Nước Pháp vốn lâu nay vẫn nổi tiếng là xứ sở ẩm thực, người Pháp được xem là có gu ăn uống tinh tế, các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn cao, thế nhưng nay nước Pháp đang trở thành « thiên đường » của đồ ăn nhanh và nhiều hiệp hội, tổ chức tại Pháp ngày càng lo ngại về tình trạng tiêu dùng tràn lan các thực phẩm không lành mạnh (malbouffe).
Một cuộc khảo sát của 7 hiệp hội, tổ chức về 5.000 sản phẩm khuyến mại tại 5 hệ thống bán lẻ lớn nhất của Pháp (Carrefour, Cooopérative U, E.Leclerc, Intermarché và Lidl) trong hai tháng 02-03/2025, cho thấy 66% chương trình khuyến mãi thực phẩm tại hệ thống các siêu thị lớn liên quan đến các sản phẩm quá béo, quá ngọt hoặc quá mặn, không tốt cho sức khỏe người tiêu dùng, thậm chí là các thực phẩm mà các định chế y tế khuyến cáo hạn chế sử dụng, như các thức uống ngọt, thịt chế biến sẵn, thực phẩm chế biến từ thịt đỏ …
Tố cáo các siêu thị thúc đẩy người tiêu dùng mua thực phẩm không lành mạnh, thậm chí « bán rẻ » sức khỏe của khách hàng, các hiệp hội này kêu gọi các chuỗi siêu thị lớn bảo đảm là ít nhất 50% thực phẩm được khuyến mại phải là sản phẩm có chất lượng, với giá cả phải chăng.
Trong số 7 hiệp hội, tổ chức về thực phẩm, sức khỏe, bệnh tiểu đường, gia đình hay bảo vệ khí hậu, có Food Watch France, một tổ chức phi lợi nhuận đấu tranh cho quyền của cộng đồng được tiếp cận thực phẩm lành mạnh, giá cả phải chăng, được lựa chọn và bảo đảm phát triển bền vững.
Để hiểu thêm về thực trạng tiêu dùng thực phẩm không lành mạnh tại Pháp, RFI Tiếng Việt phỏng vấn bà Audrey Morice, phụ trách chương trình quảng bá của Food Watch France.
RFI : Trước hết, nên hiểu thế nào là đồ ăn không lành mạnh ?
Audrey Morice : Tất cả các loại thực phẩm có giá trị dinh dưỡng thấp nhưng chứa nhiều calorie, cholesterol, chất béo bão hòa, đường, đôi khi là muối, về cơ bản đó là những thứ ẩn nấp đằng sau thực phẩm không lành mạnh mà chúng ta cần biết. Nói cách khác, đó là những thực phẩm quá béo, quá ngọt, quá mặn.
Ngày nay, thực phẩm không lành mạnh còn gắn liền thực phẩm siêu chế biến, vốn bị chỉ trích rất nhiều. Chúng chiếm tới gần 1/3 lượng calorie chúng ta nạp hàng ngày vào người, do đây thường là những thực phẩm rất tiện lợi, trông rất ngon miệng mà lại không đắt mấy. Tuy nhiên, đằng sau những thực phẩm này là một quá trình biến đổi theo dây chuyền công nghiệp, dẫn đến những hậu quả về sức khỏe và gây nhiều tranh cãi.
Đây thực ra là những xu hướng tiêu dùng thực phẩm có từ những năm 1960-1970, với sự xuất hiện của thức ăn nhanh McDonald's và thực phẩm công nghiệp. Cách nay vài thập kỷ, chúng ta được tiêu thụ trực tiếp thực phẩm được nuôi trồng. Nhưng rồi sau đó, theo thời gian, loại thực phẩm này đã dần dần trải qua quá trình chế biến theo tiêu chuẩn của ngành công nghiệp thực phẩm.
Cùng với đó là sự thay đổi về lối sống, cách vận chuyển, dẫn đến việc mọi người chuyển sang sử dụng thực phẩm không lành mạnh, còn giá cả thực phẩm tươi thì cứ tăng, các phương pháp sản xuất bị công nghiệp hóa, giá những sản phẩm theo số lượng lớn và chứa nhiều đường lại giảm.
