Danh sách phim chiếu tại LHP Cannes lần thứ 79 đã đi một vòng trái đất, không chỉ đưa những câu chuyện viễn tưởng lên màn ảnh lớn mà cả những thước phim tài liệu chân thực, hé mở những câu chuyện chưa từng được tiết lộ, tranh giải l’Oeil d’Or (Con mắt vàng). Đáng chú ý là phim tài liệu những người hộ vệ Che Guevera cuối cùng còn sống sót trong chiến dịch ở Bolivia, do đạo diễn người Pháp thực hiện trong hơn 20 năm.

Bằng cách kết hợp những hình ảnh tư liệu, lời chứng của các nhân vật và cả hoạt hình minh hoạ, phim tài liệu Les Survivants du Che của Chritophe Dimitri Reveille, đã tái hiện lại ký ức của những cựu chiến binh, những hộ vệ thân cận bên Che Guevara khi làm cách mạng ở Bolivia, trước khi vị anh hùng, biểu tượng của cách mạng Cuba bị hành quyết vào năm 1967. Cụ thể, Che Guevara đã bí mật thâm nhập Bolivia với khoảng 50 binh sĩ, là người Cuba, một số người Achentina, Bolivia và vài người Peru, đặt mục tiêu biến Bolivia thành bàn đạp cách mạng cho toàn Nam Mỹ, “tạo ra nhiều Việt Nam hơn nữa để thách thức đế quốc Mỹ”.

Hành trình băng rừng, vượt suối được tái hiện lại đầy kịch tính nhưng cũng xúc động, mang chút tiếc nuối, xen lẫn ân hận khi không bảo vệ được Che. Hầu hết những chia sẻ này chưa từng được tiết lộ trên màn ảnh lớn.

Giám đốc liên hoan phim Cannes Thierry Frémaux, hiện diện tại rạp chiếu phim cùng nhóm cộng sự của đạo diễn Christophe Dimitri Reveillé, khẳng định rằng “những bộ phim này mang lịch sử trở lại hiện tại”, “khiến chúng ta phải suy nghĩ về hiện tại”. Bộ phim được ra mắt giữa lúc Cuba đang kiệt quệ, hàng triệu người dân khốn khổ đang vật lộn từng ngày trước lệnh cấm vận của Hoa Kỳ.

Ông Frémaux nhận định : “Đây là tác phẩm cả đời của một đạo diễn, không phải là một sử gia mà là một nhà làm phim”. Nếu như chuyện về Che Guevara hầu hết đều được biết đến rộng rãi thì câu chuyện về đội ngũ thân cận làm cách mạng cùng ông ở Bolivia lại không được kể nhiều, từ 50 ban đầu, chỉ còn vài người sống sót. Đạo diễn cũng nhắc nhở khán giả tại Pháp về những can thiệp của nước Pháp thời điểm đó, và vai trò của De Gaulle, đưa họ trở về Cuba an toàn vào năm 1968.

RFI Tiếng Việt đã có dịp phỏng vấn đạo diễn người Pháp Christophe Dimitri Reveillé bên lề LHP Cannes.

***

Đạo diễn đã mất hơn 22 năm để hoàn thành bộ phim tài liệu này. Đáng nói là ông đã từng viết sách, viết truyện tranh về câu chuyện của những người sống sót trong chiến dịch này. Điều gì đã khiến ông quyết định rằng câu chuyện này cần phải được đưa lên màn ảnh lớn?

Thật ra nếu biết trước phải mất 22 năm, tôi đã không bắt đầu. Đúng là tôi đã làm tiểu sử về họ, ra một cuốn truyện tranh rồi mới làm phim, nhưng thực tế, việc thu thập tư liệu cho phim diễn ra song song với việc viết sách tiểu sử. Bởi vì người chiến binh, phải nói là người hùng mà tôi viết tiểu sử, đã bị Fidel Castro kết án tử hình, nên tôi tự nhủ: phải ghi lại lời ông ấy, để nếu có chuyện gì xảy ra, người ta không thể nói rằng ông ta đã bịa đặt ra tất cả. Tôi cần bằng chứng. Và còn một lý do thực tế nữa: tôi không nói được tiếng Tây Ban Nha. Vì vậy tôi phải giao băng cassette cho người phiên dịch để có thể viết tiểu sử. Hai việc đó cứ thế tiến hành song song. Ban đầu tôi chỉ định làm phim tài liệu về một binh sĩ duy nhất, nhưng theo thời gian, qua đọc sách, qua sự tin tưởng dần được gây dựng, tôi nhận ra mình có thể tiếp cận được người thứ hai, rồi người thứ ba, người thứ tư. Trong phim có khoảng tám nhân chứng, nhưng thực ra tôi đã phỏng vấn ít nhất mười lăm người, số còn lại không thể đưa vào trong khuôn khổ phim.

Vì vậy tôi đang viết thêm một cuốn sách sẽ ra mắt năm tới, về những điều không thuộc phạm vi phim tài liệu nhưng chứa đựng nhiều tiết lộ chưa từng được công bố về chiến dịch của Che, về cái chết của ông, về những diễn biến sau đó (…)

Ưu điểm của việc đối chiếu nhiều góc nhìn của các nhân chứng khiến chúng ta không rơi vào cái bẫy một chiều. Chúng tôi đối chiếu tất cả lời chứng của những người vốn không ưa nhau lại, và thấy chúng khớp với nhau, thì sự thật tự hiện ra.

Ông đã thu thập được những lời chứng từ nhiều người chưa bao giờ tiết lộ trước đây. Làm thế nào ông gây dựng được lòng tin với họ ?

Thành thật mà nói, không phải để quảng bá phim, nhưng đây thực sự là điều tuyệt vời để kể trên màn ảnh. Ngay chỉ việc gặp được một người trong số họ đã là điều kỳ lạ rồi. Tôi thuyết phục họ bằng cách nào? Có người đứng dậy bỏ đi giữa chừng và nói: “Thôi, tôi không muốn”. Ngay cả điệp viên CIA, tôi run khi phỏng vấn ông ta, vì tôi chuẩn bị đặt những câu hỏi thẳng thắn về cái chết của Che. Với tất cả những người đó, tôi áp dụng điều tôi gọi là tư duy hiện thực, tức là một kỹ thuật tôi học trong khóa học diễn xuất : chấp nhận cảm xúc của bản thân ngay tại khoảnh khắc đó, không che giấu. Cách đó dừng thời gian lại và tạo ra một dạng chân thực nào đó.

Tôi nói thẳng với họ : “Tôi thực ra không quan tâm đến ông.” Nghe có vẻ tàn nhẫn. Nhưng tôi giải thích: “Không phải ông mà tôi quan tâm. Câu chuyện của ông mới là điều quan trọng. Và câu chuyện đó, ông đang nợ thế giới trước khi qua đời….Ông nợ chúng tôi câu chuyện này. Và cách đó đã hiệu quả…

Hôm nay, trong bối cảnh chủ nghĩa cực đoan đang trỗi dậy khắp nơi, khi những kẻ cực hữu điều khiển thế giới và gây chiến tranh liên miên, thì việc kể câu chuyện này lại càng có ý nghĩa. Không phải kể về những gương mặt nổi tiếng, mà kể về những con người vô danh, những kẻ làm nên cách mạng nhưng tên họ chưa bao giờ xuất hiện ở đâu cả. [05:42] 

Trong phim, ông kết hợp những hình ảnh: tư liệu lưu trữ, cảnh quay mới, và hoạt họa. Ông tự đánh giá về lựa chọn này như thế nào trong một phim tài liệu lịch sử?

Có lúc tôi cũng tự nghi ngờ, liệu những hình ảnh khác nhau đó có hòa quyện được với nhau không? Phim có năm lớp: lời chứng của các nhân vật, tư liệu lưu trữ, hành trình địa lý dài, theo dấu chân họ, hoạt họa, và lời bình. Về tư liệu lưu trữ: nếu phải chọn một thứ tôi làm tốt trong đời, thì đó là đi tìm tài liệu ở tận cùng thế giới. Còn về hành trình làm sao để sống sót của họ khi bằng rừng ở Nam Mỹ: ngôn từ không đủ để tái hiện cảm xúc. Khi đặt khán giả vào đúng khung cảnh, rừng rậm, thành phố, sa mạc,  tôi không cần phải giải thích nữa, để họ tự cảm nhận.

Hoạt họa là lớp thứ tư, là những hình ảnh mà chúng tôi thiếu. Tôi cần nó để đưa khán giả vào “đôi giày” của các chiến binh, sống cùng họ trong từng khoảnh khắc. Trong các cuộc phỏng vấn, tôi nhận ra họ thường kể lướt qua rất nhanh những cảnh hành động và cảm xúc dữ dội nhất…

Chính vì vậy tôi dùng hoạt họa để lấp đầy những khoảng trống đó, để đặt khán giả vào đúng thời điểm, đúng không gian, mà không làm đứt mạch

Với hoạt họa, vốn đòi hỏi tưởng tượng và sáng tạo, làm sao ông bảo đảm tính trung lập của một đạo diễn tài liệu như thế nào?

Tôi đã cố gắng hết sức để trung lập, nhưng nếu thành thật mà nói: không ai trung lập hoàn toàn. Nếu có điểm nào tôi không trung lập, thì điều đó xảy ra ngoài ý thức của tôi. Các phần hoạt họa được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu nghiêm túc. Ở mỗi giai đoạn của câu chuyện, tôi gặp những người có cùng sự ám ảnh như tôi,  những người dành 15 năm nghiên cứu quân đội Bolivia, 15 năm nghiên cứu chủ đề này hay chủ đề kia. Ở giai đoạn dựng phim, chúng tôi quyết định không đưa các sử gia và chuyên gia vào trực tiếp vì làm rối mạch phim. Thay vào đó, tôi tổng hợp kiến thức của họ vào lời bình.

Mỗi câu trong lời bình, tôi có thể tranh luận với một chuyên gia về từng từ đã chọn. Điều đó dành cho 2% khán giả chuyên sâu. Nhưng điều tôi thực sự muốn là làm hài lòng cả đại chúng lẫn giới chuyên gia.

Câu chuyện về những cựu binh trong chiến dịch ở Bolivia của Che Guevara được đặt trong bối cảnh Chiến Tranh Lạnh và chiến lược của tạo ra “hai, ba,  và nhiều Việt Nam hơn nữa”, tạo ra nhiều mặt trận vũ trang ở khắp nơi trên thế giới để thúc đẩy giải phóng và làm kiệt sức đế quốc Mỹ. Ông có thể giải thích rõ hơn về lựa chọn đặt bối cảnh này, làm nền cho câu chuyện nói trên ?

Thực ra tôi đã “làm phiền” nhiều người vì điều này. Nhưng câu chuyện nhỏ này bắt buộc phải đặt bối cảnh lịch sử rộng hơn, bởi nếu không, các chiến binh đó chẳng khác gì những kẻ “trộm dê”, tức là những người xuất hiện mà không ai hiểu họ gánh trên vai điều gì. Tôi muốn câu chuyện nhỏ có ý nghĩa khi được đặt vào câu chuyện lớn. Bằng không, người ta chỉ nói: “À, họ từng ở cùng Che, họ thoát chết, nhưng sau đó thì sao ? Cái khó là ở chỗ: phần lớn trong số họ không ý thức được mình đang ở đâu trong dòng chảy lớn của lịch sử. Régis Debray là ngoại lệ, ông ấy là nhà lý luận, ông dấn thân vì niềm tin tư tưởng. Nhưng một người như Benigno - bí danh của Dariel Alarcón Ramírez, đã mất vợ đang mang thai, nói thẳng trong phim: “Tôi thậm chí không biết ai đã phát minh ra từ “cách mạng”. Tôi không biết nó là gì. Tôi chỉ biết rằng người ta đã giết vợ tôi đang có thai trước mắt tôi. Họ đốt trang trại của tôi. Tôi muốn trả thù.” Khi hiểu điều đó, cái kết của Benigno, khi ông quyết định rời Cuba (sang Pháp lưu vong) vì không còn đồng ý với chế độ, đã mang một chiều sâu khác. Người ta thường nghĩ: đấu tranh, sống sót, trở về, được tôn là anh hùng. Nhưng ông ấy đã chọn từ bỏ địa vị anh hùng của mình để nói: “Tôi không còn đồng ý nữa.” Và rốt cuộc ông chết trong nghèo khổ ở Paris. Dù không đồng ý với ông hay không, cái hành động từ bỏ hào quang để giữ lấy lương tâm, tôi cho đó là một hình thức giữ phẩm giá.

Tương tự với người lính Bolivia trong phim, tôi đặc biệt muốn giữ lời chứng của ông ta: “Người ta bảo chúng tôi bị ép buộc. Không. Chúng tôi chiến đấu chống Che vì đó là nghĩa vụ quân nhân, bảo vệ đất nước trước kẻ thù từ bên ngoài xâm nhập.” Những người ủng hộ Guevara sẽ không muốn nghe điều đó. Nhưng tôi để mọi phía lên tiếng, vì tôi không muốn khán giả rời rạp với câu trả lời định sẵn. Tôi muốn họ rời đi với đầy câu hỏi, rồi tự mở sách lịch sử, rồi tự soi chiếu vào những gì đang xảy ra trên thế giới hôm nay.

Phim cũng tiết lộ mối liên hệ với nước Pháp, liên quan đến vai trò của tướng De Gaulle. Là một người Pháp, điều đó có ý nghĩa gì với ông khi nhắc lại mối liên hệ này 60 năm sau?

De Gaulle là nhân vật không thể bị tấn công, theo nghĩa ngày nay mọi phía chính trị đều muốn nhận về phe của ông. Tôi không phải chuyên gia về De Gaulle, nhưng tôi đọc nhiều tiểu sử. Có một điều buồn cười mà không ai hỏi tôi: De Gaulle đã giúp những người sống sót sau chiến dịch Che trở về Cuba an toàn vào tháng 3 năm 1968. Hai tháng sau, tháng 5 năm 1968, sinh viên Pháp xuống đường giương ảnh Che và hô: “Đả đảo De Gaulle! Chúng ta là Guevara!” Thật mỉa mai, người duy nhất giúp những người sống sót của Che lại chính là De Gaulle.

Và điều De Gaulle đại diện đó là thứ chúng tôi đã mất, mà nước Pháp đã đánh mất từ lâu rồi. De Gaulle rút Pháp khỏi NATO, còn tổng thống hiện nay thì đưa Pháp quay trở lại. Tôi không muốn áp đặt quan điểm chính trị, nhưng tôi muốn nói là De Gaulle có cái tầm để nói những gì có thể làm Mỹ phật lòng, và cũng có thể làm Nga phật lòng, mà không sợ.

Và nghiêm túc mà nói, có một sự tôn trọng lẫn nhau, ngưỡng mộ nhau, ít nhất là trong giai đoạn đầu, giữa De Gaulle và Fidel Castro, giữa những người đã kháng chiến, giải phóng.

Khi ông lần đầu tiếp xúc với câu chuyện về những người thân cận của Che còn sống sót, liệu ông có xuất phát từ một lập trường cánh tả không?

Tôi hay tự đặt câu hỏi về bản thân, thậm chí ngay trước ngày bầu cử, tôi có thể trong 24 giờ bị người này gọi là cực hữu, người kia gọi là cực tả hay “bobo gaucho”, ( những người giàu có, sống thoải mái nhưng tự nhận là cánh tả).

Về phim tài liệu này, tôi nghĩ xem xong không ai có thể kết luận “đây là phim của một người cực tả.” Còn câu hỏi mà mọi người thường né khi đứng trước ống kính: tôi có bầu cho cánh tả không? Có. Nhưng tôi là kẻ có đặc quyền trong cuộc đời, nên có vẻ dễ dàng giảng đạo cho người khác.

Trên thực tế, tôi thậm chí cảm thấy có lỗi khi ở Cannes này, trước hết vì các chiến binh đó đã không còn ở đây để cùng tôi dự. Họ đã mất. Và còn vì chúng tôi khó có thể thấy thoải mái, khi được ngồi ở Cannes trong khi người dân Cuba đang chịu đựng, khốn khổ. Tôi là người nước ngoài làm phim về lịch sử của họ, và có một cái gì đó không ổn ở đó. Nhưng khi tôi làm được một bộ phim về Che và nó có mặt tại Cannes, nghĩa là nó sẽ được xem. Vậy là tôi đã thắng cái chết một chút nào đó, tức là câu chuyện này sẽ còn mãi mãi, vì nó đã được khắc trên phim nhựa.

Ngày 26/07 hàng năm được UNESCO chọn làm Ngày Quốc tế Bảo tồn Hệ sinh thái Rừng ngập mặn, kể từ năm 2015, nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của rừng ngập mặn và khuyến khích việc bảo vệ chúng. Tại Việt Nam, một trong những nước phải chịu nhiều tác động biến đổi khí hậu, nước biển không ngừng dâng cao, rừng ngập mặn là một tuyến phòng thủ tự nhiên không thể thiếu trước những tác động khắc nghiệt của tự nhiên.

Không chỉ đóng vai trò bảo vệ bờ biển, hệ sinh thái đặc biệt này còn là nơi trú ngụ của nhiều loài sinh vật, góp phần vào sinh kế của người dân ven biển. Tuy nhiên, áp lực từ đô thị hóa, nuôi trồng thủy sản đã khiến diện tích rừng ngập mặn suy giảm đáng kể. 

