Từ sau Chiến tranh Triều Tiên, hàng trăm nghìn trẻ em Hàn Quốc đã được đưa ra nước ngoài làm con nuôi và Mỹ là điểm đến lớn nhất. Với nhiều gia đình phương Tây, đây từng được xem là hành động nhân đạo: cứu giúp những đứa trẻ mồ côi, nghèo đói, không có tương lai trong một đất nước vừa  ra khỏi chiến tranh.

Nhưng sau hơn 70 năm, những câu chuyện được kể lại từ chính người con nuôi Hàn Quốc cho thấy một mặt khác của lịch sử: hồ sơ bị làm sai lệch, trẻ em bị tách khỏi gia đình ruột, quốc tịch không được bảo đảm, khủng hoảng bản sắc kéo dài và nỗi đau tìm lại cội nguồn không dễ chữa lành.

Không chỉ là câu chuyện của những đứa trẻ được đưa tới một gia đình mới, đó còn là câu chuyện của chiến tranh, nghèo đói, kỳ thị xã hội, chủ nghĩa dân tộc huyết thống, nhu cầu gia đình của phương Tây, tôn giáo, thị trường nhận con nuôi và trách nhiệm chưa hoàn tất của cả quốc gia gửi con lẫn quốc gia nhận con.

Lịch sử nhận con nuôi Hàn - Mỹ 

Theo Namu-Wiki, chuyên trang bách khoa toàn thư phiên bản Hàn Quốc, lịch sử nhận con nuôi Hàn – Mỹ bắt đầu trong bối cảnh Hàn Quốc kiệt quệ sau Chiến tranh Triều Tiên. Đất nước bị tàn phá, nhiều gia đình ly tán, trẻ em mồ côi và trẻ bị bỏ rơi xuất hiện khắp nơi, trong khi hệ thống phúc lợi trẻ em gần như không đủ sức bảo vệ những nhóm yếu thế nhất. Đặc biệt, trẻ lai giữa binh sĩ Mỹ và phụ nữ Hàn Quốc trở thành một trong những nhóm đầu tiên bị đẩy ra khỏi xã hội Hàn Quốc thời hậu chiến.

Những đứa trẻ này thường bị kỳ thị kép: vừa là con của phụ nữ nghèo hoặc bị xã hội phán xét, vừa bị xem là đe dọa đối với quan niệm “dân tộc thuần chủng”. Trong xã hội Hàn Quốc lúc bấy giờ, huyết thống và gia đình phụ hệ giữ vai trò rất lớn, trẻ lai gần như không có vị trí rõ ràng. Đưa các em sang Mỹ vì thế được trình bày như một giải pháp nhân đạo, nhưng cũng đồng thời là cách Hàn Quốc loại bỏ một nhóm trẻ mà xã hội không muốn nhìn nhận.

Ở phía Mỹ, phong trào nhận nuôi trẻ em Hàn Quốc được thúc đẩy bởi truyền thông chiến tranh, các tổ chức Cơ Đốc giáo và bối cảnh Chiến tranh Lạnh. Hình ảnh trẻ em Hàn Quốc nghèo đói, mồ côi và cần được cứu giúp xuất hiện trong các chiến dịch bảo trợ, tờ rơi, ảnh chụp và phim tài liệu, tạo nên một làn sóng cảm thương trong công chúng Mỹ. Các tổ chức như World Vision và Everett Swanson Evangelistic Association, tiền thân của Compassion International, góp phần biến trẻ em Hàn Quốc thành đối tượng của các chương trình bảo trợ từ xa, rồi từ đó mở đường cho nhận con nuôi thực sự.

Theo báo Christian Today, năm 1955, vợ chồng Harry và Bertha Holt, một cặp vợ chồng Tin Lành ở bang Oregon, nhận nuôi 8 trẻ em Hàn Quốc. Đây trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử nhận con nuôi Hàn – Mỹ. Từ sự kiện này, chương trình Holt Adoption Program ra đời và về sau phát triển thành một trong những tổ chức nhận con nuôi quốc tế nổi bật nhất. Theo tài liệu về lịch sử Cơ Đốc giáo trong nhận con nuôi Hàn – Mỹ, trong giai đoạn 1953–2018, khoảng 170.000 trẻ em Hàn Quốc được nhận nuôi tại hơn 29 quốc gia, trong đó Mỹ nhận hơn hai phần ba, tương đương 114.117 trẻ.

Ban đầu, câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ của lòng nhân đạo: trẻ em nghèo được cứu giúp, trẻ mồ côi có gia đình, những đứa trẻ không tương lai được đưa đến một đất nước giàu có hơn. Nhưng theo thời gian, khi số lượng trẻ được đưa ra nước ngoài ngày càng lớn, hệ thống ấy bắt đầu bộc lộ một bản chất phức tạp hơn nhiều.

Con nuôi người Hàn dần bị coi như món hàng công nghiệp 

Khi việc nhận con nuôi được đưa vào một hệ thống có nhu cầu, có tổ chức, có phí, có hồ sơ và có quy trình vận chuyển, trẻ em dần bị nhìn theo một cách khác. Các em không còn là những đứa trẻ cần được bảo vệ, mà trở thành đối tượng trong một chuỗi cung ứng xuyên quốc gia: được chọn, kiểm tra sức khỏe, lập hồ sơ, chuyển giao và đưa sang nước ngoài.

Nghiên cứu của giáo sư Kim thuộc đại học Suwon về nhận con nuôi xuyên quốc gia cho rằng không thể chỉ nhìn hiện tượng này như một hành động nhân đạo. Ở tầng sâu hơn, đây là dòng chảy một chiều: trẻ em từ các quốc gia nghèo, hậu chiến, thiếu hệ thống phúc lợi được đưa sang các quốc gia giàu hơn, phần lớn là vào các gia đình da trắng trung lưu. Dòng chảy ấy phản ánh sự chênh lệch quyền lực giữa nước gửi con và nước nhận con, giữa gia đình nghèo không có khả năng giữ con và gia đình giàu có nhu cầu nhận con nuôi.

Ở phía Hàn Quốc, nhận con nuôi quốc tế dần trở thành một cách xử lý những vấn đề xã hội mà nhà nước chưa đủ năng lực hoặc chưa muốn giải quyết: trẻ mồ côi, trẻ lai, trẻ bị bỏ rơi, con của phụ nữ chưa kết hôn và trẻ em từ các gia đình nghèo. Thay vì xây dựng một mạng lưới phúc lợi đủ mạnh để hỗ trợ mẹ đơn thân, phụ nữ nghèo hoặc gia đình yếu thế tiếp tục nuôi con, hệ thống lại lựa chọn con đường đưa trẻ ra nước ngoài.

Ở phía Mỹ và các nước phương Tây, nhu cầu nhận con nuôi cũng rất lớn. Một số gia đình không thể sinh con hoặc khó nhận trẻ trong nước, trong khi trẻ em Hàn Quốc được xem là “dễ thích nghi”. Hình ảnh người châu Á chăm chỉ, ngoan ngoãn, ít gây xung đột và có thể hòa nhập tốt vào xã hội phương Tây đã được chiếu lên chính những đứa trẻ Hàn Quốc. Trong mắt một số cơ quan và gia đình nhận nuôi, trẻ Hàn Quốc trở thành nhóm “an toàn”: có hồ sơ tương đối rõ, sức khỏe được kiểm tra, quy trình xuất cảnh ổn định và ít nguy cơ tranh chấp từ cha mẹ ruột.