Tất cả những điều đó dẫn đến việc các siêu thị ngày nay tràn ngập những sản phẩm "siêu chế biến" và các xu hướng tiêu thụ thức ăn nhanh, như McDonald's, KFC … Điều này có nghĩa là nguồn cung ngày nay tập trung vào nhóm thực phẩm không lành mạnh, thay vì hướng đến các sản phẩm tươi, ngon, chất lượng.
RFI : Pháp vốn nổi tiếng trên thế giới là xứ sở của ẩm thực. Vậy bà giải thích thế nào về tiến triển của xu hướng tiêu dùng thực phẩm không lành mạnh như vậy, ví dụ ăn fastfood ?
Audrey Morice : Kiểu thực phẩm chế biến không lành mạnh lần đầu tiên du nhập vào Pháp từ nước ngoài là vào những năm 1970, khi hệ thống thực phẩm của thế giới bắt đầu trở nên công nghiệp hóa đến mức dần dần trở thành có vấn đề. Đó là khi thực phẩm bắt đầu trải qua quá nhiều quá trình chế biến. Thực ra thực phẩm chế biến sẵn không phải là điều gì mới mẻ, nhưng vấn đề nằm ở chỗ những loại thực phẩm như thế này được chế biến quá nhiều và dần dần xuất hiện trên thị trường. Đây không phải là hiện tượng mới, mà có lẽ chúng ta chỉ ngày càng nhận thức rõ hơn rằng những loại thực phẩm này, bắt đầu xuất hiện cách đây vài thập kỷ, nay đã dần dần tràn ngập thị trường.
Hiện nay, chúng ta đã có các nghiên cứu về các tác động của loại thực phẩm này đối với sức khỏe. Trước tiên, các nghiên cứu khoa học đã cho thấy có những tác động gây tranh cãi, rồi sau đó là các nghiên cứu lâm sàng đang ngày càng được tiến hành nhiều về các tác động lên cơ thể con người và hệ thống y tế của chúng ta. Và các chuyên gia y tế cả chục năm nay đã cảnh báo về tác hại của loại thực phẩm không lành mạnh này đối với con người.
RFI : Chúng ta có thể giải thích xu hướng đáng báo động này như thế nào và đâu là những lý do chính dẫn đến xu hướng tiêu dùng thực phẩm không lành mạnh ở Pháp ?
Audrey Morice : Những lý do chính của thị trường thực phẩm không lành mạnh này, cũng giống như nhiều vấn đề khác có liên quan đến thực phẩm và sức khỏe, cần được xem xét từ phía các nhà cung ứng. Ngày nay, hầu hết cư dân đều có các nguồn cung cấp thực phẩm dễ tiếp cận về mặt địa lý, nghĩa là nói chung chỉ cần lái xe 5 phút là đến nơi. Nếu không phải quý vị đang sống ở các hòn đảo, thì chỉ cần lái xe 5-10 phút, hoặc nếu ở thành phố thì chỉ cần đi bộ vài trăm mét là có thể đến được một siêu thị, một cửa hàng tiện lợi. Những yếu tố thống lĩnh thị trường thực phẩm chính là các siêu thị và ngành chế biến thực phẩm.
Vấn đề là ở chỗ những công ty này không tạo thuận lợi cho việc đưa các thực phẩm lành mạnh và bền vững đến người tiêu dùng. Trái lại, họ khuyến mại và hướng người tiêu dùng đến với những thực phẩm siêu chế biến. Hiện giờ cứ 10 sản phẩm bày bán trong siêu thị thì có tới 7 mặt hàng là thực phẩm không lành mạnh. Như vậy, vấn đề hiện nay thực sự nằm ở các nhà cung cấp hàng hóa cho thị trường : họ không cho phép mọi người ưu tiên tiêu thụ những sản phẩm tốt lành nhất. Ngoài ra ngày càng có nhiều chiêu quảng cáo và tiếp thị mạnh tập trung chủ yếu vào những sản phẩm ít có lợi cho sức khỏe của chúng ta.
