trong vùng biển Caribe đã trở thành một lá chủ bài trong chiến lược rộng lớn của Bắc Kinh » để « bao vây » Washington.

Cạnh tranh về công nghệ « khốc liệt hơn »

Không nhất thiết phải là một nhà chiêm tinh, rất dễ đoán 2026 tiếp tục là một năm « căng thẳng », tăng trưởng và đầu tư qua đó bị tác động lây. Tanguy Struye de Swielande, giáo sư về quan hệ quốc tế Đại học Công Giáo Louvain - Bỉ, lưu ý từ khi Donald Trump lên cầm quyền trong nhiệm kỳ đầu sau cuộc bầu cử tổng thống 2016, « căng thẳng về địa chính trị, sự cạnh tranh về công nghệ … đều đã mở đường cho một trật tự thế giới mới » nhưng đây là một mô hình « đa cực » mà ở đó các thế lực « bảo vệ quyền lợi của mình và định hình lại các vùng ảnh hưởng » …

Mỹ, Trung Quốc và Nga đều trong tư thế của những con ó « săn mồi », những « puissances prédatrices ».

Chính vì muốn mở rộng ảnh hưởng của Nga với khu vực mà tổng thống Vladimir Putin đã khởi động chiến tranh xâm lược Ukraina, chiếm thêm lãnh thổ và tài nguyên của nước láng giềng.  

Vì muốn khai thác tối đa những lợi thế của một quốc gia hùng mạnh nhất, mà tổng thống Trump đòi giành lại kênh đào Panama, đòi tuyên bố chủ quyền với từ Canada đến vùng tự trị Groenland do Đan Mạch quản lý. Cũng để khẳng định vị trí siêu cường, hai nền kinh tế hàng đầu thế giới là Hoa Kỳ và Trung Quốc đã lao vào một cuộc chiến thương mại, đọ sức về công nghệ và mở mặt trận « chiến tranh đất hiếm », chạy đua phát triển tiền ảo.

Trung Quốc từ 2014 đã phát triển đồng tiền digital, tuy kết quả không như mong đợi nhưng rõ ràng là đã đi trước Bắc Kinh một bước. Theo giáo sư trường Paris School of Economics (PSE) Eric Monnet, Mỹ đang kỳ vọng vào tiền mã hóa để giành lại sân chơi đang bị Trung Quốc gặm nhấm và nhất là để ngăn ngừa khả năng nhân dân tệ cũng sẽ trở thành một đơn vị tiền tệ dự trữ, được hưởng những lợi thế « ngang hàng với đô la ». Trên đài truyền hình Arte, chuyên gia kinh tế Eric Heyer, giám đốc Đài Quan Sát Tình Hình Kinh Tế Pháp, đưa ra thêm một yếu tố vì sao tổng thống Trump lại rất phấn khởi với tiền Crypto:

« Đồng tiền ảo có nhiều đặc điểm : Đầu tiên hết là không cần minh bạch, bất cứ ai cũng có thể giấu mặt để can thiệp. Đó là lợi thế không nhỏ cho các hoạt động bất hợp pháp. Yếu tố thứ nhì khiến ông Trump thích phát triển cryptocurrency là tỷ giá lên xuống rất mạnh, có nghĩa người ta cũng dễ làm giầu mà cũng dễ phá sản. Điểm thú vị thứ ba trong mắt tổng thống Mỹ là tiền digital không thuộc thẩm quyền của Cục Dự trữ Liên bang. Ông rất ghét định chế tài chính này ngay từ nhiệm kỳ đầu. Cho nên đây là cơ hội tốt nhất để Trump qua mặt Federal Reserve. Tiền ảo đáp ứng được tất cả những tiêu chuẩn này trong mắt tổng thống Hoa Kỳ và còn là công cụ cho phép thực hiện nhiều hoạt động không mấy minh bạch ».

Châu Âu trong thế thủ

Bên cạnh ba thế lực hàng đầu vừa nêu, cả ba đều trong tư thế của những « kẻ săn mồi », Liên Hiệp Châu Âu và Anh Quốc thực sự trong thế thủ. Giáo sư trường Khoa Học Chính Trị Paris Sébastien Yves Laurent đơn cử một trường hợp cụ thể cho thấy châu Âu hoàn toàn phụ thuộc vào công nghệ của Hoa Kỳ:

« Từ 10-15 năm nay, ngân sách của Pháp dành cho công tác tình báo liên tục tăng lên ngay cả khi chi tiêu của nhà nước bị siết lại. Nhưng chúng ta cần biết nguồn vốn đó được sử dụng như thế nào. Tình báo là một hoạt động trong bóng tối với nhiều bí mật, dù vậy vẫn có thể phát hiện được là Pháp huy động khá nhiều phương tiện để đầu tư vào các công nghệ phục vụ cho những hoạt động tình báo. Hệ quả kèm theo là nguy cơ chúng ta lệ thuộc quá đáng vào các công nghệ mà bỏ qua những yếu tố khác. Tôi muốn nói là chúng ta sẽ tin tưởng quá nhiều vào công nghệ. Trong khi đó cốt lõi của lĩnh vực này là thu thập rồi phân tích thông tin. Công nghệ mới cho phép chúng ta phân tích một khối lượng dữ liệu rất lớn, nhưng thường đó là những nguồn mở. Do vậy công nghệ sẽ làm thay đổi hẳn cách xử lý thông tin trong ngành tình báo. Thêm vào đó các công cụ và công nghệ mà nhân viên tình báo châu Âu sử dụng cho đến nay là của Mỹ. Khác với nhân viên tình báo, các thiết bị điện tử và công nghệ sử dụng trong mục tiêu này không có tổ quốc ! »

Chuyên gia Valérie Dagrand thuộc tổ chức Numeum, một hiệp hội chuyên về công nghệ số, cho biết thêm : 

« Theo một công trình nghiên cứu rất xác đáng được công bố gần đây, 80 % cơ sở hạ tầng cũng như phần mềm sử dụng trong lĩnh vực digital không do các tập đoàn châu Âu cung cấp, mà là của Mỹ. Thành thử châu Âu rất chậm trễ trong mục tiêu tự chủ về mặt công nghệ. Khả năng chọn lựa của châu Âu do vậy cũng rất hạn hẹp ».

Chính vì để khắc phục nhược điểm này châu Âu đã có một số sáng kiến để « tự chủ » hơn về công nghệ. Khai mạc hội nghị công nghệ tại Berlin hôm 18/11/2025, thủ tướng Friedrich Merz đã thông báo một khoản đầu tư 12 tỷ euro, nhưng đây chỉ là một giọt nước so với những phương tiện của các tập đoàn Silicon Valley.

« Rõ ràng là các công ty châu Âu đóng một vai trò đầu tàu để đem lại những phát minh mới trong lĩnh vực digital. Cũng rất đáng mừng khi thấy có nhiều doanh nghiệp của Đức, Pháp và châu Âu tham gia, hưởng ứng hội nghị này và đã hăng hái đầu tư. Chung cuộc đã huy động được thêm hơn 12 tỷ euro đầu tư vào công nghệ số và điều đó chứng minh châu Âu có tiềm năng để phát triển những công nghệ mới  và từng bước tự chủ hơn trong lĩnh vực này ».