Chính từ đây, ranh giới giữa “cứu giúp trẻ em” và “đáp ứng nhu cầu của người lớn” trở nên mờ nhạt. Khi trẻ em bị đánh giá qua độ tuổi, giới tính, ngoại hình, tình trạng sức khỏe, hồ sơ và khả năng thích nghi, nhận con nuôi không còn thuần túy là hoạt động bảo vệ trẻ em. Nó bắt đầu mang dáng dấp của một thị trường. Điều đau đớn là trong thị trường đó, một số đứa trẻ bị tước đi những thứ căn bản nhất: tên thật, ngày sinh thật, thông tin cha mẹ ruột, ngôn ngữ mẹ đẻ và quyền được biết vì sao mình bị đưa đi.

Sự hỗn loạn trong hệ thống nhận con nuôi 

Khi trẻ em bị đặt vào logic của quy trình và thị trường, sai lệch hồ sơ không còn là lỗi hành chính nhỏ. Nó có thể trở thành vết nứt đi theo một con người suốt đời.

Một trong những ví dụ tiêu biểu là câu chuyện của đạo diễn tài liệu người Mỹ gốc Hàn Deann Borshay Liem, theo Yonhap. Bà sinh ra với tên Kang Ok-jin, nhưng được đưa sang Mỹ năm 1966 dưới cái tên Cha Jung Hee. Khi đó, một gia đình Mỹ đã hoàn tất thủ tục để nhận nuôi một bé gái tên Cha Jung Hee tại một cô nhi viện ở Jeonju. Nhưng chỉ vài ngày trước khi cha mẹ nuôi đến Hàn Quốc, cha ruột của Cha Jung Hee xuất hiện và đưa con gái về nhà.

Trước tình huống khó xử, cô nhi viện đã chọn một bé gái khác có độ tuổi và ngoại hình tương tự, tên thật là Kang Ok-jin, rồi đưa em sang Mỹ dưới danh tính Cha Jung Hee. Trên hộ chiếu và giấy tờ xuất cảnh, đứa trẻ ấy trở thành Cha Jung Hee. Khi sang Mỹ, bà có tên mới là Deann Borshay Liem, nhưng trong nhiều giấy tờ pháp lý, dấu vết của cái tên Cha Jung Hee vẫn tiếp tục tồn tại.

Với Liem, vấn đề không chỉ là bị đổi tên. Đó là cảm giác sống trong thân phận của một người khác. Bà từng nói mình như đang đi trong đôi giày của Cha Jung Hee, sống một cuộc đời đáng lẽ thuộc về người khác. Hành trình đi tìm “Cha Jung Hee thật” sau này trở thành nội dung bộ phim tài liệu In the Matter of Cha Jung Hee, được PBS phát sóng tại Mỹ. Bộ phim không chỉ kể về một cuộc tìm kiếm cá nhân, mà còn đặt câu hỏi lớn hơn: bao nhiêu đứa trẻ Hàn Quốc đã bị đổi tên, đổi tuổi, đổi hồ sơ để phù hợp với quá trình nhận con nuôi?

Năm 2025, Ủy ban Sự thật và Hòa giải Hàn Quốc kết luận rằng trong nhiều vụ nhận con nuôi quốc tế từ năm 1964 đến 1999, đã có các vi phạm nhân quyền như ghi trẻ còn cha mẹ thành trẻ mồ côi, làm giả tài liệu và thậm chí thay trẻ khác trong trường hợp trẻ dự kiến xuất cảnh qua đời trước ngày đi. Ủy ban cũng chỉ trích việc chính phủ Hàn Quốc từng ưu tiên đưa trẻ ra nước ngoài thay vì củng cố hệ thống phúc lợi trẻ em trong nước. Những phát hiện này cho thấy các bi kịch như Deann Borshay Liem chắc chắn không phải chỉ là ngoại lệ hi hữu. Chúng phản ánh một thời kỳ mà trẻ em có thể bị xử lý như hồ sơ, còn hồ sơ có thể bị điều chỉnh để hệ thống tiếp tục vận hành.

Hệ quả của trẻ em không quốc tịch

Một hồ sơ sai có thể khiến một người đánh mất gốc gác. Nhưng với nhiều con nuôi Hàn Quốc tại Mỹ, vấn đề còn đi xa hơn: họ lớn lên mà không có quốc tịch Mỹ.

Emily, người được nhắc đến trong các bài viết về cộng đồng con nuôi Hàn Quốc tại Mỹ, là một ví dụ. Bà được nhận nuôi ở Minnesota khi mới 3 tháng tuổi, sống cả đời như một người Mỹ, nhưng đến tuổi ngoài 60 vẫn không có quốc tịch Mỹ. Cha mẹ nuôi của bà đã không hoàn tất thủ tục nhập tịch trước khi bà trưởng thành. Kết quả là Emily gặp khó khăn trong việc gia hạn bằng lái, tiếp cận bảo hiểm y tế và luôn sống trong nỗi lo bị trục xuất về Hàn Quốc.

Joy Alessi là một trường hợp khác từng được đài KBS nhắc đến. Bà được đưa sang Mỹ khi còn rất nhỏ và lớn lên với niềm tin mình là công dân Mỹ. Nhưng đến năm 25 tuổi, khi xin hộ chiếu để đi Mexico, bà mới biết mình không có quốc tịch Mỹ. Điều tưởng như hiển nhiên – rằng một đứa trẻ được gia đình Mỹ nhận nuôi và lớn lên ở Mỹ sẽ là người Mỹ – hóa ra lại không được pháp luật bảo đảm.

Bi kịch này xuất phát từ lỗ hổng trong quy trình nhập tịch. Đạo luật Quốc tịch Trẻ em của Mỹ năm 2000 giúp nhiều trẻ được nhận nuôi từ nước ngoài tự động có quốc tịch nếu đáp ứng điều kiện, nhưng bộ Ngoại Giao Mỹ nêu rõ luật này có hiệu lực từ ngày 27.2.2001 và không áp dụng cho những người đã từ 18 tuổi trở lên vào thời điểm đó. Vì vậy, nhiều người Hàn Quốc được nhận nuôi trước giai đoạn này mà cha mẹ nuôi không làm thủ tục đầy đủ đã bị bỏ ngoài hệ thống.

Với họ, không có quốc tịch không chỉ là vấn đề giấy tờ, mà còn ảnh hưởng đến quyền đi lại, việc làm, bảo hiểm, phúc lợi, quyền bầu cử và cảm giác an toàn căn bản. Một số người thậm chí đối mặt với nguy cơ bị trục xuất về Hàn Quốc, nơi họ không nói được tiếng Hàn, không có gia đình, không có ký ức và không có nền tảng sống.

Đây là nghịch lý đau đớn của lịch sử nhận con nuôi Hàn – Mỹ: những đứa trẻ được đưa đi với lời hứa về một tương lai tốt đẹp hơn, nhưng khi trưởng thành lại có thể bị chính đất nước nuôi mình lớn xem là người nước ngoài.