RFI : Đó là từ phía nhà cung cấp. Vậy còn về phía người tiêu dùng, cuộc khủng hoảng, lạm phát liệu có phải những yếu tố đẩy người tiêu dùng đến với loại thực phẩm rẻ tiền, không lành mạnh ?
Audrey Morice : Dĩ nhiên là lạm phát có các tác động rõ rệt. Đó là làm tăng giá thực phẩm, điều này có nghĩa là thực sự tạo ra sự bất bình đẳng trong việc tiếp cận nguồn thực phẩm và chắc chắn sẽ là sẽ gây trở ngại cho những người có ngân sách eo hẹp nhất, những người chịu cảnh sống bấp bênh nhất, khiến họ không được tiếp cận với các loại thực phẩm có chất lượng dinh dưỡng cao. Tất nhiên là họ phải ưu tiên chọn mua những loại thực phẩm rẻ tiền, giàu năng lượng nhưng lại nghèo dinh dưỡng, ảnh hưởng tới khả năng tiêu dùng những thực phẩm lành mạnh hơn, như trái cây, rau củ, cá, hay các sản phẩm từ sữa …
Mặc dù một số loại thực phẩm cơ bản đã thực sự trở nên không thể tiếp cận được và bị gạt khỏi danh sách mua sắm, chúng ta cũng có thể phối hợp, điều chỉnh, để cân bằng cả ngân sách và sức khỏe, bởi vì chúng ta biết rằng những người có điều kiện sống bấp bênh nhất cũng là những nạn nhân đầu tiên bị các căn bệnh liên quan đến chế độ ăn uống kém chất lượng. Ví dụ, chúng ta biết rằng tình trạng béo phì phổ biến gấp đôi ở những nhóm người khiêm tốn nhất về tài chính và đó chính là tổng hợp của sự bất bình đẳng : bất bình đẳng xã hội và bất bình đẳng về sức khỏe liên quan đến chế độ ăn uống.
RFI : Nhóm người tiêu dùng nào ở Pháp mua nhiều thực phẩm không lành mạnh nhất ?
Audrey Morice : Ngày nay, thực sự có yếu tố xã hội và yếu tố kinh tế. Có những hộ gia đình ở Pháp không đủ khả năng chi tiêu, đang phải giảm một phần ngân sách vốn dành để mua thực phẩm. Như vậy là có những người trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Trong những năm gần đây, chúng ta cũng chứng kiến cảnh hàng dài sinh viên xếp hàng trước những nơi phân phát thực phẩm cứu trợ, và chúng ta cũng đã thấy rằng số người phải nhận trợ thực giúp phẩm tăng bùng nổ.
Thế những, ngoài yếu tố kinh tế và xã hội, có một thực tế là thực phẩm không lành mạnh cũng bán chạy nhờ quảng cáo và tiếp thị, và trẻ em là đối tượng đặc biệt bị ngành công nghiệp thực phẩm nhắm tới để bán các sản phẩm, ví dụ như đồ ăn nhẹ, soda hay kẹo. Đó là những sản phẩm đặc biệt thu hút các em. Tại Pháp, chúng ta biết rằng ngày nay nhiều trẻ em đang thừa cân, số này đang ngày càng tăng, nhưng các em vẫn tiêu thụ quá nhiều đồ ngọt.
RFI : Food Watch France đã tiến hành một cuộc điều tra về hoạt động tiếp thị nhắm tới nhóm đối tương là trẻ em tại Pháp. Vậy theo bà, đâu là điều đáng lo ngại nhất, đáng báo động nhất ?
Audrey Morice : Tiếp thị và quảng cáo nhắm vào trẻ em là vấn đề mà các chuyên gia y tế đã cảnh báo từ suốt gần 10 năm qua. Ngày nay, có nhiều hoạt động quảng cáo và tiếp thị mạnh mẽ nhắm vào trẻ em. Ngành công nghiệp thực phẩm nhắm vào những trẻ nhỏ tuổi nhất. Quảng cáo là để bán hàng, nhưng ngành công nghiệp thực phẩm lại sử dụng các nhân vật hoạt hình, những người có sức ảnh hưởng, những ngôi sao ca nhạc. Những ngôi sao này cũng có ảnh hưởng đến lựa chọn tiêu dùng của những các em ở lứa tuổi nhỏ.