Để hiểu rõ hơn về thực trạng, thách thức về bảo tồn rừng ngập mặn ở Việt Nam, RFI tiếng Việt đã có cuộc trao đổi với tiến sĩ Lê Anh Tuấn, giảng viên khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên của Đại học Cần Thơ.

RFI : Báo chí Việt Nam thường gọi rừng ngập mặn là bức tường xanh, lá chắn sinh thái … Tiến sĩ có thể giải thích cho thính giả - độc giả của đài RFI tiếng Việt được biết rừng ngập mặn là gì, có những nét đặc biệt về sinh thái như thế nào ?

TS. Lê Anh Tuấn : Rừng ngập mặn là những cánh rừng phát triển ở những khu đất đang bị ngập do nước mặn, đặc biệt là nước từ biển. Rừng ngập mặn có một vai trò rất lớn, là một lá chắn để bảo vệ vùng bờ biển và tạo ra một hệ sinh thái rất độc đáo cho các khu vực xung quanh, đồng thời là một nguồn phát triển sinh kế cho người dân, cũng như ổn định bờ biển của Việt Nam.

Ở Việt Nam thì rừng ngập mặn tập trung nhiều nhất là ở vùng bán đảo Cà Mau, ở đồng bằng sông Cửu Long. Vào khoảng năm 1953-1954, diện tích rừng rất lớn, khoảng hơn 71.300 ha. Nhưng tới năm 1992 thì diện tích rừng ngập mặn bị thu hẹp rất nhiều, chỉ còn khoảng 33.000 ha.

Một lý do là chiến tranh Việt Nam trước năm 1975, cùng với việc sử dụng chất diệt cỏ nên diện tích rừng ngập mặn bị thu hẹp. Rồi người ta sử dụng rừng ngập mặn để khai thác gỗ hoặc là chế biến than củi làm chất đốt. Rừng ngập mặn cũng bị người ta chuyển sang sản xuất nuôi trồng thủy sản, như là nuôi tôm hay nuôi cua. Khi sản xuất được mở rộng thì rừng ngập mặn bị thu hẹp lại.

Nhưng mà sau đó thì người ta nhận thấy rằng rừng ngập mặn có một vai trò rất lớn trong hệ sinh thái và đồng thời bảo vệ vùng bờ biển nên có nhiều chương trình để phục hồi rừng ngập mặn, đặc biệt là từ những năm 1995 trở đi, song song với chương trình gọi là phục hồi rừng trên toàn quốc và kèm theo đó là chương trình mà trồng rừng 5 triệu ha rừng nữa. Đây là một nỗ lực rất lớn để phục hồi lại rừng ngập mặn.

Đồng thời cũng có rất nhiều chương trình tài trợ cho việc bảo vệ rừng ngập mặn và khôi phục lại những hệ sinh thái ở vùng ngập rừng ngập mặn, đặc biệt là các vùng ven biển đồng bằng Sông Cửu Long, một số vùng ở Cần Giờ của Sài Gòn, một số vùng miền Trung như là vùng đầm phá Tam Giang hoặc là một số vùng ven biển ở phía Bắc thì rừng gặp mặn bắt đầu khôi phục dần dần.

Tuy nhiên cũng có rất nhiều thách thức, do biến đổi khí hậu chẳng hạn, hoặc là do sự phát triển của dân số và sản xuất, nên diện tích rừng ngập mặn vẫn không được nhiều như mong muốn. Và đặc biệt, do nước biển dâng và thiên tai, nên rừng ngập mặn ở vùng bán đảo Cà Mau đang có khuynh hướng bị thu hẹp, bị xói lở rất mạnh ở mũi Cà Mau bên phía biển đông. Nhưng một phần phù sa lại đắp cho vùng biển phía tây, nên rừng ngập mặn đang có khuynh hướng phát triển về phía tây, trong khi phía đông thì bị thu hẹp lại.

RFI : Vai trò của rừng ngập mặn trong việc chống biến đổi khí hậu là gì ?

TS. Lê Anh Tuấn : Thứ nhất, rừng ngập mặn có sinh khối rất lớn. Các cây rừng ngập mặn, ví dụ như là cây mắm, cây đước, cây bần, phát triển mạnh, tạo ra một sinh khối rất lớn và dày đặc. Các rừng này sẽ hấp thụ lượng carbon (CO2) và đồng thời nhả ra oxy cho khu vực.

Đồng thời rừng ngập mặn có vai trò che chắn sự tàn phá của sóng biển hay sự tàn phá của những trận bão nhiệt đới, để bảo vệ sản xuất và đời sống của người dân ở bên trong. Rừng ngập mặn cũng là nơi trú ngụ của rất nhiều loài chim, cá, và những loài chim cá này tạo ra một cảnh quan, một sự đa dạng sinh học cho khu vực.

RFI : Với vai trò của rừng gập mặn trong việc chống biến đổi khí hậu như vậy, có thể hiểu là Việt Nam, đặc biệt là khu vực đồng bằng sông Cửu Long, rất cần rừng ngập mặn. Vậy ngoài tác dụng về chống biến đổi khí hậu thì rừng ngập mặn còn có vai trò gì đối với sinh kế của người dân Việt Nam ?

TS.Lê Anh Tuấn : Rừng ngập mặn là nơi trú ngụ của rất nhiều loại thủy sản, như các loại tôm, cua, sò, ốc khác nhau. Người dân có thể dựa vào rừng ngập mặn để nuôi tôm, rồi nuôi cua hay là nuôi sò, nuôi ốc, hoặc là người ta có thể tạo ra những sản phẩm phụ như là cây gỗ hay là tạo ra hoạt động du lịch, du lịch sinh thái ở những vùng như vậy. Đó là một cơ sở để tạo ra sinh kế của cộng đồng và thêm nguồn thu cho cho chính quyền địa phương ở đó.

RFI : Ở nhiều nước trên thế giới thì rừng ngập mặn bị tàn phá vì nhiều lý do. Tình hình tại Việt Nam, như tiến sĩ đã phân tích, diện tích rừng ngập mặn cũng đã giảm, về lịch sử thì có thể nói là do chiến tranh Việt Nam từ những năm trước 1975. Sau này thì có thể nói đến hai yếu tố, thứ nhất là biến đổi khí hậu, thứ hai là hoạt động của con người cũng đã góp phần là tàn phá, thu hẹp cái rừng ngập mặn. Vậy còn về chất lượng rừng ngập mặn hiện nay thì ra sao ?

TS. Lê Anh Tuấn : Tôi cho rằng vùng rừng ngập mặn mà được khôi phục và bảo tồn thì chất lượng sẽ tốt hơn rất là nhiều. Ví dụ như ngày xưa là rừng ngập mặn ở Cần Giờ ở khu vực Sài Gòn bị tàn phá rất nhiều. Nhưng bây giờ rừng này đã phục hồi và có rất nhiều loài chim muông và thú, hay cá tụ về. Vùng bản đảo Cà Mau người ta cũng ghi nhận như vậy.

Tuy nhiên, do sự giằng co giữa con người và thiên nhiên, biến đổi khí hậu, hoặc do sự quản lý lỏng lẻo, người ta có thể đi vào trong một khu rừng ngập mặn, chặt phá trộm hoặc là lén lút mở rộng diện tích nuôi tôm. Về mặt pháp luật, họ bị ngăn cấm rất nhiều, nhưng mà vấn đề là quản lý của chính quyền địa phương ở mỗi khu vực thì khác nhau, nơi làm tốt thì có thể rừng ngập mặn phát triển nhiều và đóng vai trò khôi phục lại hệ sinh thái và bảo vệ cái bờ biển khu vực đó.

Còn những nơi quản lý lỏng lẻo, để cho người dân vô chặt phá, hoặc ở những vùng chịu những tác động của sóng biển bị xói lở hay là do những yếu tố thiên tai khác thì rừng ngập mặn đang thu hẹp. Nhìn trên bản đồ, chúng ta thấy rằng sự thu hẹp hay là mở rộng rừng ngập mặn không đồng đều ở các vùng khác nhau của Việt Nam.

RFI : Thưa tiến sĩ Lê Anh Tuấn, ông là chuyên gia về môi trường và tài nguyên thiên nhiên, theo ông đâu là những khó khăn, những thách thức trong thời gian tới đây để bảo vệ, khôi phục rừng ngập mặn tại Việt Nam mà vẫn bảo đảm được sinh kế cho người dân ?

TS.Lê Anh Tuấn : Một trong những thách thức để bảo vệ rừng ngập mặn là chúng ta phải nhận diện lại những mối đe dọa đến diện tích rừng ngập mặn.

Thí dụ như là sạt lở bờ biển, sự suy giảm phù sa của sông Cửu Long khi ra biển, bởi vì rừng ngập mặn là một bãi bồi nhận phù sa đổ ra ngoài biển. Và những phù sa này hiện nay đang có khuynh hướng giảm đi, do sự hình thành của các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mê Kông. Đồng thời tình trạng khai thác cát bừa bãi ở vùng thượng nguồn làm cho lượng phù sa đi đến vùng bờ biển cũng ít đi. Và khi phù sa ít đi thì không còn bồi đắp lại mũi Cà Mau nữa. Điều này vừa có yếu tố con người, vừa có yếu tố tự nhiên.

Thứ hai, vấn đề là quản lý và khôi phục lại những cánh rừng ngập mặn. Nếu chúng ta có rất nhiều biện pháp mà quản lý cách chặt chẽ thì chúng ta có thể giữ được những rừng ngập mặn đó để phát triển. Còn nếu chúng ta lơi lỏng trong quản lý, để cho một số người khai thác bất hợp pháp lấy củi hoặc mở rộng diện tích canh tác thì lúc đó rừng ngập mặn sẽ bị đe dọa. Tôi nghĩ rằng là đây là một biện pháp rất tổng hợp, tuy nhiên diện tích mà chúng ta cần phải bảo vệ và duy trì quá lớn so với sức của con người ở mỗi địa phương. Thế nên, cần phải có một sự phối hợp mạnh mẽ giữa chính quyền địa phương với các cơ quan quản lý rừng, với các nhà khoa học, đồng thời phải nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc bảo vệ và nhận diện sự bền vững của rừng ngập mặn.

Nếu chúng ta biết cách bảo vệ thì rừng ngập mặn sẽ tiếp tục phục vụ lại chính con người chúng ta, mà chúng ta cũng có thể dừng rừng ngập mặn để hạn chế những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

RFI : Theo ông, mô hình phục hồi rừng ngập mặn nào của Việt Nam hiện nay đang được đánh giá là hiệu quả ?

TS. Lê Anh Tuấn : Tôi nghĩ một mô hình tốt là phải có sự phối hợp giữa chính quyền và người dân trong cộng đồng. Cụ thể là ở một số nơi, chính quyền đã giao một số khu rừng ngập mặn cho người dân quản lý và bảo vệ. Người ta có thể sử dụng diện tích mặt nước để nuôi tôm, nuôi cua để khai thác và đồng thời người ta có thể phát triển được du lịch cộng đồng tại chỗ, để tăng thêm thu nhập khi mà người dân phải cùng với chính phủ bảo vệ rừng ngập mặn. 

RFI : Việt Nam có được các tổ chức quốc tế, các hiệp hội bảo vệ môi trường - sinh thái hỗ trợ trong các chương trình phục hồi và bảo vệ rừng ngập mặn hay không ?

TS. Lê Anh Tuấn : Theo tôi biết là có rất nhiều chương trình để phục hồi rừng ngập mặn, như là chương trình của chính phủ Đức, hay là chương trình để thành lập vườn quốc gia mũi Cà Mau, hoặc là một số tổ chức phi chính phủ khác tài trợ cho những chương trình trồng rừng ngập ngập mặn và khuyến khích giới trẻ Việt Nam tham gia bảo vệ rừng ngập mặn đó, cùng nhau có những chiến dịch trồng lại những rừng ngập mặn.

Cũng có một số chương trình của chính phủ Pháp để phục hồi lại một số rừng ngập mặn, nhưng mà các chương trình đó thì không kéo dài và nguồn kinh phí thì không có nhiều như là một số tổ chức khác của Đức chẳng hạn.

RFI : Giữa việc khôi phục diện tích, mở rộng diện tích rừng ngập mặn và việc cải thiện nâng cao chất lượng của rừng ngập mặn, thì theo ý kiến đánh giá của tiến sĩ, điều nào là quan trọng hơn đối với Việt Nam để có thể chống biến đổi khí hậu ?

TS. Lê Anh Tuấn : Tôi nghĩ rằng hiện nay chúng ta phải có một cái giải pháp tương đối tổng hợp. Chúng ta cũng đừng dựa vào một giải pháp duy nhất nào đó.

Thứ nhất là về chính sách, phải tiếp tục duy trì ngân sách để phát triển rừng ngập mặn. Thứ hai là phải có sự tham gia của các nhà khoa học, sử dụng những công công cụ hiện đại để chúng ta quản lý rừng ngập mặn tốt hơn. Ví dụ như dùng viễn thám hay là dùng máy bay không người lái để tuần tiễu, tìm cách phát hiện ra những nơi nào rừng ngập mặn đang bị tàn phá hay là xâm hại, hoặc sử dụng những biện pháp, kể cả những biện pháp đơn giản, như trồng rừng lại bằng sức người, theo từng nhóm nhỏ, trồng lại rừng ở những bãi bồi, những chỗ mà rừng ngập mặn bị mất đi hoặc là chúng ta có thể tìm ra những biện pháp hỗ trợ người dân không xâm phạm rừng ngập mặn, nhưng vẫn có thể có được những sinh kế ở trên cái đất rừng ngập mặn đó.

Ví dụ như là người ta có thể giành lại một khoảng 20-25 hay là 30% diện tích mặt nước ở trong rừng ngập mặn để người ta nuôi tôm, cua hoặc là các sản vật khác chẳng hạn, mà không làm ảnh hưởng tới rừng ngập mặn. Và trong khi nuôi trồng như vậy thì người ta cũng có biện pháp bảo vệ rừng ngập mặn, phát hiện ra những người lạ xâm lấn vào trong khu rừng đó, đồng thời có thể cảnh báo cho chính quyền khi mà rừng ngập mặn gặp những mối đe dọa khác, ví dụ như sạt lở hay là ô nhiễm do hoạt động sản xuất khác. Ví dụ người sản xuất công nghiệp xả thải không qua xử lý thì có thể ảnh hưởng tới rừng ngập mặn. Như vậy, chính người được giao rừng sẽ là người cùng với chính quyền bảo vệ lại rừng ngập mặn.

Và tôi nghĩ rằng cũng nên có những chương trình bền bỉ để giúp cho cộng đồng hay là các bạn trẻ hiểu rõ vai trò của rừng ngập mặn, để cùng nhau bảo vệ. Chúng ta không nên nghĩ rừng chỉ là rừng mà rừng còn có nhiều tác dụng về nguồn nước, về khí hậu, về đất đai và hệ sinh thái, có rất nhiều lợi ích trong đó.

RFI Tiếng Việt chân thành cảm ơn tiến sĩ Lê Anh Tuấn, giảng viên khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên của Đại học Cần Thơ, đã tham gia chương trình hôm nay.

Trong nỗ lực ứng phó với tình trạng suy giảm dân số ở nông thôn và phân bổ lại dòng khách du lịch ngoài các đô thị lớn, chính phủ Hàn Quốc năm 2026 bắt đầu triển khai mạnh hơn chính sách đưa du khách đến các địa phương ít dân bằng ưu đãi tài chính trực tiếp.

Trọng tâm của chính sách là chương trình thí điểm “Hỗ trợ kỳ nghỉ yêu địa phương” - thường được gọi là “du lịch nửa giá” - cho phép người dân được hoàn lại 50% chi phí du lịch khi tới các vùng nông, ngư thôn bị giảm dân số, qua đó vừa kích cầu tiêu dùng tại chỗ, vừa tạo động lực để du khách quay lại lần sau.

Theo bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc, chương trình này được bố trí ngân sách 6,5 tỷ won và trong đợt đầu đã chọn 16 địa phương tham gia trong nửa đầu năm 2026. Danh sách gồm Pyeongchang, Yeongwol, Hoengseong của tỉnh Gangwon, Jecheon của Chungbuk, Gochang của Jeonbuk, Gangjin, Yeonggwang, Haenam, Goheung, Wando, Yeongam của Jeonnam, cùng Miryang, Hadong, Hapcheon, Geochang và Namhae của Gyeongnam. Chính phủ cũng cho biết sẽ tuyển thêm 4 địa phương nữa trong nửa cuối năm, trước khi xem xét mở rộng chương trình từ năm 2027 dựa trên kết quả thí điểm.

Hoàn một phần chi phí du lịch bằng phiếu quà tặng

Về cách thức hỗ trợ, du khách sẽ không nhận tiền mặt trực tiếp mà được hoàn lại bằng phiếu quà tặng địa phương trên điện thoại. Mức hỗ trợ tối đa là 100.000 won đối với cá nhân và 200.000 won đối với nhóm từ hai người trở lên. Điều đáng chú ý là khoản hoàn này chỉ được sử dụng ngay tại địa phương, tại các cửa hàng liên kết hoặc các kênh bán đặc sản bản địa, nên dòng tiền du lịch được giữ lại trong khu vực thay vì chảy ngược về các nền tảng lớn hoặc đô thị trung tâm. Đây chính là điểm cho thấy mục tiêu của Seoul không chỉ là tăng lượng khách, mà còn muốn biến du lịch thành công cụ nuôi lại kinh tế địa phương.