Châu Âu cũng là điểm đến của những đứa trẻ bị bỏ rơi

Mỹ là điểm đến lớn nhất của trẻ em Hàn Quốc được nhận nuôi, nhưng không phải là nơi duy nhất. Pháp, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy, Hà Lan và nhiều nước châu Âu khác cũng từng tiếp nhận hàng nghìn trẻ em Hàn Quốc. Vì vậy, lịch sử này không thể chỉ được gọi là vấn đề Hàn – Mỹ. Nó là một hệ thống xuyên quốc gia, trong đó trẻ em từ Hàn Quốc được đưa vào các gia đình phương Tây trong nhiều thập kỷ.

Theo KBS, Jean-Vincent Placé là một trong những trường hợp con nuôi Hàn Quốc nổi bật tại châu Âu. Ông sinh ra với tên Kwon Oh-bok, được đưa sang Pháp làm con nuôi năm 1975 khi mới 7 tuổi. Từ một đứa trẻ Hàn Quốc tại trại trẻ ở Suwon, ông trở thành Jean-Vincent Placé, lớn lên trong một gia đình Pháp, học tập, tham gia chính trường và sau này giữ chức Bộ trưởng Cải cách Nhà nước trong chính phủ Pháp. Câu chuyện của Placé thường được nhắc đến như một ví dụ thành công: một người con nuôi Hàn Quốc hòa nhập vào xã hội mới, đạt vị trí cao và trở thành cầu nối giữa Pháp với Hàn Quốc. Nhưng ngay cả trong câu chuyện ấy cũng có một vết đứt đoạn. Placé từng cố gắng xóa ký ức về Hàn Quốc vì nghĩ mình bị quê hương bỏ rơi. Chỉ khi trưởng thành, sau khi có con và trở lại Hàn Quốc, ông mới bắt đầu quá trình hòa giải với nơi mình sinh ra.

Ở Bắc Âu và Tây Âu, những tranh luận về nhận con nuôi quốc tế cũng ngày càng mạnh. Nhiều người con nuôi trưởng thành lên tiếng về hồ sơ bị sai lệch, thiếu thông tin về cha mẹ ruột, cảm giác bị tách khỏi ngôn ngữ và văn hóa gốc. Một số quốc gia châu Âu đã bắt đầu xem xét lại hệ thống nhận con nuôi quốc tế, sau khi các cuộc điều tra và lời kể của người trong cuộc cho thấy các sai phạm không chỉ xảy ra ở một quốc gia nhận con.

Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở riêng nước Mỹ hay một vài tổ chức cụ thể. Đó là một cấu trúc rộng hơn, trong đó các nước giàu nhận trẻ em từ các nước nghèo hơn dưới danh nghĩa nhân đạo, nhưng không phải lúc nào cũng bảo đảm đầy đủ quyền lợi, danh tính và tương lai pháp lý cho đứa trẻ. 

Cơ hội hòa giải với nơi mình sinh ra 

Đối với nhiều người con nuôi Hàn Quốc, trưởng thành không chỉ là bước vào đời sống người lớn. Đó còn là thời điểm họ bắt đầu tự hỏi: Tôi là ai? Tên thật của tôi là gì? Tôi có cha mẹ ruột không? Vì sao tôi bị đưa đi? Và Hàn Quốc có phải là quê hương của tôi không?

Hành trình tìm về cội nguồn có thể đem lại hy vọng, nhưng không đơn giản. Nghiên cứu về người con nuôi xuyên quốc gia cho thấy họ thường đứng giữa nhiều ranh giới: giữa gia đình nuôi và gia đình ruột, giữa văn hóa Mỹ hoặc châu Âu và nguồn gốc Hàn Quốc, giữa cơ thể châu Á và môi trường da trắng nơi họ lớn lên, giữa cảm giác được cứu giúp và cảm giác bị tước mất một phần lịch sử cá nhân.

Khi trở về Hàn Quốc, nhiều người có thể cảm thấy nhẹ nhõm khi lần đầu được ở giữa những gương mặt giống mình. Nhưng cảm giác ấy thường chỉ kéo dài đến khi họ nhận ra mình không nói được tiếng Hàn, không hiểu đầy đủ văn hóa Hàn và không dễ được xã hội Hàn Quốc xem là “người Hàn thực sự”. Họ có ngoại hình Hàn Quốc, nhưng lại mang ngôn ngữ, thói quen và ký ức của một đất nước khác.

Đó là lý do nhiều nghiên cứu gọi bản sắc của người con nuôi xuyên quốc gia là “bản sắc vượt biên giới”. Họ không hoàn toàn là người Mỹ, cũng không hoàn toàn là người Hàn Quốc theo nghĩa truyền thống. Họ là những con người mang trong mình nhiều lớp lịch sử: được nuôi dưỡng ở một nơi, sinh ra ở một nơi khác, mất một gia đình, có một gia đình mới, và phải tự viết lại câu chuyện đời mình từ những mảnh hồ sơ rời rạc.

Nhưng chính quá trình ấy cũng mở ra cơ hội hòa giải. Với Deann Borshay Liem, hòa giải bắt đầu từ việc tìm lại sự thật về cái tên Cha Jung Hee. Với Jean-Vincent Placé, hòa giải bắt đầu từ chuyến trở về Suwon, nơi ông từng sống trước khi sang Pháp. Với nhiều người con nuôi khác, hòa giải có thể bắt đầu từ một tờ hồ sơ, một xét nghiệm ADN, một cuộc gặp mẹ ruột, hoặc đơn giản là quyền được nói rằng: tôi không chỉ là người được cứu giúp, tôi là người có lịch sử riêng.

Hòa giải không có nghĩa là quên đi việc bị đưa đi. Hòa giải là được biết sự thật, được tiếp cận hồ sơ thật, được quyền lựa chọn mức độ gắn bó với Hàn Quốc và được công nhận như một con người có tiếng nói, chứ không phải như biểu tượng của lòng nhân đạo hay thành công của hệ thống nhận con nuôi.

Cơ hội trong tương lai: từ lời xin lỗi đến trách nhiệm thực chất 

Ngày 2.10.2025, Tổng thống Lee Jae-myung đã gửi lời xin lỗi chính thức tới những người Hàn Quốc bị đưa ra nước ngoài làm con nuôi, tới gia đình nuôi và gia đình ruột của họ. Ông nói rằng, thay mặt Hàn Quốc, ông gửi lời xin lỗi và an ủi chân thành tới những người đã chịu đau khổ, đồng thời thừa nhận nỗi bất an, đau đớn và hỗn loạn mà nhiều người con nuôi phải trải qua khi bị đưa đến một đất nước xa lạ từ khi còn quá nhỏ để nói được tiếng mẹ đẻ.

Lời xin lỗi này được đưa ra trong bối cảnh Hàn Quốc chính thức bước vào hệ thống của Công ước Hague về nhận con nuôi quốc tế. Theo Hội nghị La Hay về Tư pháp quốc tế tư, Công ước năm 1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nhận con nuôi quốc tế có hiệu lực với Hàn Quốc từ ngày 1.10.2025, sau khi nước này nộp văn kiện phê chuẩn vào tháng 6 cùng năm. Công ước nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ em, vai trò trách nhiệm của nhà nước và sự minh bạch trong toàn bộ quy trình nhận con nuôi.