Trẻ em không nhận ra là có sự khác biệt giữa quảng cáo và thông tin đơn thuần. Bằng cách sử dụng các kỹ thuật tiếp thị đánh vào tâm lý, ngành công nghiệp thực phẩm đang cố gắng bán ngày càng nhiều sản phẩm và đa phần là các thực phẩm quá béo, quá ngọt, quá mặn, mà theo các chuyên gia không nên quảng cáo đến đối tượng trẻ em. Điều này có những hậu quả trực tiếp đến thói quen ăn uống của trẻ còn rất nhỏ tuổi, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ, cả về sau trong suốt cuộc đời của các em.
RFI : Vậy theo Food Watch France, đâu là những giải pháp để chống lại tình trạng thực phẩm không lành mạnh ở Pháp ?
Audrey Morice : Trước hết, xin nhắc lại là các giải pháp đã được biết đến. Nhắc lại điều này là rất quan trọng. Đã có những giải pháp cụ thể để bảo đảm là thực phẩm lành mạnh, được lựa chọn kỹ càng, bền vững và phù hợp với túi tiền của tất cả mọi người.
Trên thực tế, việc đầu tiên là phải buộc ngành công nghiệp thực phẩm và các nhánh phân phối quy mô lớn gánh trách nhiệm vì chúng ta đang nói đến sự tập trung, quyền lực kinh tế, các tác nhân đầy quyền lực đang phần nào là chỗ dựa cho các nhà cung ứng thực phẩm với một sự thiếu minh bạch về việc tính toán giá cả thực phẩm. Để cân bằng cán cân quyền lực này, nhà nước phải đặt ra những quy định chặt chẽ và rõ ràng hơn để bảo vệ người tiêu dùng về chất lượng các sản phẩm được bày bán, chiến lược tiếp thị ý tưởng, giá cả niêm yết trên kệ hàng.
Để làm được những điều đó, một trong những đề xuất mà Food Watch France đưa ra là, ví dụ ngăn chặn sự bùng nổ biên lợi nhuận của ngành công nghiệp thực phẩm và các chuỗi siêu thị phân phối, cho phép trả công một cách công bằng cho nông dân và khôi phục tính minh bạch trong cách mà ngành nông nghiệp thực phẩm xây dựng giá cả để khắc phục tình trạng những thực phẩm lành mạnh nhất hiện nay lại là những sản phẩm đắt nhất.
Bên cạnh đó, còn có nhiều giải pháp và phương án thay thế cho phép đưa ra các chính sách ngăn ngừa tình trạng sống bấp bênh, hỗ trợ việc lập giải pháp thay thế, với các sáng kiến như cửa thực phẩm xã hội và đoàn kết, nhóm mua chung, giỏ hàng đoàn kết, quỹ thực phẩm chung.
Cũng có rất nhiều biện pháp rất đơn giản nhìn từ góc độ sức khỏe, như bắt buộc ghi thành phần dinh dưỡng trên bao bì thực phẩm, cấm quảng cáo hướng tới trẻ em, hay các biện pháp như đánh thuế nước ngọt hoặc đánh thuế các sản phẩm có đường, như chúng ta thấy là đã được bàn luận rất nhiều trong dự luật tài trợ an sinh xã hội.
Như vậy là có rất nhiều giải pháp đã được biết tới, có một số giải pháp rất dễ thực hiện, chỉ cần là giới chính trị mong muốn thực hiện. Một số giải pháp khác thì đòi hỏi chính phủ vào cuộc để buộc ngành công nghiệp thực phẩm làm sao cho người tiêu dùng được tiếp cận các sản phẩm lành mạnh và bảo đảm phát triển bền vững hơn.
RFI tiếng Việt chân thành cảm ơn Audrey Morice đã tham gia chương trình !