Chương trình dự kiến vận hành chính thức từ tháng 4 đến cuối tháng 6 năm 2026 sau giai đoạn chuẩn bị của từng địa phương. Người tham gia phải từ 18 tuổi trở lên, nộp kế hoạch du lịch trước để chính quyền sở tại xét duyệt, sau đó mới đi du lịch, lưu lại chứng từ chi tiêu, rồi nộp hồ sơ xác nhận để được hoàn 50% chi phí. Phiếu quà tặng sau khi được hoàn phải dùng trong năm 2026. Bộ Văn hóa Hàn Quốc lưu ý thời điểm đăng ký, cách chứng minh chi tiêu và quy định sử dụng có thể khác nhau giữa các địa phương, nên Hàn Quốc khuyến khích người dân cần kiểm tra kỹ trên cổng du lịch quốc gia “Korea Travel” (대한민국 구석구석) trước khi đi.

Workation - mô hình làm việc kết hợp nghỉ dưỡng

Nếu nhìn rộng hơn, chính sách “du lịch nửa giá” không phải là động thái đơn lẻ mà nằm trong chiến lược lớn hơn của Hàn Quốc nhằm đưa người dân rời khỏi các tuyến du lịch quá quen thuộc để tìm đến những vùng đang mất dân, thiếu sức sống kinh tế nhưng có nhiều tài nguyên tự nhiên và văn hóa. Song song với việc hoàn tiền cho khách du lịch phổ thông, Hàn Quốc còn cổ vũ một xu hướng khác có khả năng tạo chi tiêu dài ngày hơn : workation - tức kết hợp làm việc từ xa với nghỉ dưỡng.

Theo cách phân loại được giới thiệu trong các tài liệu phổ biến của Hàn Quốc, workation có thể chia thành ba nhóm lớn: kiểu đô thị, kiểu nghỉ dưỡng và kiểu nông thôn - trải nghiệm truyền thống. Ý tưởng chung là thay vì chỉ nghỉ vài ngày rồi rời đi, người lao động có thể ở lại lâu hơn tại một điểm đến, vừa làm việc từ xa ban ngày, vừa sử dụng dịch vụ lưu trú, ăn uống, trải nghiệm địa phương sau giờ làm. Đây là mô hình đặc biệt phù hợp với những địa bàn ven biển, miền núi, hoặc các làng quê vốn khó cạnh tranh với Seoul về việc làm nhưng lại có lợi thế về cảnh quan và chất lượng nghỉ ngơi.

Nhiều địa phương Hàn Quốc đã nắm bắt xu hướng này khá nhanh. Jeju là ví dụ tiêu biểu, khi địa phương này được giới thiệu là một trong những điểm workation nổi bật nhất, với mạng lưới nhà lưu trú, không gian làm việc chung và cộng đồng du mục số phát triển khá sớm. Tài liệu của thành phố Seoul dẫn lại rằng số người tham gia workation tại Jeju đã lên tới khoảng 10.000 người, và chính quyền đảo đang tiếp tục mở rộng thêm các văn phòng chia sẻ công cộng vì nhu cầu từ doanh nghiệp tăng cao. Cũng tại Seogwipo, Jeju từng thí điểm không gian làm việc từ xa kỹ thuật số Island Work Labs, cho thấy chính quyền địa phương không chỉ quảng bá hình ảnh mà còn đầu tư trực tiếp vào hạ tầng làm việc.

Ở cấp độ hỗ trợ doanh nghiệp, Cơ quan Xúc tiến Kinh tế Seoul (SBA) đang vận hành chương trình Seoul Workation dành cho người lao động tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Seoul, liên kết với nhiều điểm đến như Jeju, Yeosu và Yangyang. Theo số liệu được công bố, những người tham gia có thể trải nghiệm gói khoảng 3 đêm 4 ngày với chỗ ở, không gian làm việc và các chương trình trải nghiệm địa phương, với mức chi phí vào khoảng 100.000 won. Khảo sát với 523 người tham gia năm 2023 cho thấy mức hài lòng tổng thể đạt 90%, tỷ lệ muốn tham gia lại đạt 96%; trong khi khảo sát với đại diện doanh nghiệp và bộ phận nhân sự cho thấy 75,4% nhận định tỷ lệ nghỉ việc của nhân viên giảm sau khi tham gia. Những con số này cho thấy workation tại Hàn Quốc đang được nhìn nhận không chỉ là sản phẩm du lịch, mà còn là một công cụ phúc lợi lao động và giữ chân nhân sự.

Không chỉ các địa phương du lịch nổi tiếng, khu vực nông thôn cũng đang được kéo vào làn sóng này. Bộ Nông nghiệp, Lương thực và Nông thôn Hàn Quốc cho biết từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2025 đã triển khai chương trình rural workation trên phạm vi toàn quốc, mở rộng thêm các điểm mới như Icheon, Gokseong, Namhae và Gongju, bên cạnh các điểm đang vận hành trước đó như Gangneung, Hongcheon, Jeongeup, Sangju, Namwon. Người tham gia được hưởng ưu đãi tối đa 50.000 won mỗi người mỗi ngày làm việc, kèm bảo hiểm du lịch; đồng thời chính phủ cũng hỗ trợ tạo lập không gian làm việc và lưu trú thông qua quỹ hợp tác nông thôn - đô thị. Điều này cho thấy workation ở Hàn Quốc đang được thể chế hóa dần như một phần trong chính sách phục hồi nông thôn, chứ không còn là thử nghiệm nhỏ lẻ của vài doanh nghiệp công nghệ.

Tại một số địa phương cụ thể, workation còn được gắn thẳng với chiến lược tái thiết điểm đến. Ở Buan của tỉnh Jeonbuk, chính quyền địa phương hiện có bộ phận phụ trách riêng về vận hành workation, công bố cả dự án xây dựng không gian hạ tầng workation, đồng thời hợp tác với Tổng cục Du lịch Hàn Quốc để tổ chức các chuyến khảo sát cho doanh nghiệp quan tâm đến mô hình này. Ở Gangwon, chính quyền tỉnh cũng đưa nội dung “thúc đẩy workation” vào kế hoạch du lịch cấp tỉnh và gắn nó với chiến dịch “Năm du lịch Gangwon 2025-2026”, cho thấy các vùng ven biển phía đông như Gangneung hay Yangyang đang được xây dựng như những điểm lưu trú - làm việc dài ngày, không chỉ là nơi đi biển cuối tuần.

Nhìn từ tổng thể, Hàn Quốc đang thử một công thức khá rõ ràng: với khách du lịch phổ thông, nhà nước dùng chính sách hoàn 50% chi tiêu để kéo người dân tới các vùng ít dân; với nhóm lao động linh hoạt và doanh nghiệp, nhà nước cùng địa phương đầu tư vào workation để kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu chất lượng cao. Hai hướng đi này bổ trợ cho nhau: một bên kích cầu nhanh, bên kia tạo ra dòng người ở lâu hơn, có khả năng quay lại nhiều lần và gắn kết sâu hơn với địa phương. Nếu chương trình thí điểm năm 2026 cho kết quả tích cực, rất có thể Hàn Quốc sẽ còn mở rộng cả “du lịch nửa giá” lẫn mạng lưới workation như hai mũi nhọn mới của chính sách du lịch vùng.

(Theo Yonhap, ZDNET, Love Seoul, MAFRA - Bộ Nông nghiệp, Lương thực và Nông thôn Hàn Quốc)

Ngày 14/01/2026, phiên tòa sơ thẩm tại chi nhánh Andong của Tòa án Quận Daegu đã tuyên án trong vụ gian lận thi cử gây chấn động tại một trường THPT nữ ở TP Andong (tỉnh Gyeongsangbuk-do) : một giáo viên hợp đồng lĩnh 5 năm tù và bị tịch thu 31,5 triệu won, một phụ huynh bị phạt 4 năm 6 tháng tù, còn một nữ sinh 19 tuổi nhận 1 năm tù nhưng cho hưởng án treo 2 năm.

Theo điều tra, phụ huynh và giáo viên chủ nhiệm đã 11 lần đột nhập trường trong giai đoạn 2023 – 2025, riêng thời gian nữ sinh theo học đã bảy lần lấy trộm đề thi giữa kỳ và cuối kỳ ; giáo viên cũng bị xác định nhận 31,5 triệu won qua 16 lần chuyển khoản để đổi lấy việc « tuồn/đánh cắp đề », giúp nữ sinh học trước câu hỏi – đáp án. Vụ việc bị phát giác ngày 04/07/2025 khi hệ thống an ninh kích hoạt đúng thời điểm tổ chức kỳ thi cuối kỳ.

Tại tòa, Chánh án tòa án nhấn mạnh vụ án đã « vi phạm nghiêm trọng niềm tin vào giáo dục », đồng thời các bị cáo « xâm phạm nghiêm trọng quyền được học tập và cơ hội được đánh giá công bằng của học sinh » ; ông cho rằng hành vi này đã gây « tuyệt vọng và phẫn nộ sâu sắc » cho học sinh và phụ huynh trong môi trường cạnh tranh, thậm chí làm tổn hại « lòng tự trọng nghề nghiệp » của nhiều giáo viên tận tâm.

Hội đồng xét xử cũng nêu việc giáo viên và nhân viên nhà trường bị hại kiến nghị xử phạt nghiêm khắc, và phụ huynh từng phá hủy một điện thoại di động bị coi là vật chứng ; tuy vậy, tòa xem xét tình tiết giáo viên cùng các bên liên quan đã thừa nhận hành vi, còn phụ huynh nộp 100 triệu won cho nhà trường như một phần khắc phục hậu quả.

Bản án không chỉ khép lại một vụ « lộ đề thi nội bộ » tưởng như chỉ là lời đồn trong hành lang lớp học, mà còn phơi bày mặt tối của « cuộc đua điểm số » khi chính người lớn – những người lẽ ra phải bảo vệ chuẩn mực công bằng – lại tham gia bẻ cong luật lệ để giành lợi thế cho con em mình. Tòa nhận định hành vi này xâm hại nghiêm trọng niềm tin xã hội vào giáo dục và tước đoạt quyền được đánh giá công bằng của học sinh học tập trung thực ; vì vậy, đây không còn là sai phạm nội bộ có thể xí xóa mà là vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm niềm tin xã hội vào giáo dục và cần bị trừng phạt tương xứng.

Kỳ thi đại học toàn quốc tại Hàn Quốc

Nhưng Andong không phải một « tai nạn đơn lẻ ». Giáo dục Hàn Quốc là một lát cắt của thứ mà giới trẻ thường gọi bằng cái tên lạnh lùng : « địa ngục Joseon » – nơi tuổi trẻ bị nén lại trong một công thức gần như bất di bất dịch : học hết sức, thi bằng mọi giá, và vào đại học danh tiếng để đổi đời.

Hàn Quốc thuộc nhóm các nước OECD có tỷ lệ người trẻ tốt nghiệp bậc đại học/giáo dục bậc cao rất cao; nhưng nghịch lý nằm ở chỗ bằng cấp không có giá trị như nhau, khi trong tâm thức xã hội, tấm vé « đổi đời » thường gắn với SKY (Seoul National – Korea – Yonsei) và đường vào các chaebol – nơi lương thưởng, mạng lưới quan hệ và cơ hội thăng tiến tập trung mạnh.

Còn lại, một bộ phận lớn người tốt nghiệp các trường « khá – trung bình khá » vẫn phải vật lộn để đứng vững ở các thành phố lớn : làm thêm, đổi việc liên tục, kéo dài giờ làm, chấp nhận kiệt sức – bởi chi phí sinh hoạt, nhà ở và áp lực « phải thành công » không hề giảm đi chỉ vì đã có bằng đại học – tấm bằng chỉ là điểm khởi đầu, không phải lời hứa chắc chắn về cơ hội.

Trong bối cảnh ấy, kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia vì thế không còn là một bài kiểm tra thuần túy, mà trở thành « sự kiện quốc gia » khiến cả xã hội phải đổi nhịp để nhường đường cho sĩ tử : giao thông quanh điểm thi được yêu cầu hạn chế tiếng ồn, nhiều cơ quan – doanh nghiệp mở cửa muộn, cảnh sát sẵn sàng hỗ trợ thí sinh đến trễ, thậm chí các chuyến bay trên toàn quốc cũng bị điều chỉnh trong khung giờ thi nghe tiếng Anh để tránh tiếng động ảnh hưởng phòng thi.

Kéo dài khoảng 8 giờ, Suneung (Kỳ thi kiểm tra năng lực học thuật đại học – tương đương thi tốt nghiệp trung học) phủ từ tiếng Hàn, Toán, tiếng Anh đến lịch sử Hàn Quốc và ngoại ngữ thứ hai/chữ Hán, nhưng áp lực lớn nhất thường dồn vào những « câu hỏi sát thủ » – các câu hỏi cực khó (hay rơi vào Toán và tiếng Hàn), tỷ lệ làm đúng rất thấp, dùng để sàng lọc nhóm thí sinh top đầu.

Và chính vì các « câu sát thủ » bị xem là vượt khỏi phạm vi « học trong sách là đủ », học sinh lại phải lao vào cuộc đua ở lò luyện thi sau giờ học ; vòng xoáy ấy được nuôi bằng kỳ vọng và chi tiêu khổng lồ của gia đình, trong niềm tin rằng chỉ cần bước qua cánh cửa đại học danh tiếng, tương lai sẽ « mở khóa » – dù thực tế nhiều người trẻ sau đó vẫn mắc kẹt trong một thị trường lao động không phải lúc nào cũng trả kết quả tương xứng với những năm tháng đã đánh cược.

Hệ thống tuyển sinh đại học Hàn Quốc không dồn áp lực vào « một kỳ thi », mà kéo dài thành cuộc chạy marathon 3 năm. Bên cạnh tuyển sinh chính quy dựa nhiều vào kỳ thi năng lực đại học toàn quốc, Hàn Quốc còn có tuyển sinh sớm – nơi nhiều trường giảm tỷ trọng điểm thi chuẩn hóa và tăng vai trò của học bạ cùng các yếu tố như bài luận, phỏng vấn, đánh giá hồ sơ…

Nghe thì đa dạng và « nhân văn » hơn một kỳ thi duy nhất, nhưng mặt trái là : nếu hồ sơ học tập và hoạt động được cân nhắc nặng, học sinh buộc phải « giỏi đều – sạch đều – đẹp đều » trong thời gian dài. Một vết trượt điểm, một năm học không nổi bật, hoặc thiếu hoạt động phù hợp, « câu chuyện hồ sơ » có thể trở thành bất lợi. Thế là trường học biến thành nơi vừa học kiến thức, vừa chạy KPI (Key Performance Indicator – Chỉ số đánh giá kết quả) ; còn phụ huynh thì biến thành « quản lý dự án » của con – sắp lịch học thêm, định hướng chứng chỉ, chọn hoạt động, chọn chiến lược nộp hồ sơ.

Cơ chế « tối thiểu điểm thi toàn quốc » lại khiến « tuyển sinh sớm » không hẳn tách khỏi thi cử : nhiều học sinh vẫn phải ôn thi như điên để chốt ngưỡng trong kỳ thi toàn quốc, đồng thời vẫn phải duy trì học bạ và hồ sơ. Kết quả là áp lực bị kéo dài, chồng lớp – mảnh đất màu mỡ cho sợ hãi, so sánh, và đôi khi là những lựa chọn sai lầm.

Vụ án cung cấp đề cho hai chị em song sinh

Trong bối cảnh ấy, vụ hai học sinh song sinh của trường THPT nữ Sookmyung trở thành một biểu tượng khác của « cơn nghiện điểm số » : khi cuộc đua quá khốc liệt, người ta sẽ tìm cách bẻ lái hệ thống thay vì chịu thua nó. Dư luận Hàn Quốc từng dậy sóng vì trường hợp hai chị em song sinh bị phát hiện liên quan gian lận điểm/đề, kéo theo trách nhiệm của người lớn và câu hỏi lớn hơn : vì sao một ngôi trường, một cộng đồng giáo dục, lại có thể để « một lợi thế bất công » tồn tại đủ lâu để làm tổn thương hàng trăm học sinh khác ?

Theo hồ sơ vụ án được truyền thông Hàn Quốc tường thuật, người cha – khi đó là trưởng bộ phận giáo vụ – bị xác định đã cung cấp thông tin đề/đáp án cho hai con sinh đôi để các em làm bài trong nhiều kỳ kiểm tra định kỳ, khiến hoạt động đánh giá học lực của nhà trường được xem là « bị cản trở ».

Không phải ngẫu nhiên mà vụ việc gây phẫn nộ diện rộng : trong cuộc đua mà chỉ cần chênh vài câu là có thể đổi thứ hạng, « đáp án đi trước một bước » đồng nghĩa với việc tước mất cơ hội công bằng của hàng trăm học sinh khác. Tòa án đã tuyên những bản án nặng cho người lớn : bản án dành cho người cha được giữ nguyên ở mức tù giam ba năm theo phán quyết tối cao năm 2020, như một thông điệp rằng đây không còn là « sai phạm học đường » có thể xử lý nội bộ.