Tuy nhiên, lời xin lỗi chỉ có ý nghĩa nếu được nối tiếp bằng hành động cụ thể. Với những người con nuôi Hàn Quốc ở Mỹ và châu Âu, điều họ cần không chỉ là sự thừa nhận muộn màng. Họ cần quyền tiếp cận hồ sơ gốc, cơ chế sửa sai các giấy tờ bị làm giả, hỗ trợ tìm cha mẹ ruột, tư vấn tâm lý, hỗ trợ pháp lý về quốc tịch và một hệ thống minh bạch để không ai tiếp tục bị bỏ rơi trong chính lịch sử của mình.

Hàn Quốc cũng cần nhìn lại cách xã hội từng đối xử với phụ nữ nghèo, mẹ đơn thân và trẻ em sinh ngoài hôn nhân. Nếu không có chính sách hỗ trợ để các gia đình yếu thế có thể nuôi con, việc nhận con nuôi quốc tế sẽ luôn có nguy cơ trở thành cách che giấu thất bại của phúc lợi xã hội. Bảo vệ trẻ em không thể chỉ là đưa các em đến một gia đình giàu hơn ở nước ngoài, mà trước hết phải là bảo vệ quyền được sống an toàn trong gia đình gốc, nếu điều đó còn có thể.

Với Mỹ và các nước nhận con nuôi, trách nhiệm cũng chưa kết thúc. Một đứa trẻ được nhận nuôi từ nước ngoài phải được bảo đảm quốc tịch, quyền pháp lý và quyền được chăm sóc sau nhận nuôi. Không thể có chuyện một người được đưa sang Mỹ từ khi còn nhỏ, lớn lên như người Mỹ, rồi nhiều thập kỷ sau mới phát hiện mình không có quốc tịch và có thể bị trục xuất về một đất nước xa lạ.

Lịch sử con nuôi Hàn – Mỹ là một vết thương khó lành không phải vì nó thuộc về quá khứ, mà vì hậu quả của nó vẫn hiện diện trong đời sống hiện tại. Nó sống trong những người không biết tên thật của mình, trong những người mang ngày sinh của người khác, trong những người đi tìm mẹ ruột bằng hồ sơ bị sai, trong những người sợ bị trục xuất khỏi đất nước đã nuôi mình lớn, và trong những người trở về Hàn Quốc nhưng không thể nói chuyện với gia đình ruột bằng cùng một ngôn ngữ.

Điều Hàn Quốc cần làm từ nay không phải chỉ là xin lỗi vì đã từng là “quốc gia xuất khẩu trẻ em”. Điều cần thiết hơn là bảo đảm rằng những đứa trẻ từng bị đưa đi sẽ không bị bỏ rơi thêm một lần nữa – lần này là trong hành trình đi tìm sự thật, quốc tịch, bản sắc và quyền được công nhận như những con người trọn vẹn.

Khác với triết lý “chiến tranh nhân dân”, nơi mỗi người dân là một người lính và mọi người đều được tuyên truyền sẵn sàng chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, nước Bỉ nói riêng và Âu châu nói chung hình như đã quên đi mối đe dọa của chiến tranh, nhất là sau khi chiến tranh lạnh chấm dứt với sự sụp đổ của bức tường Berlin và do vậy quên cả việc thao dượt những kỹ năng căn bản cho người dân của mình để đối phó với những cuộc khủng hoảng .

Khi cuộc chiến giữa Ukraina và Nga ngày càng có nguy cơ mở rộng và kéo dài, cộng thêm việc Hoa Kỳ rút lại hỗ trợ quốc phòng cho châu Âu từ đầu năm nay, các nước Tây Âu mới nhận ra những thiếu sót cho sự chuẩn bị và những bất cập khi phải nhanh chóng lấp vào lỗ hổng của Mỹ. Vậy Bỉ đã có những chuẩn bị như thế nào để đối phó với những tình huống khẩn cấp ? 

Từ cấp vĩ mô

Vương quốc Bỉ là một nước nhỏ nằm giữa Đức và Pháp, giáp với Hà Lan. Là thành viên của NATO, Bỉ đã phải tăng ngân sách quốc phòng theo yêu cầu, cũng như có chính sách gia tăng và cải tổ lực lượng quân đội. Bỉ không có chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc, nên quân đội phải có những đợt quảng bá tuyển quân phục vụ tự nguyện nhằm đáp ứng cho những đòi hỏi ngày càng cao của quân đội.

Về mặt vật chất, ngân sách quân sự của Bỉ trong năm nay được ưu tiên giành để mua các chiến đấu cơ F35 từ Hoa Kỳ. Việc mua các máy bay này không chỉ tiêu tốn nhiều tiền mà còn đòi hỏi phải có cả đội ngũ từ phi công cho đến các nhân viên bảo trì và chuyên viên về vũ khí.

Cho đến phần của mỗi công dân

Do nguy cơ chiến tranh có thể lan rộng bất cứ lúc nào và bất cứ nơi nào trên nước Bỉ, người dân được khuyến khích tự đối phó trong tình trạng khủng hoảng mà không trông chờ vào các cơ quan khẩn cấp của chính phủ. Dĩ nhiên là không có những khóa tập dượt trong các khu phố hay những khẩu hiệu, loa phóng thanh tuyên truyền ra rả để người dân nghi nhớ, mà thay vào đó là những clip video ngắn, vui nhộn được tung ra trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội. Chương trình này được chính cựu ngoại trưởng Bỉ Hadja Lahbib điều hành ở cấp độ châu Âu. Không biết chương trình này có giáo dục người dân ý thức được việc mình phải làm và chuẩn bị trong tình huống cụ thể ?

“Bộ dụng cụ căn bản” hay “Bộ dụng cụ sinh tồn” ?

Từ mùa xuân năm nay, hệ thống siêu thị Colruyt cho ra mắt bộ dụng cụ căn bản giá 29,99 euro, với lời hứa đơn giản là bạn có thể tự túc trong vòng 24 giờ. Bộ dụng cụ căn bản này gồm một món ăn sáng, món hầm kiểu kebab, mỳ Ý hương vị BBQ, ba thanh năng lượng, một gói bột pha nước uống, ba gói cà phê hòa tan, sáu miếng kẹo cao su, khăn giấy, một cái thìa và một dụng cụ nấu ăn không cần lửa. Theo siêu thị, đây là phản hồi trước yêu cầu từ chính quyền về khả năng “tự cung tự cấp trong vài ngày” trong trường hợp xảy ra khủng hoảng lớn, như mất điện, mất khí đốt, thậm chí là lũ lụt. Điều này đã xảy ra hồi mùa đông năm nay, khi cả thành phố Mons mất điện gần 2 tuần và trận lụt lịch sử gây ra nhiều thiệt hại cho vùng Wallonie mùa hè năm 2021.

Tuy chưa được phổ biến rộng rãi, « bộ dụng cụ căn bản » này đã có hai luồng ý kiến. Theo thăm dò, nhiều người, rút kinh nghiệm sau dịch Covid-19, đã thường xuyên tích trữ nước uống, mỳ Ý và giấy vệ sinh trong nhà. Những người ủng hộ thì cho rằng túi đồ khẩn cấp này tiện lợi để xoay sở trong 24 giờ trong khi chờ tiếp cứu. Những người chống thì cho rằng túi đồ này chỉ toàn đồ ăn trong khi nhu cầu trong vòng 24 giờ thì đa dạng hơn !