Còn với hai nữ sinh, quá trình tố tụng kéo dài nhiều năm : từ bản án sơ thẩm, phúc thẩm (giảm nhẹ so với sơ thẩm), cho tới khi Tòa Tối cao chốt lại vào ngày 24/12/2024, giữ nguyên mức một năm tù nhưng cho hưởng án treo ba năm đối với mỗi người nhờ một phần cáo buộc bị hủy và điều chỉnh, khép lại hành trình pháp lý dai dẳng của một vụ án đã làm lung lay niềm tin vào « độ sạch » của học bạ.

Điều khiến những vụ như vậy đặc biệt đáng sợ không chỉ là kết quả cuối cùng (ai đỗ, ai trượt), mà là dư chấn tâm lý : học sinh chăm chỉ cảm thấy nỗ lực của mình bị phản bội ; phụ huynh hoang mang vì không biết « công bằng » nằm ở đâu ; còn nhà trường bị đặt trong nghi ngờ về sự minh bạch. Và khi niềm tin sụp xuống, xã hội sẽ lại trượt về một kết luận cay đắng : « Không phải ai học giỏi cũng thắng, mà ai có lợi thế mới thắng » – đúng thứ cảm giác bất lực đã nuôi dưỡng cụm từ « địa ngục Joseon ».

Vụ trộm đề đại học năm 1992

Đỉnh điểm của ký ức tập thể về nỗi ám ảnh đề thi chính là vụ « trộm đề Đại học » năm 1992, sau khi phát hiện đề bị mất ngay trước kỳ thi, khiến lịch thi phải thay đổi, hàng chục nghìn thí sinh bị ảnh hưởng, và cuối cùng trở thành một vụ việc để lại dấu hỏi kéo dài về năng lực bảo mật và tính công bằng.

Đề thi của đợt 2 bị phát hiện biến mất tại một cơ sở liên quan ở Bucheon, buộc nhà chức trách phải hoãn toàn bộ kỳ thi và dời lịch sang 10/2/1992, khiến hơn 27.000 thí sinh bị đảo lộn kế hoạch và tâm lý. Cuộc điều tra khi đó tập trung vào một nhân viên bảo vệ họ Jeong trực đêm – người bị nghi có điều kiện tiếp cận đề – nhưng do lời khai mâu thuẫn và thiếu chứng cứ để xác định đường đi của đề (cũng như khả năng đề bị tuồn ra ngoài), vụ việc rốt cuộc không thể khởi tố và trở thành án tồn, trong bối cảnh còn ghi nhận việc một người phụ trách an ninh/vận chuyển đề tử vong trong quá trình điều tra.

Cú sốc năm đó đã dẫn đến những thay đổi mang tính « hệ thống » về quy trình, dự phòng và vận chuyển đề trong các năm sau – như một cách thừa nhận rằng khi một kỳ thi bị đẩy lên thành cửa sinh tử, chỉ một lỗ hổng nhỏ cũng đủ gây khủng hoảng xã hội.

Đã hơn 30 năm trôi qua từ vụ trộm đề thi đại học, vụ án Andong lại nhắc lại rằng bài toán cốt lõi vẫn chưa biến mất : cạnh tranh càng bị nén vào những cánh cửa hẹp (đại học danh tiếng – việc làm chaebol – khả năng sống ở đô thị lớn), thì động lực « lách – gian – mua lợi thế » càng có đất sống.

Nếu muốn giảm những vụ Andong tiếp theo, Hàn Quốc không thể chỉ trông vào án phạt sau khi chuyện đã xảy ra ; cần cả một chuỗi cải cách để làm cho con đường thành công bớt độc đạo, minh bạch hóa đánh giá học bạ/hồ sơ, giảm động cơ chạy « thành tích trình diễn », và quan trọng nhất : trả lại cho tuổi trẻ quyền được học – thay vì chỉ được thi.

Dòng sông dài nhất Đông Nam Á đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng môi trường chưa từng có do chất thải từ các hoạt động khai thác đất hiếm khoáng sản ở thượng nguồn. Tại nhiều khu vực trên sông Mê Kông, mức độ nhiễm các kim loại nặng độc hại như thạch tín, thuỷ ngân chì, cao gấp gần 10 lần so với mức an toàn. Không chỉ nguồn sinh kế của hơn 70 triệu người bị đe dọa, những tác động này còn mang tính huỷ hoại đối với môi trường về lâu dài.

Từ nhiều tháng qua, các hình ảnh về cá biến dạng, vảy đổi màu, có nhiều khối u, màu mắt bất thường,…, được loan truyền rộng rãi tại Thái Lan. Chúng được phát hiện dọc theo sông Kok ở miền bắc Thái Lan, bắt nguồn từ Miến Điện, chảy qua tỉnh Chiang Rai và đổ vào sông Mê Kông. Nhiều người dân không dám ăn cá sông, ngừng đánh bắt cá trước những thông tin về cá bị nhiễm độc do kim loại nặng được thải ra từ các hoạt động khai khoáng ở thượng nguồn. Tình trạng ô nhiễm tập trung chủ yếu tại vùng Tam giác vàng, nơi các con sông Kok, Sai, Ruak chảy từ Miến Điện vào Thái Lan và đổ vào sông Mê Kông.

Trên thực tế, theo Bangkok Post tình trạng ô nhiễm kim loại nặng đã được phát hiện vào tháng 08/2024, khi người dân báo cáo về tình trạng nước sông vẩn đục. Tại đập Ban Kwae Wua, trẻ em bị phát ban sau khi chơi đùa trên sông. Tại Huai Chomphu, nông dân nhận thấy cây trồng héo úa dù được tưới nước hàng ngày. Đến đầu năm 2025, các xét nghiệm trong phòng thí nghiệm đã xác nhận nỗi lo sợ : dòng sông bị ô nhiễm với hàm lượng thạch tín cao, nồng độ kim loại nặng ở mức báo động.

Cục Thủy Sản Thái Lan, được cho là để trấn an dư luận và tránh tác động đối với thị trường, đã thông báo hồi tháng 06/2025, rằng những con cá bị biến dạng được đánh bắt ở các con sông bị nhiễm ký sinh trùng Digenea và sự biến dạng không phải do kim loại nặng gây ra. Trong khi đó các tổ chức phi chính phủ và các nghiên cứu của Đại học Naresuan ở Thái Lan đã đưa ra bằng chứng về việc mô cá chứa kim loại nặng và các dấu hiệu như u, biến màu… là do nhiễm độc hóa học. Họ kết luận rằng cá bị nhiễm vi khuẩn/ký sinh trùng là hệ quả của việc hệ miễn dịch bị suy yếu do sống trong môi trường nhiễm độc lâu ngày.

Các báo cáo từ Cục Kiểm soát Ô nhiễm Thái Lan (PCD) gần đây cũng đã phải thừa nhận các chỉ số hóa học về thạch tín, đang vượt ngưỡng an toàn. Kết quả xét nghiệm trầm tích, được công bố vào tháng 4/2026 cho thấy mức độ thạch tín đo được ở nhiều khu vực sông Kok, Sai và Ruak, lên đến mức 296 mg/kg, cao gấp 9 lần ngưỡng nguy hiểm (33 mg/kg). Ô nhiễm chì vượt quá mức an toàn cũng được phát hiện tại nhiều khu vực trên sông Kok, cùng với các kim loại nặng khác, bao gồm niken, đồng và crom, thuỷ ngân.

Theo Ủy ban Sông Mê Kông - Mekong River Commission, cơ quan quản lý con sông, nồng độ thạch tín trong trầm tích có thể gây nguy hiểm cho các sinh vật đáy, đặc biệt là ở thượng nguồn sông Kok và sông Mekong. Vào mùa khô, mực nước thấp và lưu lượng giảm, có thể góp phần làm tăng lượng trầm tích tích tụ và nồng độ chất gây ô nhiễm cao hơn.

Trong cuộc hội thảo trực tuyến về Khủng hoảng nhiễm độc tại sông Mê Kông, hồi tháng 04/2026, phó giáo sư Wan Wiriya, thuộc đại học Chiang Mai Thái Lan, nhận định :  “Mặc dù hiện nay con người không tiếp xúc trực tiếp với trầm tích giống như các sinh vật sống dưới đáy sông, nhưng thạch tín sẽ tích tụ dần trong hệ sinh thái và dần dần đầu độc chuỗi thức ăn, tác động trực tiếp đến con người”.

Dòng sông đã bị đầu độc như thế nào ?

Thanapol Penrat, giáo sư tại Đại học Naresuan của Thái Lan, trả lời AP, nhận định : “Vấn đề là ô nhiễm nguồn nước xuyên biên giới do khai thác khoáng sản đất hiếm và vàng không được kiểm soát và quản lý đúng cách ở Miến Điện. Tôi cũng rất quan ngại vì việc khai thác vẫn tiếp diễn ở Lào, như vậy là có thêm một nguồn phát thải chất ô nhiễm, không chỉ ở Miến Điện mà còn ở Lào và điều đó thực sự ảnh hưởng đến sông Mekong một cách tổng thể.”

Ở phía thượng nguồn sông Mê Kông, miền bắc Thái Lan, báo cáo của Viện nghiên cứu Stimson có trụ sở tại Mỹ, dựa vào các hình ảnh vệ tinh và việc xác nhận các nguồn tin từ thực địa, chỉ ra hơn 2400 địa điểm khai thác khoáng sản, dọc theo 43 con sông. Tại các phụ lưu của sông Mê Kông, có đến gần 800 địa điểm khai thác, hầu hết không được kiểm soát. Các mỏ này xả trực tiếp xyanua (cyanide), thủy ngân, thạch tín (asen) và kim loại nặng vào nước sông. Các tác giả của báo cáo nêu ra các cơ chế chính đầu độc dòng sông, trong đó có việc khai thác đất hiếm bằng “rửa hóa chất tại chỗ” (in-situ leaching), khai thác vàng và dùng hóa chất (thường là xyanua) để rửa quặng kim loại...

Ông Regan Kwan, một trong những tác giả của báo cáo, giải thích với RFI Tiếng Việt : “Mỗi phương pháp đều có nguy cơ gây tác động môi trường đáng kể. Với khai thác sa khoáng dọc sông, quá trình đào bới và khuấy động trầm tích làm giải phóng các kim loại nặng vốn tồn tại tự nhiên trong đất. Khi tiếp xúc với nước và không khí, các chất này có thể hòa tan và làm gia tăng ô nhiễm nguồn nước, với nồng độ kim loại nặng nhiều nơi vượt chuẩn của WHO. Phương pháp ngâm chiết (heap leaching) sử dụng axit để tách kim loại trong quặng ngoài trời. Hệ thống này thiếu che chắn và quản lý chặt chẽ, nên dễ gây rò rỉ nước thải độc hại, ảnh hưởng đến động vật hoang dã và có nguy cơ lan rộng khi xảy ra mưa lớn hoặc thiên tai. Cuối cùng, chiết tách tại chỗ (in situ leaching) bơm hóa chất trực tiếp vào lòng đất để hòa tan đất hiếm, đồng thời sử dụng nước sông trong quá trình khai thác. Sau đó, lượng nước thải chứa kim loại nặng và hóa chất thường được xả ngược trở lại môi trường, gây nguy cơ ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm.”

Bắt nguồn từ Tây Tạng, sông Mê Kông chảy qua 6 nước rồi đổ ra Biển Đông, là nguồn cung cấp nước cho nông nghiệp, thuỷ điện, giao thông và thuỷ sản, nuôi sống hơn 70 triệu người trong khu vực. Dòng sông từ lâu đã phải chịu ô nhiễm nhựa, đến các đập thủy điện kìm hãm dòng chảy ở thượng nguồn và việc khai thác cát tàn phá bờ sông, chưa kể tình trạng biến đổi khí hậu, hay các loại ô nhiễm khác. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng các hoạt động khai thác đất hiếm không được kiểm soát, có thể gây ra cuộc khủng hoảng môi trường nghiêm trọng nhất mà dòng sông từng phải đối mặt.

Quả bom nguyên tử "nổ chậm" ở sông Mê Kông

Các kim loại nặng như thạch tín hay xyanua không bị phân huỷ theo thời gian. Khi chúng tích tụ, và có thể gây tác động lâu dài ngay cả khi các hoạt đông khai thác đã chấm dứt. Việc tiếp xúc với các kim loại nặng gây ra những hậu quả nguy hiểm đối với sức khoẻ. Ví dụ, thạch tín có thể gây suy tạng. Thủy ngân gây hại cho hệ thần kinh. Chì làm suy giảm nhận thức và cadmium gây hại cho thận.

Ônh Brian Eyler, giám đốc chương trình về Đông Nam Á tại viện nghiên cứu Stimson, cũng là đồng tác giả của báo cáo nói trên, nhận định: “Một số người tại Thái Lan gọi đây là “quả bom nguyên tử” đối với sông Mê Kông. Tôi từng được hỏi so sánh về mức độ nghiêm trọng của tình trạng hiện nay. Phải nói rằng, ngoài cuộc chiến tranh Việt Nam trong thế kỷ trước, chưa từng có sự kiện nào ảnh hưởng đến nhiều người như thế này.

Hiện áp lực đang đến từ nhiều phía. Nhật Bản và Úc đã phát hiện sản phẩm nhiễm độc. Cuối năm ngoái, Nhật Bản đã ngừng nhập khẩu đậu bắp và đậu xanh từ Chiang Rai ở Thái Lan. Úc cũng tìm thấy nồng độ thạch tín cao trong gạo Thái. Chúng tôi hy vọng áp lực kinh tế này sẽ thúc đẩy sự thay đổi.”

Bàn tay Trung Quốc

Báo cáo được thực hiện ban đầu, nhằm mục đích nâng cao nhận thức về mức độ nguy hiểm của nồng độ các kim loại nặng được phát hiện trước đó, và chủ yếu tập trung theo dõi hai mỏ khai thác. Nhưng qua quá trình nghiên cứu, nhiều mỏ khai thác mới đã được xây dựng, và chưa từng được thống kê hay đăng ký trước đó, đặc biệt là tại Lào, với 20 mỏ khai thác trái phép. Điều đáng chú ý là nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ của các hoạt động này được thúc đẩy bởi nhu cầu đất hiếm từ Trung Quốc. Viện nghiên cứu Stimson đã đăng tải danh sách các công ty đứng đằng sau các hoạt động này, hầu hết có chủ là người Trung hoặc có liên hệ với Trung Quốc.

Nhà nghiên cứu Regan Kwan khẳng định rằng sự hiện diện của bàn tay Trung Quốc là không thể chối cãi. Các doanh nghiệp nhà nước, trên thực tế, không trực tiếp tham gia khai thác tại khu vực này, nhưng có nhiều công ty con hoạt động tại các khâu khác nhau. Ông khẳng định : “Có nhiều bằng chứng chỉ ra rằng các doanh nghiệp này kiểm soát chuỗi cung ứng từ khai thác đến tinh luyện và sản xuất nam châm. Chúng tôi có bằng chứng về các công ty Trung Quốc tham gia khai thác tại Miến Điện và Lào, sau đó xuất khẩu về Trung Quốc để đưa vào các lò luyện. Tại lò luyện, khoáng sản từ nhiều nguồn bị trộn lẫn, khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên bất khả thi. Sự hiện diện và can thiệp của Trung Quốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng là điều không thể tranh cãi.”

Về phần mình, ông Brian Eyler, với hơn 10 năm kinh nghiệm nghiên cứu tại khu vực, nói rõ là viện nghiên cứu đã thu thập nhiều báo cáo, lời chứng từ các công nhân, cũng như người dân ở Miến Điện, ghi nhận sự hiện diện của người Trung làm việc tại các mỏ này, chủ yếu giữ chức quản lý và tư vấn ở cấp độ kỹ thuật, cũng như tham gia vào toàn bộ chuỗi cung ứng.

Cho đến nay, các biện pháp ứng phó với tình trạng này vẫn còn hạn chế, cuộc nội chiến ở Miến Điện khiến vấn đề này khó có thể giải quyết, chưa kể nạn buôn lậu. Điều này cũng dấy lên lo ngại đối với các nước ở hạ lưu sông Mê Kông là Việt Nam và Cam Bốt. Giám đốc của chương trình Đông Nam Á tại viện nghiên cứu Stimson, ông Brian Eyler nhận định : "Hiện vẫn chưa có báo cáo nào về tình trạng nhiễm độc tại hạ nguồn sông Mê Kông, hoặc chưa có đủ xét nghiệm. Đó là nơi cung cấp thực phẩm cho toàn thế giới, và dĩ nhiên không người tiêu dùng nào muốn sử dụng sản phẩm có nguy cơ nhiễm độc.

Hiện Việt Nam đang có kế hoạch mở lại các mỏ đất hiếm. Chúng tôi hy vọng chính phủ và các đơn vị vận hành mỏ sẽ áp dụng các biện pháp bảo vệ thích hợp, rút kinh nghiệm từ những bài học đau xót đang xảy ra trên sông Mekong. Việt Nam là một "ngôi sao công nghệ" đang lên, chúng tôi hy vọng các hoạt động công nghiệp hóa của Việt Nam sẽ không làm trầm trọng thêm vấn đề này."

Nhu cầu đất hiếm tiếp tục đà tăng

Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng các hoạt động khai thác đất hiếm sẽ vẫn tiếp tục lan rộng, và không được kiểm soát trước nhu cầu toàn cầu ngày càng gia tăng. Đất hiếm được sử dụng chủ yếu trong việc sản xuất các thiết bị điện tử, hay trong pin điện, phục vụ chuyển đổi xanh, cũng như trong các trung tâm dữ liệu trước sự bùng nổ của AI, cũng như trong ngành công nghiệp quốc phòng. Theo chính phủ Mỹ, những khoáng sản này được sử dụng trong các máy bay chiến đấu như F-35, tàu ngầm, tên lửa Tomahawk, hệ thống radar và nhu cầu về nguồn cung ngày càng tăng khi Mỹ bổ sung và mở rộng kho dự trữ quân sự đã bị hao hụt do các cuộc chiến ở Iran và ở Ukraina.

Các khoáng sản, nguyên tố đất hiếm đang rơi vào xòng xoáy địa chính trị. Trung Quốc kiểm soát 90 % thị trường đất hiếm toàn cầu, đã ra lệnh cấm xuất khẩu đất hiếm. Washington đã công bố các khoản đầu tư hàng tỷ đô la vào lĩnh vực này, nhằm đa dng nguồn cung, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Đây cũng sẽ là một trong những chủ đề được dự trù đem ra  thảo luận trong thượng đỉnh giữa lãnh đạo Hoa Kỳ và Trung Quốc sắp tới.

Cách nay đúng 90 năm, vào năm 1936, trong bối cảnh châu Âu nói chung và nước Pháp nói riêng phải đương đầu với nhiều biến động xã hội, Mặt trận Bình dân - Front populaire - đã ra đời, với nhiều cải cách xã hội mang tính cách mạng, tạo ra những thay đổi lớn lao cho cuộc sống của người dân Pháp.

Cho dù chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, khoảng 2 năm, từ năm 1936 đến 1938, nhưng Mặt trận Bình dân đã để lại nhiều dấu ấn cho tới tận ngày nay. RFI tiếng Việt ngày 01/04/2026 phỏng vấn sử gia Jean Vigreux, chuyên gia nghiên cứu về Mặt trận Bình dân, giáo sư Đại học Bourgogne Europe của Pháp.

RFI : Mặt trận Bình Dân là gì ? Ra đời trong bối cảnh chính trị - kinh tế - xã hội như thế nào ?

Jean Vigreux : Mặt trận Bình dân là một phong trào chính trị, bởi vì chính cuộc bầu cử tháng 4-5 năm 1936 đã đưa một người theo chủ nghĩa xã hội lên lãnh đạo chính phủ ở Pháp, lần đầu tiên trong lịch sử. Đó là Léon Blum.

Nhưng ngoài khía cạnh chính trị, Mặt trận Bình dân còn là một phong trào xã hội có quy mô rất lớn, một phong trào đình công lớn chưa từng có và đã giành được những quyền lợi mới cho nhân dân, cho người làm công ăn lương … Có thể nói rằng trong một giai đoạn đặc biệt, từ năm 1936 đến năm 1938, chỉ trong vòng 2 năm, Mặt trận Bình dân thực sự đã ghi dấu ấn trong đời sống của đất nước.

Về nguồn gốc, Mặt trận Bình dân ra đời từ sự tập hợp của cánh tả Pháp, vốn dĩ bị chia rẽ kể từ sau Đệ nhất Thế chiến. Có 3 lực lượng chính của cánh tả, đó là đảng Cộng Sản, đảng Xã Hội và các phần tử cánh tả cấp tiến. Ngoài ra, còn có những lực lượng khác. Khi đó, giữa họ có sự chia rẽ.

Rồi điều gắn kết họ lại với nhau chính là sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít, là nỗi sợ hãi trước chủ nghĩa Quốc Xã và những gì đã xảy ra ở Đức năm 1933. Và sau đó là đến năm 1934, một cuộc đảo chính do những kẻ cực đoan cánh hữu tiến hành đã chiếm giữ Cung điện Bourbon (Palais Bourbon), trụ sở Hạ Viện, biểu tượng của Cộng Hòa Pháp.

Trong bối cảnh đó, phe cánh tả muốn đoàn kết lực lượng và thành lập một liên minh bình dân, sau này đã trở thành Mặt trận Bình dân. Liên minh này được thành lập để bảo vệ nền Cộng Hòa, đồng thời nhằm chống lại cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trong những năm 1930 và Đại Suy Thoái 1929.

RFI : Trong bối cảnh thời đó, đâu là những thách thức và mục tiêu chính của Mặt trận Bình dân Pháp ?

Jean Vigreux : Như tôi vừa nói, mục tiêu là bảo vệ nền Cộng Hòa, nhưng không chỉ đơn thuần là bảo vệ nền Cộng hòa, mà mục tiêu của Mặt trận Bình dân còn là chương trình có thể được tóm gọn khá đơn giản trong 3 từ « Bánh mì », « Hòa bình » và « Tự do ».

« Bánh mì » là cung cấp bánh mì cho công nhân, cho những người thất nghiệp do khủng hoảng kinh tế và xã hội.

« Hòa bình » là bảo vệ hòa bình chống lại chủ nghĩa phát xít trên phạm vi quốc tế, bởi vì thực sự khi đó có những mối đe dọa tương đối nghiêm trọng, ví dụ phát xít Ý đã tiến hành các cuộc can thiệp quân sự ở châu Phi, ở Ethiopia và nhiều nơi khác nữa. Như vậy, thách thức là lấy chủ nghĩa hòa bình chống lại logic chiến tranh, tức là chủ nghĩa phát xít. Xin nhắc lại là vào năm 1936, Pháp tưởng niệm sự kiện Verdun năm 1916, chỉ mới trước đó 20 năm. Đó là những vụ thảm sát và tàn sát trong Chiến tranh Thế giới Thứ nhất.

Và thứ ba là tự do : đó là những quyền tự do cơ bản, trước những gì đang xảy ra ở Trung và Đông Âu, không chỉ dưới bàn tay của phát xít, mà còn cả các chế độ độc tài ở những nước này.

Tóm lại, những mục tiêu chính của Mặt trận Bình dân là điều hành để phát triển nền Cộng Hòa, không chỉ về các quyền tự do, mà còn hướng đến một nền dân chủ xã hội.

RFI : Những cải cách lớn, những biện pháp tiêu biểu của Mặt trận Bình dân khi đó là gì ?

Jean Vigreux : Về những cải cách lớn, trước hết cần lưu ý là chúng đã được thực hiện một cách nhanh chóng. Xin nhắc lại Léon Blum được bổ nhiệm làm chủ tịch Hội đồng - mà ngày nay chúng ta gọi là thủ tướng - vào đầu tháng 6/1936, cụ thể là vào ngày 06/06. Và ngay trong đêm 07 sang ngày 08/06/1936, Thỏa  thuận Matignon đã được ký kết. Đây là lần đầu tiên ở Pháp, chính phủ tập hợp không chỉ các bộ trưởng, mà còn cả các đối tác xã hội, cụ thể là nghiệp đoàn CGT - Tổng Liên đoàn những người lao động - Liên đoàn Công nhân được thống nhất trước đó không lâu, và Liên đoàn Sản xuất Pháp, nghiệp đoàn đại diện cho giới chủ.

Cùng với các đối tác xã hội, Nhà nước đã đưa ra quyết định để chấm dứt các cuộc đình công lớn, đưa ra những đề xuất quan trọng, làm thay đổi đời sống người dân. Trong số những thành tựu này có kỳ nghỉ phép có lương, giới hạn giờ làm việc (từ 48 giờ/tuần xuống còn 40 giờ/tuần), bầu cử đại diện người lao động - nói cách khác là sự công nhận các công đoàn và các thỏa ước tập thể. Đó là một số dấu ấn nổi bật của Mặt trận Bình dân.

Tất nhiên, chúng ta có thể kể thêm những thành tựu khác, như là sự ra đời của các trung tâm văn hóa và thể thao cho tất cả mọi người, góp phần vào sự phát triển rực rỡ của thời kỳ dân chủ hóa văn hóa. Ngoài ra, còn có thể nói tới cộng đồng nông dân với sự ra đời của Cơ quan Liên ngành Quốc gia về Lúa mỳ, nơi bảo đảm thu nhập cho người nông dân. Muộn hơn một chút thì có thể nói tới việc thành lập SNCF (Công ty Đường sắt Quốc gia Pháp) vào năm 1937.

Từng ấy thành tựu lớn chỉ trong một thời gian ngắn cho thấy ý chí chính trị mạnh mẽ và những cải cách quan trọng.

RFI : Ông là sử gia chuyên nghiên cứu về Mặt trận Bình dân. Theo ông, đâu là yếu tố then chốt cho phép Mặt trận Bình dân nhanh chóng tạo ra các chuyển biến về đời sống xã hội cho người dân Pháp ?

Jean Vigreux : Có hai yếu tố tác động ở đây. Đó là sự kết hợp của nhiều sự kiện. Thứ nhất, đó là sự lên nắm quyền của liên minh Mặt trận Bình dân, với sự thay đổi trong cán cân quyền lực. Lần đầu tiên đảng lãnh đạo là đảng Xã Hội, chứ không còn là các phe cấp tiến hoặc đảng trung hữu hay trung tả tùy thời điểm nữa. Như vậy, chúng ta thấy là có một bước ngoặt mạnh mẽ sang cánh tả. Đảng Cộng Sản, cũng ở vị trí rất quan trọng và giành được 72 ghế, chiếm 15% tổng số ghế được bầu. Đây thực sự là một điều mới mẻ và có ý nghĩa.

Yếu tố thứ hai là phong trào xã hội. Xin nhắc lại là giữa hai vòng bầu cử, có ngày 01/05. Ngày 01/05 vào thời đó không phải là ngày nghỉ lễ quốc gia như thời nay. Người lao động khi đó phải đình công để có thể đi biểu tình vào ngày 01/05 và công đoàn CGT đã đề xuất biến ngày 01/05 thành ngày huy động lực lượng cho cuộc bầu cử lập pháp, dự kiến ​​diễn ra vào ngày 03/05/1936, chỉ hai ngày sau Ngày Lao Động 01/05.

Phong trào xã hội, các cuộc đình công, mong muốn gây dựng sự ủng hộ của quần chúng trong cả nước cho các cuộc bầu cử và Mặt trận Bình dân, cho phong trào quần chúng thông qua các cuộc đình công, đã thực sự góp phần tạo nên thời điểm then chốt cho phép đời sống xã hội biến chuyển nhanh chóng.

Nói tóm lại, một mặt đó là ý chí chính trị, là những gì thủ tướng Léon Blum đã thực hiện, với hàng loạt cải cách rất nhanh chóng và tức thời, mặt khác, đó là nhờ phong trào xã hội.

RFI : Các giá trị xã hội mà Mặt trận Bình dân đề cao khi đó đến nay có còn được phát huy mạnh mẽ tại Pháp ? Theo ông, di sản bền vững nhất của Mặt trận Bình dân là gì ?

Jean Vigreux : Có nhiều cấp độ trong câu hỏi này. Nói về di sản lâu bền nhất, tôi nghĩ rằng ngày nay mọi người trong xã hội Pháp đều đã chấp nhận kỳ nghỉ phép có lương. Chúng ta đã tăng từ 2 tuần nghỉ phép có lương lên thành 3 tuần vào năm 1956, lên tuần thứ tư vào những năm 1960, và sau đó từ những năm 1980-1982, dưới chính phủ của thủ tướng Pierre Mauroy và tổng thống François Mitterrand, thì có thêm tuần thứ năm nghỉ phép có lương.

Đó là một thành tựu đã đạt được và để lại dấu ấn lâu dài trong cuộc sống của người dân Pháp. Nhưng chúng ta không nên quên rằng các giá trị xã hội mà Mặt trận Bình dân đề cao là sự bình đẳng, là việc chia sẻ của cải, cuối cùng đã trở thành một phần của di sản mà Măt trận Bình dân để lại, dẫu là đã bị suy yếu.

Tuy nhiên, có một câu hỏi đã được đặt ra về một liên minh chống phát xít. Đây cũng là một trong những câu hỏi đã được đặt ra trong kỳ bầu cử lập pháp gần đây nhất ở Pháp. Và suy cho cùng thì đây cũng là về cách đối phó với sự trỗi dậy của phe cực hữu : Chúng ta nên tiếp tục để mình bị chia rẽ, mỗi người ở một góc riêng, hay là chúng ta nên tham gia vào các lực lượng đấu tranh và cho thấy tình đoàn kết tương thân tương ái ?

RFI : Từ góc độ lịch sử, các chính sách xã hội của Mặt trận Bình dân đã tiếp tục ảnh hưởng đến luật lao động Pháp ngày nay như thế nào ?

Jean Vigreux : Như tôi đã nói ở trên, điều quan trọng là sự công nhận các nghiệp đoàn và việc bầu chọn các đại diện cho người lao động thông qua các thỏa ước tập thể. Có thể nói đây là di sản quan trọng nhất của Mặt trận Bình dân, nay còn hiện hữu rất rõ ràng, bất kể mỗi người chúng ta theo nghiệp đoàn nào. Số nghiệp đoàn ở Pháp đã tăng mạnh, và từ góc độ này, tôi cho rằng sự công nhận quyền của nghiệp đoàn, sự tham gia của các thành viên nghiệp đoàn  vào đời sống của công ty cũng như vào như đời sống xã hội, đối với tôi, là di sản bền vững nhất của Mặt trận Bình dân.

Điều đó không có nghĩa là không có những nỗ lực nhằm hủy bỏ một số thành quả của Mặt trận Bình dân. Điều đó không có nghĩa là không có những bước thụt lùi, nhưng sự hiện diện, sự tự do của các nghiệp đoàn, mới là điều cơ bản.

RFI : Vậy theo ông, giới trẻ Pháp ngày nay có ý thức được rằng những thành tựu xã hội, mà họ đang được hưởng, có được là nhờ Mặt trận Bình dân ?

Jean Vigreux : Tôi không biết rằng liệu giới trẻ có nhận thức được về điều đó hay không, nhưng đó là điều chúng ta phải liên tục nhắc nhở họ. Chúng ta có thể nhắc cho giới trẻ nhớ tới điều đó ở trường học, cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông và đại học, nhưng điều này liên quan đến các chương trình giảng dạy. Tôi không biết liệu giới trẻ có nhận thức được về điều đó hay không, nhưng tôi có cảm giác rằng nếu như bây giờ chúng ta nói với giới trẻ rằng « sẽ hủy bỏ chế độ nghỉ phép có lương, hủy bỏ chế độ phúc lợi xã hội » thì chắn chắn là họ sẽ không đồng ý đâu.

RFI Tiếng Việt chân thành cảm ơn sử gia Jean Vigreux đã tham gia chương trình !

Diễn viên người Mỹ Timothée Chalamet, gần đây đã mở ra một cuộc tranh luận khi cho rằng không ai quan tâm đến Opera hay ballet nữa. Thường bị cáo buộc là một loại hình nghệ thuật xa xỉ, Opéra được coi là chỉ dành cho một nhóm khán giả nhất định và có giá vé cao, phải chăng nghệ thuật cổ điển này, đang ngày càng xa rời thời cuộc, khi trình diễn lại những vỡ kịch từ nhiều thế kỷ trước và thiếu tính đương đại.

Hồi cuối tháng Hai vừa qua, Timothée Chalamet, diễn viên người Mỹ - Pháp đã đưa ra phát ngôn “gây tranh cãi” khi quảng bá phim mới Martyr Supreme do anh thủ vai chính, được đề cử giải Oscar, khắc hoạ lại chân dung của một vận động viên bóng bàn. Trong cuộc phỏng vấn với CNN và Variety, tài tử tuyên bố : “Tôi không nghĩ rằng mình có thể làm việc trong các loại hình nghệ thuật cổ điển như Múa ba lê hay Opéra hoặc những ‘thứ’ mà người ta cố gắng duy trì mặc dù không ai quan tâm đến nó nữa… Dĩ nhiễn là với tất cả sự tôn trọng của tôi dành cho những người làm Ba lê và Opéra”.

Phát biểu này đã khiến diễn viên 30 tuổi nhận không ít chỉ trích dữ dội. Trên mạng xã hội, nhiều hình ảnh và video chế hài hước được loan truyền, ví dụ như : “Hướng dẫn làm thế nào để lọt mất giải Oscar trong 10 giây”. Timothée Chalamet cũng bị các định chế Opera trên toàn thế giới “đáp trả”. Trên Instagram, Nhà hát Opéra Garnier ở Paris trả lời một cách hài hước, đăng một đoạn trích trong vở “Nixon ở Trung Quốc” đang được trình diễn, cho thấy cảnh các nhân vật xung đột trong một trận bóng bàn, kèm theo phần bình luận : “Thật bất ngờ, ở nhà hát Opéra cũng có bóng bàn đó, Timothée Chalamet”.

Nhà hát Opera Metropolitan ở New York cũng đã đáp trả bằng một video, trích dẫn câu nói trong cuộc phỏng vấn, “với tất cả sự tôn trọng dành cho những người làm Ballet và opera,” đồng thời nhấn mạnh các ngành nghề khác nhau trong đoàn. Dòng chú thích kèm theo video tri ân đội ngũ của họ có nội dung: “Đây là dành cho bạn, Timothée Chalamet.” Opéra Vienna thì chọn một cách tiếp cận khác, phỏng vấn trên đường phố, lấy ý kiến của người qua đường về nhạc kịch.