Từ năm 2025, Trung tâm Khủng hoảng Quốc gia của Bỉ đã đề xuất một danh sách những thứ cần thiết theo tiêu chuẩn của Liên Hiệp Châu Âu, để mỗi người có thể tự chuẩn bị cho riêng mình và có thể tự xử lý trong vòng 72 giờ khi có khủng hoảng xảy ra. 

Bộ sơ cứu bao gồm băng gạc, kéo, thuốc sát trùng, thuốc giảm đau, v.v. ; Một chiếc radio chạy bằng pin (kèm pin dự phòng) để được thông báo về các chỉ thị từ chính quyền và diễn biến tình hình mà không cần điện ; Đèn pin hoặc đèn chiếu sáng có pin dự phòng hoặc, nếu có thể, loại có tay quay, nến, bật lửa, diêm ; Một chiếc dao đa năng kiểu Thụy Sĩ để có một vài công cụ cơ bản. Điện thoại di động kèm bộ sạc và/hoặc pin dự phòng ; Kính mắt thường dùng và một cặp kính dự phòng ; Tiền mặt để tự chi trả trong trường hợp máy ATM ngừng hoạt động ; Nước đóng chai (khoảng 6 lít/người), thực phẩm không dễ hỏng, không cần nấu chín (thanh ngũ cốc, đồ hộp, thực phẩm sấy khô, v.v.) ; Bản sao các giấy tờ quan trọng (thẻ căn cước, hợp đồng bảo hiểm, đơn thuốc, v.v.). Quần áo ấm và chăn mền (ví dụ: chăn mền sinh tồn) ; Trò chơi giúp bạn giải trí và quên đi những lo lắng ; Danh sách kiểm tra đồ dùng cá nhân trong trường hợp sơ tán.

Sau khi đã chuẩn bị xong bộ dụng cụ sinh tồn, bạn nên đặt nó ở nơi dễ tiếp cận. Điều quan trọng nữa là kiểm tra nội dung bộ dụng cụ ít nhất một lần mỗi năm, chủ yếu để kiểm tra hạn sử dụng của thuốc và thực phẩm, và thay pin.

Như vậy nhìn vào danh sách khuyến cáo của Trung tâm giải quyết khủng hoảng ta có thể đặt câu hỏi: Đây là những dụng cụ giúp ta “sống sót” hay là những vật dụng căn bản cần phải có trong trường hợp khẩn cấp ? Vì có những thứ ta cần mà người khác lại không. Chẳng hạn, trò chơi giải trí cần cho trẻ nhỏ ngồi yên nhưng không cần cho người lớn. Hoặc máy thu thanh radio có lẽ trong tương lai gần cũng không còn hiện diện vì các đài phát thanh theo truyền thống đang lần lượt bị đóng cửa. Mà thay vào đó, chiếc điện thoại thông minh tích hợp tất cả mọi chức năng liên lạc. Và với một nước sản xuất bia, thì có lẽ đem theo một ít bia cũng là điều hợp lý vì như Bộ trưởng quốc phòng Bỉ đã kêu gọi người dân uống bia giải khát trong những ngày nắng nóng của mùa hè. 

Luyện tập tại các trung tâm y tế

Ngày nay, việc luyện tập phòng cháy tại các cao ốc, những nơi tập trung đông người đã trở nên thường xuyên. Có lẽ ai cũng quen với việc vào ngày giờ ấn định trong tháng, khi nghe tiếng còi báo cháy, mọi người tự động rời chỗ làm đi thang bộ xuống tập trung tại một địa điểm nào đó. Điều này tạo thói quen phản xạ khi xảy ra hỏa hoạn mà không dẫn đến hỗn loạn mất trật tự khi sơ tán. 

Khi xảy ra các khủng hoảng như khủng bố, hỏa hoạn, chiến tranh, v.v… các trung tâm y tế là những nơi đầu tiên đón nhận hệ quả. Số lượng người nhập viện tăng cao đột biến đòi hỏi sự đáp ứng kịp thời. Do đó, việc luyện tập thường xuyên của các đội ngũ nhân viên y tế nhằm đạt hiệu quả trong việc phối hợp nhịp nhàng giữa các cá nhân và các khoa chuyên môn và ngay cả giữa các cơ sở điều trị.

Chẳng hạn, tại tỉnh Liège, có ba trung tâm y tế chính là CHU (Bệnh viện Đại học), Citadelle (Bệnh viện của Vùng) và CHC (Bệnh viện công giáo) có đủ các khoa chuyên môn. Bên cạnh đó là các bệnh viện vệ tinh của các trung tâm này nơi tiếp nhận các bệnh nhân và chuyển tiếp lên các trung tâm hay tiếp nhận trở lại những bệnh nhân sau khi được can thiệp tại các trung tâm và được chăm sóc phục hồi.

Nhưng trong trường hợp khủng hoảng xảy ra, khi một lượng lớn bệnh nhân được nhập viện, chắc chắn phải có sự phối hợp hài hòa giữa các khoa để không có sự chồng chéo hay dẫm chân lên nhau.

Chẳng hạn như ban tuyên úy của Bệnh viện CHC Mont Légia nơi chúng tôi làm việc. Ban tuyên úy là những người lo chăm sóc các bệnh nhân về mặt tinh thần và tôn giáo. Như vậy, chúng tôi sẽ phải phối hợp với các bác sỹ tâm lý để chăm sóc cho những bệnh nhân và người nhà bệnh nhân.

Chúng tôi đã có những buổi huấn luyện, trong đó khi xảy ra chiến tranh hay bệnh viện phải đón nhận một lượng lớn bệnh nhân một cách bất thường. Vào ngày huấn luyện, nếu có mặt ở bệnh viện, chúng tôi sẽ đi thang bộ lên lầu 5 nơi có căng-tin của bệnh viện và không gian lớn đồng thời cũng tách biệt để các bệnh nhân nhẹ sau khi qua điều trị cấp cứu (Urgence) chờ được chăm sóc để qua cơn sốc với các bác sĩ tâm lý và các nhân viên của ban tuyên úy bệnh viện. Nhóm thứ hai sẽ cùng với các bác sĩ tâm lý đến Phòng từ đường (Salles des défunts) để cùng với các nhân viên ở đây chăm sóc cho thân nhân của những người xấu số. Và nhóm còn lại sẽ ở lại văn phòng để ứng phó với yêu cầu khẩn cấp đến từ bất cứ nơi nào trong bệnh viện.

Đó là trường hợp đang ở tại bệnh viện. Nhưng nếu như ngày đó không phải là ngày làm việc và đang ở nhà, thì sẽ nhận được tin nhắn hay điện thoại báo cho biết phải đến một địa điểm cụ thể để ứng phó.

Có lẽ không thừa khi thường xuyên có những buổi huấn luyện như vậy. Vì cơn dịch Covid-19 đã cho chúng tôi nhiều kinh nghiệm khi phối hợp với các bác sĩ tâm lý chăm sóc cho những người bệnh trong tình trạng cách ly không có người thân và gia đình bện cạnh. Cũng như một số lượng lớn bệnh nhân dồn đến làm quá tải. Điều này cũng có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

Không phải vì mối đe dọa của chiến tranh mà còn nhiều nguy cơ tiềm ẩn khác như vào mùa hè, với hàng trăm lễ hội lớn nhỏ khắp nơi. Số lượng người tụ tập lại từ vài trăm đến hàng trăm ngàn, thậm chí triệu như Liên hoan âm nhạc Francofolie năm nay trùng với giải đua xe F1 cùng diễn ra ở Spa vào cuối tháng bảy. Một sự dự phòng có lẽ cũng không thừa!