Nghệ thuật đắt đỏ

Trên thực tế, bình luận của Chalamet đã nêu ra một hiện thực “nhạy cảm”. Opera và Balet khó có thể “rũ bỏ” hình ảnh một loại hình nghệ thuật đắt đỏ, liên tục lặp lại những tác phẩm cũ, và chỉ phục vụ tầng lớp thượng lưu, theo nhận định của đài phát thanh Pháp France Culture. Các tác phẩm nhạc kịch thiếu tính đương đại, và kìm hãm sự phát triển, “sức sống” của opéra, khiến chúng khó tạo nên dấu ấn, thu hút nhiều người như cách mà một bộ phim hay một cuốn tiểu thuyết có thể làm được.

Trả lời France Culture, chuyên gia Timothée Picard, giảng viên tại đại học Rennes, khẳng định rằng : Timothée Chalamet đang nói về tương lai của điển ảnh, và cũng đang than thở về việc sụt giảm người xem tại các rạp chiếu phim. Nam tài tử này đã tách biệt điện ảnh, opera và ba lê, trong khi đó là những loại hình nghệ thuật đang gặp phải vấn đề tương tự. Timothée Chalamet có vẻ muốn được thừa nhận bởi những đại diện của văn hóa chủ đạo hơn là đứng về phía những giá trị văn hóa cổ điển hàn lâm hơn. Điều này giải thích những phản ứng của các định chế opera. Diễn viên này vốn được kỳ vọng là cầu nối hòa hợp giữa dòng phim nghệ thuật và phim đại chúng, đã từng được giới hàn lâm lý tưởng hóa, để rồi giờ đây họ cảm thấy bị phản bội. Thế nhưng, đây cũng chính là triệu chứng của một vấn đề thực sự. Trong khoảng hai mươi năm trở lại đây, opera ít được xem là một phần của văn hóa chung hơn so với những năm 1980 và 90. Tuy nhiên, thực tế này có thể được nhìn nhận một cách linh hoạt, vì opera đôi khi xuất hiện ở những nơi không ngờ tới, ví dụ, trong các bộ phim bom tấn. Tôi nghĩ rằng nó thu hút rất nhiều người, nó gợi lên những cảm xúc đặc biệt cho rất nhiều người.”

Trong mục ý kiến của tạp chí cánh tả Nouvel Obs, Samuel Sené, nhạc trưởng, đạo diễn sân khấu và nhà sản xuất âm nhạc, nhận định rằng Timothée đã sai khi nói rằng không ai quan tâm đến opéra nữa. Nhưng nếu nhìn vào con số, riêng tại Pháp, các nhà hát đã tiếp đón hơn 800 000 khán giả, tăng 39 % so với 2019. Năm 2023, 93 % các vở nhạc kịch kín chỗ. Thực tế rất rõ ràng: những loại hình nghệ thuật này không hề mai một.

Tuy nhiên, ông Samuel cũng thừa nhận rằng “đúng vậy, Timothée, một số loại hình nghệ thuật không có quá nhiều thay đổi”. 

Nghệ thuật trong" tủ kính"

Theo ông, nếu Opera và Ballet không mở cửa cho giới trẻ, chúng sẽ thực sự trở thành những “bảo tàng sống” xa rời thực tại. Tác giả nhấn mạnh rằng việc tìm kiếm khán giả mới không chỉ là vấn đề doanh thu, mà là vấn đề sống còn về tính chính danh của nghệ thuật. Nghệ thuật cần được “dân chủ hóa” để không còn bị coi là thú vui độc quyền của tầng lớp giàu có hoặc người cao tuổi. Theo vị nhạc trưởng này, phát ngôn của Timothée có thể gây sốc, nhưng lại là một cú hích cần thiết để công chúng và giới nghệ thuật phải nhìn thẳng vào thực trạng đang bị ngó lơ. “Thay đổi chỉ đến từ những người có tư duy đột phá, dám mở cửa thánh đường cho những “kẻ ngoại đạo”, dám báng bổ.

“Timothée Chalamet, dù diễn đạt vô cùng vụng về, đã chỉ ra: Tại sao vào năm 2026, chúng ta vẫn tiếp tục dàn dựng thêm một vở 'La Bohème' phục trang cổ điển, thêm một vở 'Hồ thiên nga' với những chiếc váy tutu quen thuộc, mà không hề đặt câu hỏi về tính thời đại của chúng? Tại sao lại là những tác phẩm này, và tại sao lại là ngay lúc này? Và quan trọng hơn cả: Tại sao chúng ta không sáng tạo thêm những tác phẩm mới, những tác phẩm thực sự lên tiếng về những xung đột và thân phận con người trong thời đại chúng ta? Timothée Chalamet đã chạm đúng vào bản chất cốt lõi của vấn đề: Một nghệ thuật sống động không phải là thứ nghệ thuật được bảo tồn trong tủ kính, mà là thứ nghệ thuật luôn được đặt dưới những nghi vấn và dám dấn thân vào những lằn ranh mạo hiểm.” 

Phải chăng opera ngày càng xa rời giới trẻ, thế hệ của Timothée Chalamet ? Ông Sylvain Fort, chuyên gia về truyền thông trả lời France Culture, lấy làm tiếc rằng opera không đủ gắn kết với thời cuộc : Mức độ sáng tạo trong Opera rất hạn chế, trong khi đúng ra phải là loại hình nghệ thuật biết nắm bắt hơi thở của thời đại và bối cảnh hiện thời  (...) các mùa Opera được tạo nên từ những tác phẩm kinh điển, những vở opera trữ tình ăn khách. Sau 35 năm đi xem Opera, đôi khi tôi cảm thấy mệt mỏi khi xem đến bản dựng thứ 50 vở "Đám cưới của Figaro"... Đây là những kiệt tác mà tôi luôn ngưỡng mộ và không ngừng khám phá lại, nhưng tôi cũng thấy rõ rằng đến một lúc nào đó, mọi thứ không còn ổn nữa... Thêm vào đó, các vở diễn đương đại được coi là khó cảm thụ, khó tiếp cận, đôi khi hiểu đúng, đôi khi sai, nhưng nó ảnh hưởng đến công chúng."

Nỗ lực đổi mới bất thành ?

Từ những năm 1980, Pháp đã nỗ lực đổi mới hình ảnh của Opéra. Tổng thống lúc đó, François Mitterand đã khởi xướng một dự án về opera hiện đại và bình dân” mới, xây dựng thêm một địa điểm trình diễn khác, bên cạnh Nhà hát dát vàng Palais Garnier, được coi là biểu tượng của giai cấp tư sản, không chứa được lượng khán giả lớn cũng như không thể trình diễn các tác phẩm hiện đại hoặc thử nghiệm. Nhà hát opera Bastille do đó đã ra đời, được khánh thành để kỷ niệm 200 năm Cách mạng Pháp, vào ngày 14 tháng 7 năm 1989, tại Place de la Bastille.

Theo Sylvie Saint-Cyr, chuyên gia về tiếp thị văn hóa và nghệ thuật Biểu diễn, thời điểm đó tại Pháp, sự già hóa của khán giả opera (với độ tuổi trung bình trên 60), đã trở thành một vấn nạn đáng báo động. Vốn là những người mộ điệu và cũng là những khán giả trung thành các tác phẩm kinh điển, tầng lớp khán giả này lại có xu hướng từ chối các cách dàn dựng hiện đại và muốn giữ nguyên những chuẩn mực cũ kỹ.

Những trở ngại này đã buộc các nhà hát nhạc kịch phải tìm kiếm lớp khán giả mới trẻ trung hơn, những người có thể thúc đẩy nhu cầu tự làm mới của chính loại hình nghệ thuật này. Nhiều nhà hát đã thực hiện chính sách để lôi kéo người trẻ, ví dụ tại Nhà hát Opera Garnier de Paris, người dưới 28 tuổi có thể được hưởng giá ưu đãi, có ghế ở vị trí tốt, nếu mua vé vào phút cuối trước giờ diễn, khoảng 30 euro/vé, hay những vị trí ghế ngồi xa, khoảng 10 euro/vé, trong khi giá vé các vở nhạc kịch cổ điển ở các hạng ghế tốt từ 180 đến 250 euro.

Rào cản văn hóa

Theo ông Sylvain Fort, giá cả không phải là những yếu tố mang tính quyết định nhất: “Opera là một hình thức được mã hóa, giống như bất cứ hình nghệ thuật nào (...) Có một sự ám ảnh về mặt xã hội học trong phân tích opera khiến tôi rất khó chịu, bởi vì trên thực tế, đây là điểm tôi hoàn toàn không đồng ý với Timothée Chalamet: opera luôn bị cáo buộc là xa xỉ về mặt xã hội học, nhưng điều này chưa bao giờ được áp dụng cho các loại hình nghệ thuật khác mà theo tôi còn xa xỉ hơn nhiều.”

Nhà xã hội học Pierre Bourdieu, giải thích rằng để thưởng thức Opera, người ta cần có một bộ “mã” về kiến thức về lịch sử, ngôn ngữ Pháp/Ý/Đức, hay các điển tích. Nếu không có sự chuẩn bị, khán giả dễ cảm thấy lạc lõng và bị “loại trừ” về mặt trí tuệ. Bên cạnh đó, là không gian dát vàng của các nhà hát, như Opéra Garnier, hay việc phải giữ im lặng tuyệt đối, trang phục chỉnh tề tạo ra một áp lực tâm lý khiến giới trẻ và tầng lớp bình dân cảm thấy“đây không phải nơi dành cho mình”.

Trong bối cảnh công nghệ Trí tuệ nhân tạo AI ngày càng phát triển, những kỳ vọng đặt ra cho công nghệ này cũng ngày càng lớn, đặc biệt là trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu và hiện tượng Trái đất nóng lên, đe dọa sự sinh tồn của quả địa cầu. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của AI lại bị đặt lên bàn cân, vì công nghệ này ngốn một lượng năng lượng khổng lồ để vận hành. Liệu AI là cứu cánh hành tinh xanh hay là quả bom hủy diệt ?

Kể từ khi ChatGPT ra đời vào năm 2021, cả thế giới chuyển từ ngỡ ngàng sang thán phục, với khả năng trả lời vạn câu hỏi chỉ trong giây lát nhờ bộ nhớ khổng lồ và khả năng tổng hợp thông tin vượt trội trong mọi lĩnh vực, từ giải toán, cho đến làm thơ, sửa ảnh, lập trình. Cho đến nay, nhiều chatbot có khả năng xử lý khối dữ liệu khổng lồ tương tự như ChatGPT cũng đã ra đời, như Gemini, Claude hay Perplexity,…, chinh phục người dùng khắp nơi trên thế giới. Không chỉ những cá nhân mà ngay cả những doanh nghiệp hoặc chính phủ cũng dần dần áp dụng cách làm việc với Trí tuệ nhân tạo để tăng hiệu suất.

Do vậy, Trí tuệ nhân tạo mang lại nhiều hy vọng về khả năng tìm ra những giải pháp ứng phó với các vấn đề nan giải của nhân loại hiện nay, đặc biệt là tình trạng biến đổi khí hậu ngày càng khó lường. Tại Pháp, AI đã được sử dụng để giải quyết một số “thách thức cấp bách”, như quản lý hệ sinh thái và tài nguyên, tối ưu hoá tiêu thụ năng lượng, theo Bộ Chuyển Đổi Sinh Thái. Cơ quan khí tượng Pháo Météo-France sử dụng AI để dự báo thời tiết và mô phỏng khí hậu trong tương lai. Viện thông tin địa lý và lâm nghiệp quốc gia Pháp cũng sử dụng AI để lập bản đồ, nhằm gia tăng khả năng phục hồi đa dạng sinh học.

Cỗ máy xanh ?

Tại thượng đỉnh Change Now diễn ra trong 3 ngày tại Grand Palais, Paris (30-01/04/2026), hơn 10 000 doanh nghiệp tại Pháp cũng như các chuyên gia từ khắp nơi trên thế giới đã đến giới thiệu những sáng kiến, giải pháp cho một hành tinh xanh. Bà Sonia Gamero, lãnh đạo của Tenaka, giải thích về sáng kiến của công ty :

 “Giải pháp của chúng tôi là số hóa việc giám sát đa dạng sinh học biển nhờ cỗ máy này, có khả năng thu thập 6000 bức ảnh mỗi ngày dưới biển. Các bức ảnh sẽ được gửi vào lưu trữ đám mây và được AI phân tích, tự động xác định và định lượng tất cả đa dạng sinh học biển, bao gồm cá, động vật không xương sống, v.v.

Dữ liệu sau đó được hiển thị trên bảng điều khiển trên nền tảng trực quan hóa của chúng tôi, có tên là TenacasaGames. Giải pháp này ban đầu được phát triển nhằm mục tiêu đo lường và định lượng những tác động tích cực của các hoạt động phục hồi rạn san hô đối với hệ sinh thái. Từ nền tảng đó, hiện nay chúng tôi đang mở rộng cung ứng giải pháp này cho nhiều lĩnh vực khác, bao gồm các đơn vị quản lý khu bảo tồn biển, công viên hải dương, cũng như các doanh nghiệp có nhu cầu đánh giá tác động môi trường. Mục tiêu cuối cùng là thiết lập một cơ chế bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả và bền vững hơn”.

Đọc thêmTrí tuệ Nhân tạo và những rủi ro khó có thể kiểm soát

Công ty Latitudo40, đến từ Ý, tự giới thiệu mình là một “nhà tư vấn dữ liệu” thành phố, dùng AI để làm cho các ảnh vệ tinh, vốn có độ phân giải thấp như Sentinel-2, thành ảnh chất lượng cao. Cô Eleonora S., đại diện của công ty, cho biết : 

“Chúng tôi cung cấp dịch vụ quan sát và thông tin về Trái đất. Thay vì chỉ cung cấp dữ liệu thô, chúng tôi chuyển hóa chúng thành những thông tin giá trị về môi trường, hỗ trợ quá trình ra quyết định dựa trên dữ liệu thực tế. Các chỉ số này bao gồm nhiệt độ bề mặt đất, chỉ số tiện nghi nhiệt (PET), hệ số phản xạ (albedo) và chỉ số quang điện. Hệ thống của chúng tôi tích hợp nhiều tầng dữ liệu khác nhau, phục vụ thiết thực cho việc quản lý đô thị và đời sống người dân.

Điểm cốt lõi trong giải pháp của chúng tôi chính là khai thác tiềm năng của trí tuệ nhân tạo thông qua thuật toán siêu độ phân giải (super-resolution algorithm) do chúng tôi tự phát triển. Cụ thể, chúng tôi tiếp nhận các hình ảnh từ vệ tinh Sentinel-2, sau đó ứng dụng thuật toán để nâng cấp chúng thành những hình ảnh có độ phân giải rất cao như quý vị đang thấy ở đây. Năng lực chuyên môn của chúng tôi tập trung chủ yếu vào việc vận hành các mô hình AI tự phát triển để phân tích và nhận diện hình ảnh vệ tinh.”

Nếu như ngày càng có nhiều start-up tận dụng những khả năng của AI để tối ưu hoá những giải pháp đối với khí hậu, thì tác động của công nghệ này đã  được cảnh báo tại hội nghị Change Now : Đằng sau sự tiện lợi đó là một cái giá rất đắt về sinh thái, từ khai thác nguyên liệu, tiêu thụ nước sạch đến gia tăng gánh nặng lên lưới điện và phát thải khí nhà kính.

"Mỗi datacenter là một quả bom khí hậu"

Việc vận hành các mô hình AI cần đến các trung tâm dữ liệu (datacenter ) khổng lồ, tiêu tốn điện năng cũng như lượng nước lớn để làm mát. Theo báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc, việc xây dựng cơ sở hạ tầng cho AI đòi hỏi một lượng tài nguyên khổng lồ. Để sản xuất một chiếc máy tính chỉ nặng 2kg, người ta cần tới 800kg nguyên liệu thô. Các chip vi xử lý phục vụ AI chứa nhiều nguyên tố đất hiếm, vốn thường được khai thác qua những quy trình gây hủy hoại môi trường nghiêm trọng. Các trung tâm dữ liệu không chỉ tiêu thụ tài nguyên mà còn thải ra một lượng lớn rác thải điện tử. Những thiết bị hư hỏng hoặc lỗi thời đều chứa các chất độc hại như thủy ngân và chì, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Các datacenter cũng cần đến một lượng nước khổng lồ để làm mát linh kiện điện tử khi vận hành. Dự báo cơ sở hạ tầng AI sẽ sớm tiêu thụ lượng nước gấp 6 lần toàn bộ đất nước Đan Mạch. Điều này gây ra mâu thuẫn nghiêm trọng, khi 1/4 dân số thế giới hiện vẫn thiếu nước sạch. Mức độ ngốn điện của AI cũng vượt xa các mô hình tìm kiếm truyền thống. Ví dụ, một lệnh tìm kiếm trên ChatGPT tiêu tốn điện gấp 10 lần so với Google. Tại các nước được coi là trung tâm công nghệ như Ireland, các trung tâm dữ liệu dự kiến sẽ tiêu thụ tới 35% tổng lượng điện năng toàn quốc vào năm 2026. Do phần lớn điện năng vẫn đến từ nhiên liệu hóa thạch, việc vận hành AI đang trực tiếp đẩy nhanh quá trình nóng lên toàn cầu. 