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang siết chặt việc trẻ vị thành niên sử dụng mạng xã hội và thiết bị số, tại Hàn Quốc, vấn đề quản lý điện thoại thông minh của trẻ em cũng đang trở thành một chủ đề xã hội được quan tâm mạnh mẽ. Một khảo sát gần đây cho thấy phần lớn phụ huynh Hàn Quốc không còn xem smartphone đơn thuần là công cụ tiện lợi, mà là thiết bị cần được kiểm soát chặt chẽ trong quá trình nuôi dạy trẻ.

Theo kết quả khảo sát do nghị sĩ Kim Young-ho, chủ tịch Ủy ban Giáo dục Quốc Hội Hàn Quốc, thực hiện với hơn 52.000 phụ huynh có con đang học tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông tại Seoul, Incheon và tỉnh Gyeongnam, có tới 98,1% người tham gia cho rằng “cần có mức hạn chế nhất định đối với việc sử dụng điện thoại thông minh của trẻ vị thành niên”.

Những lo ngại của phụ huynh tập trung vào nhiều khía cạnh. Có 97,5% cho rằng smartphone làm tăng nguy cơ trẻ tiếp xúc với nội dung độc hại hoặc thông tin không phù hợp; 96% nhận định thiết bị này có thể cản trở sự tập trung trong học tập; 93,9% cho rằng trẻ khó tự kiểm soát thời gian sử dụng; và 90,4% cho biết việc dùng điện thoại cũng có thể trở thành nguyên nhân gây mâu thuẫn trong gia đình.

Nghịch lý smartphone của các gia đình

Điều đáng chú ý là dù nhận thức rõ các nguy cơ, nhiều phụ huynh vẫn cho con tiếp xúc với điện thoại từ rất sớm. Theo khảo sát năm 2023 của Quỹ Báo chí Hàn Quốc, 29,9% trẻ em Hàn Quốc đã sử dụng smartphone lần đầu trước 24 tháng tuổi, còn tỷ lệ tiếp xúc trước 5 tuổi lên tới 71,5%. Về thời điểm sở hữu điện thoại cá nhân, 15,9% trẻ có điện thoại trước khi vào tiểu học và 44,3% có điện thoại khi học lớp 1 hoặc lớp 2.

Thực tế này phản ánh một nghịch lý trong các gia đình hiện đại: cha mẹ lo ngại tác hại của smartphone nhưng vẫn khó từ chối thiết bị này vì nhu cầu liên lạc, an toàn, học tập và sinh hoạt hằng ngày của con. Nghị sĩ Kim Young-ho cho rằng kết quả khảo sát cho thấy rõ tình thế khó xử của phụ huynh. Họ hiểu điện thoại thông minh có thể gây rủi ro, nhưng vẫn buộc phải trao cho con vì lý do an toàn và đời sống học đường.

Từ thực tế đó, ông Kim đề xuất phổ biến một thiết bị thay thế gọi là “Edu Ansim Phone” – điện thoại an toàn dành cho học sinh. Thiết bị này sẽ duy trì các chức năng cần thiết như nghe gọi, định vị, ứng dụng an toàn, đồng thời hạn chế các tính năng có nguy cơ gây nghiện hoặc tiềm ẩn rủi ro cao như video ngắn, mạng xã hội, trò chơi trực tuyến và trò chuyện ẩn danh.

Theo ông Kim, việc phát triển thiết bị thay thế không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu liên lạc giữa cha mẹ và con cái, mà còn tạo ra một lựa chọn trung gian giữa “cấm hoàn toàn” và “cho trẻ dùng smartphone đầy đủ chức năng”. Đây có thể là hướng đi giúp phụ huynh bảo vệ con khỏi nội dung độc hại, giảm nguy cơ lệ thuộc vào thiết bị số, nhưng vẫn bảo đảm yếu tố an toàn trong sinh hoạt hằng ngày.

Trẻ nhỏ cần được bảo vệ đặc biệt trước màn hình 

Các chuyên gia cho rằng việc quản lý smartphone không thể chỉ dừng ở việc thay đổi thiết bị, mà cần bắt đầu từ nhận thức đúng về quá trình phát triển của trẻ. Theo Ủy ban Phát triển thuộc Hội Nhi khoa và Thanh thiếu niên Hàn Quốc, việc cho trẻ tiếp xúc với điện thoại thông minh, máy tính bảng hoặc TV từ quá sớm là xu hướng đáng lo ngại. Giai đoạn đầu đời là thời kỳ trẻ cần tương tác trực tiếp với con người, đồ vật thật và môi trường xung quanh, thay vì tiếp nhận các kích thích một chiều từ màn hình.

Trẻ nhỏ dễ bị smartphone thu hút bởi hình ảnh chuyển động nhanh, màu sắc rực rỡ, âm thanh liên tục và các nhân vật bắt mắt. Những kích thích mạnh này khiến trẻ nhanh chóng bị cuốn vào màn hình, đồng thời dần cảm thấy các hoạt động thông thường như đọc sách, chơi đồ chơi, vận động, quan sát thiên nhiên hoặc trò chuyện với cha mẹ trở nên kém hấp dẫn hơn. Khi não bộ quen với nhịp kích thích nhanh và mạnh, trẻ cũng có thể khó thích nghi với các hoạt động cần sự kiên nhẫn, tập trung và suy nghĩ chậm.

Vấn đề lớn nhất là màn hình thường chỉ tạo ra trải nghiệm một chiều. Trong khi não bộ của trẻ cần được phát triển thông qua các tương tác đa giác quan như nhìn, nghe, chạm, vận động, phản hồi cảm xúc và giao tiếp qua lại, smartphone lại giới hạn trải nghiệm trong hình ảnh và âm thanh trên mặt phẳng hai chiều. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tự kiểm soát cảm xúc, hành vi, sự tập trung, trí tưởng tượng, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội của trẻ.

Đặc biệt, trẻ nhỏ vốn chưa hoàn thiện năng lực chờ đợi, kiềm chế ham muốn hay chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Nếu thường xuyên tiếp xúc với thiết bị số, trẻ có thể dễ cáu gắt, phản ứng mạnh khi bị yêu cầu dừng xem, khó tập trung vào các hoạt động chậm hơn và phụ thuộc vào màn hình để giải tỏa cảm xúc.

Thiết bị di động cũng có thể làm giảm chất lượng gắn bó giữa cha mẹ và con cái. Trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 3 tuổi, cần được cha mẹ nhìn, nghe, ôm ấp, đáp lại cảm xúc và cùng tham gia các hoạt động thường ngày. Nếu thời gian này bị thay thế bằng màn hình, hoặc nếu cha mẹ thường xuyên dùng điện thoại khi ở bên con, sự tương tác trực tiếp trong gia đình sẽ bị suy giảm. Trong khi đó, mối gắn bó an toàn với cha mẹ là nền tảng quan trọng giúp trẻ ổn định cảm xúc, tự tin khám phá thế giới và phát triển quan hệ xã hội sau này.