Ông Théo Alves da Costa, kỹ sư AI hiện là giám đốc của tổ chức phi chính phủ Data for Good, nhận định "mỗi datacenter là một quả bom khí hậu", và cho rằng cần phải lập ra những giới hạn cho việc sử dụng AI. Ông giải thích: “Cốt lõi của vấn đề nằm ở quy mô và tốc độ xây dựng các trung tâm dữ liệu này. Đã đến lúc chúng ta phải tự hỏi: Chúng ta có bao nhiêu điện năng sẵn có so với các nhu cầu sử dụng khác? Từ đó, phải xác định rõ: mức tối đa chúng ta có thể dành cho AI là bao nhiêu Terawatt giờ, bao nhiêu tấn CO2, và tuyệt đối không được vượt quá con số đó. Hiện nay, chúng ta không có những giới hạn này, vì vậy chúng ta cứ xây dựng ngày càng lớn hơn, và đó chính là bản chất của quả bom khí hậu.”

Vị  kỹ sư máy tính này cũng nêu ra một hiệu ứng “dội ngược” – rebound. Mặc dù AI có thể giúp các quy trình trở nên hiệu quả hơn, ví dụ như làm mát trung tâm dữ liệu tốt hơn 40%, nhưng chính hiệu quả này lại khiến người ta sử dụng AI nhiều hơn. Kết quả là tổng lượng phát thải cuối cùng vẫn tăng lên thay vì giảm đi. Hoặc các giải pháp AI có thể giúp tiết kiệm năng lượng ở một khâu, nhưng lại khiến tổng lượng tiêu thụ tăng lên ở khâu khác. Ông nói thêm : “Tôi từng phát triển giải pháp lắp đặt camera trong rừng để giám sát cháy rừng. Đó là các cảm biến nhỏ với camera, tiêu thụ ít năng lượng và kết nối trực tiếp với nhân viên cứu hỏa. Nghe qua thì có vẻ là một giải pháp tuyệt vời. Nhưng khi triển khai, chúng tôi nhận ra rằng: phải bảo trì camera, phải đào tạo nhân viên cứu hỏa, phải tạo ra những quy trình mới để nó vận hành... Cuối cùng, tác động lại là tiêu cực vì nó làm nhân viên cứu hỏa mất thời gian vào những việc phát sinh, thay vì giúp họ tiết kiệm thời gian.

Vì vậy, tôi muốn nói rằng, cho dù là giải pháp nào đi nữa, không có câu trả lời thần kỳ nào cả mà phải quan sát tổng thể: Chúng ta được gì, mất gì và hệ thống thay đổi như thế nào. Đó mới là cách để xem xét liệu một thứ gì đó có thực sự tích cực cho khí hậu hay không.”

The Guardian còn nêu ra việc AI cũng đang  “tiếp tay” cho ngành công nghiệp hoá thạch. Các công ty dầu khí như ExxonMobil, Chevron và Saudi Aramco đang sử dụng AI để tối ưu hóa việc tìm kiếm và khoan dầu. AI giúp việc khai thác trở nên rẻ hơn và nhanh hơn, từ đó kéo dài sự phụ thuộc của thế giới vào nhiên liệu hóa thạch.

Một báo cáo tháng 2 năm 2026 được Beyond Fossil Fuels hậu thuẫn đã làm rõ hơn vấn đề « tẩy xanh » (greenwashing), khi phát hiện ra rằng 74% tuyên bố của ngành công nghiệp về lợi ích khí hậu của AI là chưa được chứng minh và họ không thể xác định được một trường hợp nào mà các hệ thống AI tạo sinh dành cho người tiêu dùng như ChatGPT, Gemini hay Copilot giúp cắt giảm khí thải một cách đáng kể, có thể kiểm chứng được và hữu hình.

Thiếu minh bạch

Cô Sasha Luccionni, kỹ sư máy tính người Canada, là một trong những người tiên phong trong việc tạo ra công cụ giám sát mức phát thải của các mô hình sử dụng AI. Từ nhiều năm qua, cô đã tích cực vận động để làm rõ tác động của AI, kêu gọi “sự minh bạch”. Bởi các “ông lớn” công nghệ như Google, Microsoft và OpenAI thường đưa ra những báo cáo chọn lọc, tập trung vào các cam kết trung hòa carbon nhưng lại che giấu tác động thực tế của các mô hình AI lớn.

Phát biểu trong bàn tròn về tác động của AI. Cô đặt ra câu hỏi : “AI đang phục vụ ai ? Ai là người tạo ra AI ?... Hầu hết trí tuệ nhân tạo mà chúng ta sử dụng ngày nay đều do một số ít các công ty công nghệ lớn tạo ra. Họ tạo ra những mô hình khổng lồ sử dụng rất nhiều năng lượng và tài nguyên thiên nhiên, rồi bán lại những mô hình này cho chúng ta. Không chỉ được đào tạo bằng nhiều năng lượng, những mô hình này còn được đào tạo trên rất nhiều dữ liệu. Dữ liệu mà chúng ta cung cấp cho các mô hình này thông qua internet, thông qua sách mà chúng ta viết, thông qua nội dung do con người tạo ra, và sau đó chúng ta lại trả tiền để sử dụng chúng. Các công ty này lại muốn tạo ra các mô hình AI đa năng, làm được mọi thứ bởi vì họ cần phải lớn mạnh.”

Trên thực tế, hầu hết các công ty về AI không chia sẻ về mức tiêu thụ năng lượng, để có thể ước tính mức tiêu thụ điện, thậm chí còn thực hiện chiến lược « greenwashing », « rửa xanh » cho AI. Google tuyên bố rằng AI có thể cắt giảm 5 đến 10 % lượng khí thải nhà kính toàn cầu vào năm 2030 nếu công nghệ này được mở rộng quy mô. Trong khi đó,  các tổ chức phi chính phủ như Greenpeace cũng như các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng « ngay cả khi lợi ích mà AI mang lại là có thật », lợi ích này có thể dễ dàng bị lu mờ bởi việc sử dụng năng lượng từ ngành công nghiệp AI tạo sinh”.

Tuy nhiên, điều này cũng không có nghĩa là công nghệ AI không mang lại lợi ích nào cho khí hậu, nhưng có rất ít bằng chứng cho thấy AI làm giảm lượng khí thải đủ để bù đắp năng lượng cần thiết để vận hành công nghệ này.

 

Chín nghìn tỷ euro, một con số khổng lồ theo báo cáo của Viện nghiên cứu Jean Jaurès, sẽ sớm được “rót” vào túi của một bộ phận người Pháp từ nay cho tới năm 2040, nhờ vào sự lao động cần cù và chăm chỉ tích lũy … của ông bà, cha mẹ họ, những người sinh ra trong thời kỳ bùng nổ dân số sau Đệ Nhị Thế Chiến. 

Chẳng có gì sai trái khi thế hệ đi trước muốn để lại tiền bạc hay bất động sản cho con cái của họ khi qua đời. Tuy nhiên phải chăng khi làm vậy, họ cũng đang để lại sau lưng sự bất công cho xã hội và cả nỗi bất an cho nền kinh tế?  

Lịch sử quyền thừa kế 

Thực tế thì việc để con cái thừa kế tài sản của cha mẹ đã được hệ thống hóa và đưa vào luật pháp ở châu Âu ngay từ thời La Mã cổ đại. Trải qua thời gian và những biến động của lịch sử, luật thừa kế ở Lục địa già đã không ngừng thay đổi. Để tìm hiểu kỹ hơn về lịch sử của quyền thừa kế ở châu Âu, mời quý vị cùng lắng nghe giải thích của đài FranceInter : 

“Người La Mã là những người đã hệ thống hóa khái niệm thừa kế, với một bên là thừa kế theo pháp luật và bên kia là thừa kế theo di chúc. Người cha trong gia đình, pater familias, có quyền quyết định ai sẽ được thừa hưởng cái gì. Nhưng không được phép tước quyền thừa kế của các hậu duệ trực tiếp của mình.

Vào thời Trung Cổ, luật thừa kế được hệ thống hóa ở phía người Đức. Không có gì ngạc nhiên khi điều này có lợi cho nam giới. Nguyên tắc rất đơn giản là tài sản phải được chia một cách hoàn toàn bình đẳng giữa những người con trai. Và rồi, dĩ nhiên, Giáo hội đã can thiệp vào vấn đề này. Họ khuyến khích các tín đồ của mình để lại tài sản cho những người nghèo khổ và tất nhiên là cho cả Giáo hội! Trong hệ thống phong kiến, việc thừa kế cũng là câu chuyện của con trai và cụ thể là con trai trưởng. 

Nhờ Cách mạng Pháp, các đặc quyền phong kiến đã bị xóa bỏ và cuối cùng người ta đã đưa vào các nguyên tắc bình đẳng. Quyền trưởng nam đã bị bãi bỏ vào năm 1792. Chính trong thời kỳ Cách mạng cũng xuất hiện loại thuế đầu tiên đối với việc chuyển giao tài sản theo hàng thừa kế trực tiếp — chỉ 1%. Con số tuy không lớn, nhưng đã đánh dấu một bước khởi đầu. Và rồi vào năm 1804, Bộ luật Dân sự đã hệ thống hóa và thiết lập các quy tắc thừa kế vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, ví dụ như phần di sản tối thiểu dành cho các hậu duệ trực tiếp.”

Bất công cho xã hội 

Từ nay tới năm 2040, thế hệ sinh ra trong thời kỳ baby-boom hậu Chiến tranh thế giới thứ hai sẽ sớm qua đời và để lại tài sản cho con cháu. Tuy nhiên, cuộc chuyển giao của cải có thể coi là tất yếu này lại có thể để lại không ít hệ quả cho xã hội.

Và hệ quả đầu tiên, trực tiếp nhất và dễ thấy nhất là nới rộng sự bất bình đẳng trong xã hội. Tại Pháp hiện nay, tài sản thừa kế chiếm tới 60% tổng tài sản quốc gia, trong khi mà vào đầu những năm 1970, tỷ lệ này chỉ là 35%. Điều này gây ra một sự bất bình đẳng kép. Trước hết là giữa các thế hệ, vì ngày nay trung bình người ta nhận thừa kế ở tuổi 51, trong khi vào những năm 1980 là 42 tuổi. Do vậy, những người cần các khoản vốn ban đầu nhất để mua nhà hay chuẩn bị cho một dự án khởi nghiệp, thì lại chưa thể tiếp cận với tài sản của cha mẹ. Trong khi đó, những người trung niên, vốn thường đã có sẵn các khoản tích lũy nhất định, lại nhận được khoản thừa kế.  

Tới đây nhiều người sẽ tự hỏi vậy tại sao không trao tài sản cho con cái sớm hơn. Cần phân biệt rõ giữa thừa kế và cho tặng tài sản. Dù đều là hai hình thức cha mẹ để lại tài sản cho con cái, nhưng thừa kế là khi thế hệ trước đã qua đời, trong khi cho tặng là khi cha mẹ vẫn còn sống. Tại Pháp, luật pháp quy định cụ thể về quy trình cũng như các khoản thuế dành cho hai hình thức này. Khác với các nền văn hóa phương Đông, nơi cha mẹ có xu hướng đầu tư nhiều cho con cái để giúp đỡ chúng lập nghiệp, các bậc phụ huynh phương Tây lại có xu hướng chuyển giao tài sản khi họ qua đời, một phần vì muốn con cái độc lập, phần khác vì sợ thiếu an toàn tài chính. 

Vẫn theo số liệu năm 2025 của Insee, 65% các bậc cha mẹ thực hiện việc trao tặng tài sản khi họ đã trên 70 tuổi, và 85% trong số họ đã bước vào tuổi nghỉ hưu. Về phía người nhận, 80% trong số họ đã ngoài 40 tuổi khi được cha mẹ cho tặng tài sản. Chỉ có 5% có người được nhận tiền từ cha mẹ khi họ dưới 30 tuổi.

Thứ hai là sự bất bình đẳng giữa các tầng lớp xã hội. Một nửa dân số Pháp được thừa kế rất ít hoặc không được thừa kế gì, trong khi 10% người thừa kế giàu nhất nhận được hơn 50% tổng số tài sản thừa kế. Trả lời tờ Le Monde, bà Mélanie Plouviez, giảng viên cao cấp về triết học xã hội và chính trị tại Đại học Côte d’Azur, cho biết điều này tạo nên một trật tự xã hội trong đó những khối tài sản lớn nhất được dành riêng cho những cá nhân sinh ra trong các gia đình giàu có. Những người khác, nhờ nỗ lực, năng lực hoặc bằng cấp của mình, có thể đạt được mức thu nhập cao, nhưng không thể đạt tới những vị trí tài sản cao nhất.

Tệ hơn nữa, những người đặc quyền thuộc nhóm 0,1% giàu nhất nhận trung bình 13 triệu euro tiền thừa kế. Lẽ ra họ phải bị đánh thuế theo mức thuế suất 45% (mức thuế áp dụng cho phần tài sản trên 1,8 triệu euro) thì lại có thể tận dụng nhiều kẽ hở thuế và các khoản miễn giảm. Và thế là trên thực tế họ chỉ phải nộp trung bình khoảng 10% thuế thừa kế, theo như báo cáo của tổ chức phi chính phủ Oxfam công bố tháng 09/2024. Vì vậy tổng giám đốc tổ chức này, Cécile Duflot, đã đưa ra một nhận xét đầy châm biếm rằng ở Pháp, cách chắc chắn nhất để trở thành tỷ phú là “trúng xổ số tinh trùng” (lotterie de la sperme)! Thực tế, 7 trên tổng số 9 người Pháp trở thành tỷ phú vào năm 2024 là những người thừa kế, và một phần tư số tỷ phú Pháp xuất thân từ các gia đình Dassault, Besnier (tập đoàn Lactalis) hoặc Saadé (tập đoàn CMA CGM).

Bất an cho nền kinh tế 

Không chỉ làm gia tăng sự bất bình đẳng trong xã hội, xu hướng này còn gây ra nhiều hệ luỵ cho nền kinh tế. Giới chuyên gia lo ngại rằng việc được hưởng thừa kế sẽ làm mai một tinh thần lao động và khởi nghiệp, nền tảng của chủ nghĩa tư bản. 

Trả lời tuần báo Le Point, ông Thierry Aimar, giảng viên kinh tế tại Đại học Khoa học Chính trị Paris, nhận định rằng “một xã hội càng có nhiều người thừa kế thì lao động càng ít được coi trọng. Khi đó, việc duy trì các mối quan hệ hoặc sống nhờ lợi tức gia đình trở nên có lợi hơn so với việc làm giàu bằng chính nỗ lực của bản thân. Hậu quả rất tai hại, năng suất giảm, các thế hệ trẻ tin rằng lao động không mang lại thành quả.”

Hơn nữa, với việc tuổi thọ ngày càng tăng, tài sản thừa kế ngày càng tập trung vào tay người cao tuổi. Theo số liệu của Viện Thống kê và Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Pháp (Insee), cứ mười người được nhận thừa kế thì có sáu người trên 60 tuổi. Ở độ tuổi này, người ta có xu hướng tích trữ hơn là khởi nghiệp hoặc đầu tư vốn vào các quỹ đầu tư để giúp doanh nghiệp phát triển. Trong độ tuổi từ 60 đến 69, tỷ lệ tiết kiệm trung bình là 18%, so với dưới 10% trước 40 tuổi. Và theo một nghiên cứu gần đây của ngân hàng đầu tư công Bpifrance, những người trên 50 tuổi chiếm 28% lực lượng lao động nhưng chỉ chiếm 20% số người sáng lập doanh nghiệp.

Bất đồng trong dư luận 

Đứng trước những vấn đề này, giới chức Pháp đã nghĩ đến nhiều giải pháp, đặc biệt là việc tăng thuế đánh vào tài sản thừa kế. Hiện nay con cái ở Pháp được miễn thuế nếu cha mẹ để lại tiền thừa kế dưới 100.000 euro. Phần tiền vượt quá 100.000 euro thì mới bị đánh thuế, và số tiền càng lớn thì thuế càng cao, dao động từ 5% đến 45%. So với mặt bằng chung châu Âu, Pháp đánh thuế thừa kế khá nặng, cao hơn Đức, Ý, trong khi Thụy Điển thậm chí đã bỏ loại thuế này.

Hiện nay, các nghị sĩ Pháp đang tính đến việc tăng thuế thừa kế. Tuy nhiên, kế hoạch này gây ra nhiều chia rẽ trong xã hội Pháp. RFI Việt ngữ đã phỏng vấn một số người Pháp để hiểu hơn về quan điểm của họ.