Tác động tới ngôn ngữ cũng là điểm cần lưu ý. Trẻ học nói hiệu quả nhất thông qua giao tiếp hai chiều: cha mẹ nói chuyện, trẻ phản ứng, người lớn đáp lại và tiếp tục mở rộng cuộc trò chuyện. Smartphone hoặc TV không thể thay thế quá trình này. Vì vậy, hạn chế smartphone ở trẻ nhỏ không chỉ là giảm thời gian giải trí, mà còn là biện pháp bảo vệ sự phát triển não bộ, cảm xúc, ngôn ngữ, khả năng tập trung và kỹ năng xã hội. Trong những năm đầu đời, điều trẻ cần nhất không phải là làm quen sớm với màn hình, mà là được chơi, được chạm, được vận động, được trò chuyện và được kết nối trực tiếp với cha mẹ cũng như thế giới thật xung quanh.

Vì sao cần can thiệp sớm?

Các chuyên gia Hàn Quốc đặc biệt nhấn mạnh lợi ích của can thiệp sớm. Nếu cha mẹ chỉ bắt đầu hạn chế khi trẻ đã hình thành thói quen phụ thuộc vào điện thoại, quá trình điều chỉnh sẽ khó khăn hơn và dễ dẫn đến xung đột trong gia đình. Ngược lại, nếu quy tắc được đặt ra từ khi trẻ còn nhỏ, trẻ sẽ dễ tiếp nhận hơn, ít phản kháng hơn và có cơ hội hình thành thói quen sinh hoạt lành mạnh trước khi bước vào độ tuổi đi học.

Can thiệp sớm không chỉ nhằm giảm thời gian nhìn màn hình, mà còn bảo vệ những giai đoạn phát triển quan trọng của não bộ, cảm xúc và quan hệ xã hội. Khi trẻ có thêm thời gian đọc truyện tranh, vận động ngoài trời, chơi trò chơi cảm giác, khám phá thiên nhiên, học nhạc, vẽ tranh hoặc chơi thể thao, trẻ sẽ có nhiều nguồn kích thích lành mạnh hơn, thay vì chỉ tìm kiếm sự thỏa mãn từ thiết bị số.

Nói cách khác, quản lý smartphone ở trẻ nhỏ không nên được hiểu đơn giản là cấm đoán, mà là một hình thức can thiệp sớm nhằm giúp trẻ phát triển khả năng tập trung, tự điều chỉnh cảm xúc, giao tiếp xã hội và xây dựng thói quen sống cân bằng.

Không chỉ cấm, mà phải giúp trẻ học cách tự kiểm soát

Ở góc độ sức khỏe tâm thần trẻ em, Giáo sư Lee Young-sik, Khoa Tâm thần học, Bệnh viện Đại học Chung-Ang, cho rằng không thể đánh giá tình trạng “nghiện smartphone” chỉ bằng số giờ sử dụng mỗi ngày. Điều quan trọng hơn là trẻ có còn khả năng tự kiểm soát ham muốn sử dụng thiết bị hay không. Vì vậy, giải pháp không nên chỉ là cấm tuyệt đối, mà cần giúp trẻ hình thành năng lực tự điều chỉnh và tự kiềm chế.

Theo Giáo sư Lee, bước đầu tiên trong quản lý smartphone là khôi phục và củng cố quan hệ gia đình. Khi cha mẹ và con cái có đủ thời gian giao tiếp tích cực, trẻ cảm nhận được sự quan tâm thay vì chỉ bị kiểm soát. Khi đó, các giới hạn về sử dụng smartphone sẽ dễ được chấp nhận hơn.

Ngược lại, nếu gia đình vốn đã nhiều xung đột, việc tịch thu hoặc cấm đoán điện thoại có thể khiến trẻ phản kháng mạnh hơn, thậm chí lén lút sử dụng thiết bị nhiều hơn. Vì vậy, việc giảm phụ thuộc smartphone cần được tiến hành bằng sự đồng hành, quy tắc rõ ràng và mối quan hệ gia đình tích cực.

Giáo sư Lee khuyến nghị gia đình nên đặt smartphone ở không gian chung như phòng khách, tránh để trẻ sử dụng một mình trong phòng ngủ hoặc phòng học. Phòng ngủ nên được hiểu là nơi nghỉ ngơi, còn phòng học là nơi tập trung học tập, không phải không gian để trẻ cô lập bản thân và sử dụng điện thoại không giới hạn. Trong bữa ăn gia đình, tất cả thành viên, kể cả cha mẹ, cũng nên cùng nhau không sử dụng smartphone.

Đối với học sinh, việc chia thời gian sử dụng thành các khung cụ thể, chẳng hạn sau khi tan học hoặc sau bữa tối, có thể giúp trẻ dễ kiểm soát hơn so với cách nói chung chung rằng “mỗi ngày được dùng 1–2 giờ”. Cha mẹ cũng có thể khuyến khích trẻ tự ghi nhật ký sử dụng smartphone để nhận thức rõ mình đang dùng thiết bị vào lúc nào, trong bao lâu và vì mục đích gì.

Một điểm quan trọng khác là không nên dùng smartphone như phần thưởng để đổi lấy hành vi ngoan ngoãn. Nếu trẻ luôn được thưởng bằng điện thoại sau khi ăn, học bài hoặc nghe lời, thiết bị số sẽ trở thành nguồn thỏa mãn đặc biệt, khiến trẻ càng khó tách khỏi smartphone. 

Khuyến nghị từ chuyên gia tâm thần nhi khoa

Ở nhóm trẻ nhỏ, các chuyên gia tâm thần nhi khoa Hàn Quốc cho rằng việc quản lý thiết bị số cần được thực hiện đặc biệt thận trọng. Bác sĩ Park So-young, giám đốc Phòng khám Tâm thần Sức khỏe Moa, nhấn mạnh rằng trong giai đoạn não bộ đang phát triển, trẻ cần được tương tác trực tiếp với con người thật càng nhiều càng tốt. Vì vậy, việc tiếp xúc với video, YouTube, trò chơi, hay các nội dung số nên được hạn chế tối đa.

Theo bác sĩ Park, hình ảnh trẻ xem hoạt hình khi ăn ở nhà hàng, xem YouTube khi ngồi ô tô hoặc dùng máy tính bảng để học tiếng Anh tại nhà đã trở nên rất phổ biến. Tuy nhiên, nếu trẻ khóc lóc, ăn vạ khi không được xem, hoặc không thể ăn uống, ra ngoài, sinh hoạt bình thường nếu thiếu điện thoại, cha mẹ cần xem đây là tín hiệu cảnh báo. Dù trẻ nhỏ chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức về “nghiện smartphone”, các biểu hiện như phải xem lâu hơn mới thỏa mãn, phản ứng dữ dội khi bị tắt màn hình, hoặc phụ thuộc vào video trong mọi sinh hoạt cho thấy gia đình cần kiểm tra lại môi trường nuôi dạy và cân nhắc tư vấn chuyên gia.

Bác sĩ Park cũng dẫn khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới rằng trẻ dưới 24 tháng tuổi không nên tiếp xúc với màn hình; trẻ từ 2 đến 5 tuổi chỉ nên xem trong vòng 1 giờ mỗi ngày và cần có sự tham gia của người chăm sóc. Trước 6 tuổi là giai đoạn não bộ phát triển rất nhanh, trong đó những trải nghiệm hằng ngày có thể ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng tập trung, ngôn ngữ, tự kiểm soát và phát triển xã hội của trẻ. Nếu trẻ tiếp xúc quá nhiều với các kích thích nhanh, ngắn và lặp lại từ smartphone, não bộ sẽ thiếu cơ hội phát triển cân bằng thông qua vận động, chơi tự do, tương tác với cha mẹ và trải nghiệm đời sống thật.