Ông Nicolas, 58 tuổi, đã có hai người con và ông cũng có ý định sẽ để lại tài sản cho các con mình. Khi được hỏi ông nghĩ gì về việc tăng thuế thừa kế, ông trả lời : 

“Thật sự tôi tự hỏi là làm việc để làm gì khi mà Nhà nước lại cứ tăng thuế thừa kế của bạn, trong khi con cái bạn chẳng được hưởng gì cả? Điều đó khiến người ta chẳng còn hứng thú làm việc nữa. Hơn nữa tôi cũng thấy những người ủng hộ ý tưởng này có phần hơi giả tạo. Bởi nếu chính họ ở vào vị trí của các bậc cha mẹ bị đánh thuế thừa kế, chắc chắn họ sẽ không bao giờ chấp nhận.

Thực tế thì, đánh thuế thừa kế để phân phối tài sản cho người nghèo đồng nghĩa với việc các bậc cha mẹ phải làm việc để làm giàu cho những gia đình khác. Nhưng những gia đình này, khi không còn động lực tự vươn lên bằng chính khả năng của mình, rất có thể sẽ chỉ đứng nhìn, chờ Nhà nước giúp họ thông qua các khoản thuế đánh vào người giàu.

Và rồi sao? Những người giàu sẽ tự hỏi: “Ở lại đây làm gì nữa?” Bạn làm việc, bạn thành công, bạn kiếm tiền… và rồi, mọi thứ đều bị đánh thuế. Thật sự, chính sách này chẳng khuyến khích ai nỗ lực cả. Thậm chí nó còn đẩy người giàu ra khỏi đất nước.” 

Vẫn cùng câu hỏi về việc tăng thuế thừa kế, anh Stéphane, 32 tuổi, lại đưa ra quan điểm có phần dung hòa hơn. Anh trả lời :

“Theo tôi thì tôi vừa đồng ý lại vừa phản đối. Tôi đồng ý vì việc tăng thuế thừa kế cho phép phân phối của cải một cách công bằng hơn. Người được hưởng thừa kế không tham gia vào việc tạo ra giá trị; tiền bạc đến với họ một cách dễ dàng, vì vậy việc phân phối lại một phần cho những người không may mắn là công bằng hơn. 

Nhưng mặt khác, tài sản trong gia đình thuộc về gia đình đó. Và nhà nước biết rõ rằng thế hệ bùng nổ dân số, những người đã trải qua nhiều năm tăng trưởng mạnh mẽ sau chiến tranh, sẽ qua đời. Vì vậy, việc tăng thuế vào thời điểm này nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng hơi mang tính cơ hội.

Tôi nghĩ rằng việc tăng thuế nên tùy thuộc vào loại tài sản. Thuế trên bất động sản nên giữ ở mức hiện tại, nhưng các giao dịch chuyển nhượng doanh nghiệp trên một quy mô nhất định nên bị đánh thuế nặng hơn, chẳng hạn thế. Tuy nhiên như thế thì nó sẽ tạo ra những phép tính phức tạp hơn nữa.” 

Theo nghiên cứu của Viện Insee, 85% người Pháp nhận được dưới 100.000 euro khi cha mẹ họ qua đời, tức là họ sẽ không phải lo lắng gì về thuế thừa kế. Tuy nhiên, phần lớn trong số họ vẫn phản đối việc Nhà nước trưng thu loại thuế này. Theo khảo sát của công ty đầu tư Yomoni, 82% số người được hỏi cho rằng việc đánh thuế vào tài sản thừa kế là bất hợp pháp và 83% cho rằng cần phải giảm loại thuế này. Ý tưởng tăng thuế thừa kế của chính phủ có lẽ sẽ còn vấp phải nhiều phản đối hơn nữa từ phía người dân.

Vốn từ lâu chỉ được biết đến với khả năng sao chép đáng kinh ngạc, thì giờ Trung Quốc đã khẳng định vị thế là một trong những trung tâm nghiên cứu và sản xuất thuốc tân dược hàng đầu thế giới. Có thể nói, ngành dược phẩm của cả thế giới hiện đang phụ thuộc không nhỏ vào Trung Quốc trong lĩnh vực thử nghiệm lâm sàng, sản xuất các loại thuốc mới cũng như các hoạt chất được sử dụng trong các loại thuốc đó.

Ngành thuốc tân dược của Trung Quốc đã phát triển đến mức nào?

Năm 2024, Trung Quốc ghi nhận 7.100 thử nghiệm lâm sàng, so với 6.000 tại Hoa Kỳ, theo nền tảng quốc tế về thử nghiệm lâm sàng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Ung thư học, miễn dịch học, các bệnh hiếm gặp… trong chưa đầy mười năm, Trung Quốc đã gia nhập cùng Hoa Kỳ và châu Âu vào nhóm các quốc gia phát triển nhiều phương pháp điều trị và các loại thuốc mới nhất. Về chữa trị ung thư, trong số 2.162 thử nghiệm lâm sàng về căn bệnh này được khởi động trên toàn thế giới, thì hơn 1/3 (39%) được tiến hành tại Trung Quốc. Nước này cũng đang tăng tốc trong lĩnh vực liệu pháp gene, và đã đạt được một kỳ tích gây chấn động thế giới vào cuối năm 2023 khi khôi phục thính lực cho trẻ em bị điếc, về đích trước các nhóm nghiên cứu phương Tây.

Xét về tốc độ phát triển các loại thuốc mới trong những năm gần đây, Trung Quốc cũng đang trên đà tăng. Theo tổng kết của báo Pháp Les Echos, Trung Quốc đã phát triển 7 loại thuốc mới vào năm 2020, 18 loại vào năm 2021, 25 vào năm 2023 và 28 vào năm 2024. Trong khi đó, lĩnh vực này tại Mỹ lại đang sụt giảm đều đặn, từ 39 loại thuốc mới vào năm 2020, xuống còn 35 vào năm 2021, rồi còn 28 vào năm 2023 và 25 vào năm 2024, chính thức xếp sau Trung Quốc. Còn châu Âu thì vẫn dậm chân tại chỗ, với 18 loại thuốc mới vào năm 2020 và con số này không thay đổi vào 4 năm sau.

Không chỉ tung ra thị trường các loại thuốc mới, Trung Quốc còn cung cấp những hoạt chất chính để sản xuất các loại thuốc trên toàn thế giới. Các loại thuốc do Đức, Mỹ hay Ấn Độ sản xuất phần lớn chứa các thành phần có xuất xứ từ Trung Quốc. Hiện nay, ba phần tư (76%) tổng số hoạt chất nhập khẩu vào Đức để sản xuất kháng sinh có nguồn gốc từ Trung Quốc, theo một báo cáo của Hiệp hội Dược phẩm Đức Pro Generika.

Điều này không chỉ khiến các nước phụ thuộc vào Trung Quốc mà còn giúp Bắc Kinh có vị thế độc tôn trong việc sản xuất một vài loại thuốc. Có thể lấy ví dụ về Metformin, một loại thuốc điều trị bệnh tiểu đường, bởi một thành phần then chốt của loại thuốc này gần như chỉ được sản xuất tại Trung Quốc. Năm trong số sáu nhà sản xuất lớn nhất thế giới đều đặt trụ sở tại đây.

Thuốc tân dược của Trung Quốc có đáng tin hay không?

Trước những số liệu này, không ít người vẫn tự hỏi liệu các loại thuốc và hoạt chất của Trung Quốc có đáng tin hay không. Đài FranceInfo đã phỏng vấn bác sĩ Yungan Tao, hiện làm việc tại Trung tâm Ung thư Gustave Roussy ở thành phố Villejuif, Pháp, người theo dõi rất sát những tiến bộ trong hoạt động nghiên cứu của Trung Quốc. Ông nhận định : “Có thể nói trình độ của Trung Quốc đã tương đương với Mỹ và tôi nghĩ là đã vượt châu Âu rồi. Hơn nữa, ở đó, cơ quan chức năng Trung Quốc thúc đẩy rất mạnh đổi mới sáng tạo. Ở Trung Quốc, họ đã đạt được rất, rất nhiều tiến bộ.” Minh họa cho nhận định của mình, bác sĩ Yun Gan Tao đã lấy ví dụ về một loại thuốc mà Trung Quốc đã phát triển, có khả năng nhắm cực kỳ chính xác vào các khối u. Ông nói : “Đây là lần đầu tiên trên thế giới người ta thử nghiệm loại thuốc này, và nó rất hiệu quả. Với tất cả các bệnh nhân mà tôi đã điều trị cho đến nay, đều có hiệu quả. Mỗi tuần, chúng tôi đều thấy khối u thu nhỏ lại.”

Điều gì đã mang lại thành công này cho Bắc Kinh?

Đầu tiên cần nhắc tới chiến lược của chính quyền Trung Quốc. Từ giữa những năm 2010, chính quyền Trung Quốc đã xác định công nghiệp dược sinh học là một lĩnh vực chiến lược, huy động các khoản trợ cấp, tín dụng công và các quỹ đầu tư Nhà nước để hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng và công nghiệp hóa. Nhờ đó, mỗi thành phố lớn đều có cụm doanh nghiệp công nghệ sinh học (biotech) riêng, với nhiều cơ chế hỗ trợ khác nhau.

Tại cụm công nghệ Trung Quan Thôn (Zhongguancun) ở Bắc Kinh, mỗi dự án nghiên cứu đủ điều kiện đều có thể được nhận các khoản trợ cấp lên tới vài triệu euro, mà không cần Nhà nước tham gia vào vốn điều lệ. Thông qua các thỏa thuận, doanh nghiệp có thể tiếp cận các thiết bị của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc hoặc được hưởng mức giá đã đàm phán cho các động vật thí nghiệm biến đổi gen. Sau đó, chính quyền các thành phố sẽ đảm nhiệm việc tìm bệnh viện đại học công lập phù hợp để tiến hành thử nghiệm lâm sàng. Các doanh nghiệp được dán nhãn “công nghệ cao” được hưởng mức thuế lợi nhuận 15% (thay vì 25% đối với các doanh nghiệp thông thường), còn người lao động của họ có thể được hưởng các hỗ trợ về nhà ở.

Nhà nước Trung Quốc cũng đã cải cách sâu rộng khung pháp lý, bằng cách đẩy nhanh các thủ tục cấp phép lưu hành thuốc và công nhận các nghiên cứu lâm sàng được tiến hành trong nước thay vì ở nước ngoài, qua đó rút ngắn thời gian tiếp cận bệnh nhân tới vài năm.

Chính quyền cũng đóng vai trò then chốt trong việc phổ biến các phương pháp điều trị: việc một loại thuốc được đưa vào danh mục quốc gia các sản phẩm được hoàn trả chi phí sẽ bảo đảm cho phòng thí nghiệm sáng chế ra dược phẩm đó một thị trường khổng lồ… với điều kiện chấp nhận giảm giá đáng kể, từ 30% đến 70%. Không ít phòng thí nghiệm phương Tây đã không ngần ngại chuyển hoạt động sản xuất các loại thuốc đổi mới sang Trung Quốc để các sản phẩm của mình được ghi tên vào danh mục này.

Ngoài ra, dân số rất đông và mật độ cao của các bệnh viện công lập còn giúp đẩy nhanh việc thử nghiệm lâm sàng. Các thử nghiệm tại đây diễn ra nhanh hơn và ít tốn kém hơn. Các công ty công nghệ sinh học Trung Quốc còn được hưởng lợi từ một kho dữ liệu di truyền khổng lồ của 1,4 tỷ người — những dữ liệu được xem là một “tài nguyên quốc gia” và nằm dưới sự kiểm soát của Nhà nước kể từ luật An ninh Sinh học năm 2020.

Cuối cùng, sự nâng cấp toàn diện của ngành công nghiệp dược phẩm Trung Quốc còn dựa trên việc tích hợp nhanh chóng trí tuệ nhân tạo (AI). Những công ty như BioMap, được thành lập năm 2020 bởi nhà sáng lập công cụ tìm kiếm Bách Độ (Baidu) là Lý Ngạn Hoành (Robin Li), và dựa trên một kho dự trữ lớn các chip Nvidia của Mỹ, đang phát triển các nền tảng AI có khả năng phân tích khối lượng lớn dữ liệu sinh học của bệnh nhân, dự đoán hiệu quả và độc tính của các phân tử thuốc, qua đó tiếp tục rút ngắn thời gian chuyển từ phòng thí nghiệm sang giai đoạn thử nghiệm lâm sàng.

Vì sao châu Âu dần chuyển dịch sản xuất thuốc sang Trung Quốc?

Tại Pháp và nhiều nước châu Âu, các nhà máy sản xuất thuốc đã dần dần được chuyển dịch sang Trung Quốc để giảm giá thành. Trả lời đài FranceInter, ông Bruno Bonnemain, thành viên Viện Dược phẩm Quốc gia Pháp nhận định : “Hầu hết thuốc trên thị trường Pháp được sản xuất ở nước ngoài, đặc biệt là ở châu Á, cụ thể là ở Trung Quốc, bởi vì đó là nơi họ sản xuất các hoạt chất, các thành phần thiết yếu của những loại thuốc này. Cụ thể hơn, các hoạt chất chủ yếu được sản xuất ở những quốc gia đó vì lý do chi phí, nhưng cũng vì lý do môi trường. Và vì vậy, hầu hết các nhà sản xuất đã quyết định chuyển địa điểm sản xuất (sang Trung Quốc) từ vài năm trước.”

Ngoài việc tối ưu hóa lợi nhuận hay giữ chân khách hàng, còn phải thể kể tới chính sách “ép” giá của Nhà nước. Ông Bonnemain nhận định : “Tôi cho rằng trong nhiều năm qua Nhà nước đã ra chính sách liên tục hạ giá để chấp nhận các sản phẩm mới rất đắt tiền. Và tôi nghĩ rằng chính sách này có điểm bất cập. Chúng ta đã liên tục hạ giá các sản phẩm cũ qua từng năm. Và do đó, các nhà sản xuất, để vẫn có thể duy trì các sản phẩm này trên thị trường, buộc phải tìm ra những giải pháp để giảm chi phí sản xuất của các sản phẩm đó. Một trong những cách làm là thuê ở bên ngoài. Thuê ở châu Á hoặc nơi khác, nhưng nhìn chung là thuê ngoài toàn bộ khâu sản xuất.” Tại Trung Quốc hoặc Ấn Độ, các thành phần hóa học và viên nén có thể được sản xuất với chi phí thấp hơn đáng kể. Chi phí lao động ở đó cũng rẻ hơn và các quy định về môi trường ít khắt khe hơn.

Để hiểu được lý do vì sao chính phủ Pháp muốn giảm giá thuốc, cần biết rằng tại nhiều nước châu Âu, Nhà nước chi trả phần lớn tiền thuốc thông qua bảo hiểm y tế. Quỹ dành cho tiền thuốc là có hạn, không thể tăng liên tục, trong khi các loại thuốc mới ra lại có giá rất đắt. Do vậy để có thể có tiền chi trả cho các loại thuốc mới, Nhà nước nghĩ đến việc “ép” giá các loại thuốc cũ. Thuốc cũ là những loại thuốc đã hết bảo hộ bởi bằng sáng chế, hoặc đã được lưu hành từ lâu với nhu cầu ổn định.

Đâu là những mối nguy tiềm tàng từ sự chuyển dịch này?

Đầu tiên cần kể tới việc tụt hậu về năng lực nghiên cứu và sản xuất. Pháp vẫn duy trì được những năng lực trong lĩnh vực nghiên cứu dược phẩm, nhưng năng lực sản xuất dược phẩm đã suy yếu dần theo thời gian. Những năm 2000 và 2010 chứng kiến hàng loạt vụ đóng cửa nhà máy dược phẩm. Các đợt chuyển dịch sản xuất ra nước ngoài nối tiếp nhau đã khiến hàng nghìn nhân viên trong ngành công nghiệp dược chịu cảnh thất nghiệp. Chẳng hạn, một cơ sở đặt tại Villeneuve-la-Garenne (tỉnh Hauts-de-Seine, ngoại ô phía tây bắc Paris), chuyên sản xuất heparin — một chất chống đông máu — vửa phải đóng cửa và nhiều kế hoạch cắt giảm lao động (PSE) được tiến hành. Chúng cũng làm suy yếu hệ sinh thái nghiên cứu, khi làm lỏng lẻo các mối liên kết giữa phòng thí nghiệm, sản xuất và đổi mới. Về lâu dài, chính năng lực của quốc gia trong việc định hình các lựa chọn về y tế công cộng cũng bị hạn chế.

Bên cạnh đó còn có nỗi lo Trung Quốc có thể “khóa van” nguồn cung ứng thuốc đối với Liên Hiệp Châu Âu. Ý định của Bắc Kinh trong việc khai thác sự phụ thuộc kinh tế như một công cụ gây sức ép đã từng thể hiện rõ trong cuộc xung đột thuế quan với tổng thống Mỹ Donald Trump khi chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã áp đặt các hạn chế đối với xuất khẩu đất hiếm.

Nghị sĩ Đức Michael Müller nhận định rằng sự phụ thuộc này khiến các quốc gia châu Âu dễ bị tổn thương trước các gián đoạn nguồn cung ứng. Trong trường hợp khủng hoảng y tế, căng thẳng địa chính trị hoặc nếu Bắc Kinh quyết định ưu tiên thị trường nội địa, nguy cơ không tiếp cận được các loại thuốc thiết yếu có thể rất lớn. Đại dịch Covid-19 đã cho thấy rõ mức độ mà sự phụ thuộc vào các chuỗi sản xuất toàn cầu có thể nhanh chóng dẫn đến tình trạng khủng hoảng thuốc như thế nào.