Một điểm quan trọng khác là không nên gắn video với các sinh hoạt cố định như ăn uống, đi ra ngoài hoặc ngồi yên. Nếu mỗi bữa ăn trẻ đều được xem điện thoại, não trẻ có thể học theo mô hình “ăn cơm là phải có video”, từ đó từ chối ăn nếu không được xem. Vì vậy, việc sử dụng thiết bị số nên được đặt vào một khung giờ cố định, có giới hạn rõ ràng, thay vì dùng như công cụ để trẻ ăn ngoan, ngồi yên hoặc ngừng quấy khóc.

Về nội dung, phụ huynh nên tránh các video có chuyển cảnh quá nhanh, màu sắc quá mạnh, âm thanh dồn dập hoặc tính năng tự động phát liên tục như YouTube Shorts, Reels và các video đề xuất tự động. Ngay cả với nội dung học tập như học chữ, học tiếng Anh hay bảng cửu chương, bác sĩ Park cho rằng không nên xem đó là giải pháp thay thế tương tác trực tiếp. Nếu sử dụng, cha mẹ nên cho trẻ xem trong thời gian ngắn, sau đó cùng trẻ nhắc lại, đặt câu hỏi và giúp trẻ dùng lại thông tin vừa học trong tình huống thực tế.

Quan trọng hơn cả, cha mẹ cần duy trì quy tắc một cách nhất quán. Với trẻ nhỏ, người lớn phải quyết định loại thiết bị, thời gian, địa điểm và nội dung được xem. Khi trẻ lớn hơn, gia đình có thể cùng trẻ thảo luận để xây dựng quy tắc. Nếu cha mẹ thay đổi quy định tùy theo tâm trạng, trẻ sẽ khó hình thành thói quen tự kiểm soát. Bản thân cha mẹ cũng cần làm gương bằng cách giảm sử dụng điện thoại trước mặt con, thiết lập các khu vực không thiết bị như bàn ăn, phòng ngủ, khu vui chơi và giải thích rõ mục đích khi cần dùng điện thoại.

Nhìn từ góc độ này, hạn chế thiết bị di động ở trẻ nhỏ không chỉ là kiểm soát thời gian xem màn hình, mà là quá trình xây dựng lại nhịp sinh hoạt lành mạnh. Khi giấc ngủ, bữa ăn, vui chơi, vận động, trò chuyện và tương tác với cha mẹ trở thành trung tâm của đời sống hằng ngày, sự phụ thuộc vào điện thoại sẽ giảm đi một cách tự nhiên hơn.

Cha mẹ phải làm gương trước khi yêu cầu con thay đổi

Từ góc nhìn giáo dục gia đình, chương trình “Family Day” của Samsung Electronics DS cũng từng đề cập đến vấn đề “cuộc chiến smartphone với con cái”. Trong buổi chuyên đề này, tiến sĩ tâm lý học Lee Hyeong-cho nhấn mạnh rằng cha mẹ không thể chỉ yêu cầu con giảm sử dụng điện thoại, mà trước hết cần nhìn lại chính thói quen sử dụng smartphone của mình.

Trẻ em thường học từ hành vi của người lớn nhiều hơn từ lời nói. Nếu cha mẹ thường xuyên cầm điện thoại trước mặt con, việc yêu cầu trẻ tự kiểm soát sẽ khó đạt hiệu quả. Theo tiến sĩ Lee, quan hệ giữa cha mẹ và con cái có ảnh hưởng lớn tới việc phòng ngừa phụ thuộc smartphone. Khi gia đình có sự gắn bó, trò chuyện tích cực và các hoạt động chung, trẻ sẽ ít có xu hướng tìm kiếm sự an ủi hoặc giải trí duy nhất từ màn hình.

Ngược lại, nếu trẻ cảm thấy cô đơn, bị phê phán hoặc thiếu kết nối với cha mẹ, việc kiểm soát điện thoại dễ trở thành một cuộc đối đầu. Vì vậy, cha mẹ cần bắt đầu từ việc tự đặt giới hạn cho bản thân, tăng thời gian trò chuyện với con và cùng con xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị. 

Bên cạnh giới hạn, cha mẹ cần tạo ra các lựa chọn thay thế hấp dẫn hơn. Các chuyên gia khuyến nghị trẻ nên vận động đều đặn, chơi thể thao, học nhạc cụ, đọc sách, tham gia hoạt động ngoài trời, chơi cùng bạn bè hoặc cùng gia đình thực hiện các hoạt động chung.

Đặc biệt, vai trò của người cha cũng được nhấn mạnh. Nếu người cha không chỉ xuất hiện như người áp đặt kỷ luật, mà còn là bạn chơi và người đồng hành, trẻ sẽ có thêm sự ổn định cảm xúc và giảm nhu cầu tìm kiếm niềm vui từ màn hình. Khi trẻ có một đời sống ngoài màn hình đủ phong phú, smartphone sẽ không còn là nguồn giải trí duy nhất. Đây là điều kiện quan trọng để việc hạn chế thiết bị số không biến thành cuộc chiến căng thẳng giữa cha mẹ và con cái.

Giáo dục trẻ về ứng xử trên không gian mạng

Ngoài việc giới hạn thời gian sử dụng, quản lý smartphone cũng phải đi kèm giáo dục văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Trẻ cần được dạy rằng dù trò chuyện trực tuyến, các em vẫn đang tương tác với con người thật. Vì vậy, trẻ cần hiểu rằng không được chửi bới, nói xấu, bắt nạt, xúc phạm hoặc làm tổn thương người khác trên mạng. Không gian mạng không phải là nơi trẻ có thể hành xử tùy tiện chỉ vì không nhìn thấy mặt đối phương. Đây là một phần quan trọng trong giáo dục công dân số cho trẻ em và thanh thiếu niên.

Vấn đề không chỉ của gia đình, mà của cả xã hội

Nhìn tổng thể, xu hướng tại Hàn Quốc cho thấy việc hạn chế trẻ em sử dụng smartphone không còn là câu chuyện riêng của từng gia đình. Đây đã trở thành một vấn đề giáo dục, y tế và xã hội. Từ khảo sát phụ huynh, đề xuất điện thoại an toàn cho học sinh, cho tới khuyến nghị của các bác sĩ nhi khoa, chuyên gia tâm lý và chuyên gia tâm thần học trẻ em, điểm chung đều là: trẻ em cần được bảo vệ khỏi việc tiếp xúc quá sớm và quá mức với thiết bị di động.

Tuy nhiên, hạn chế không có nghĩa là tách trẻ hoàn toàn khỏi công nghệ. Trong một xã hội số hóa, trẻ vẫn cần học cách sử dụng công nghệ đúng mục đích, đúng thời điểm và đúng mức độ. Vấn đề cốt lõi là người lớn phải đồng hành, đặt giới hạn rõ ràng, làm gương trong thói quen sử dụng thiết bị và tạo cho trẻ một đời sống ngoài màn hình đủ phong phú.

Nói cách khác, cuộc chiến với smartphone không nên bắt đầu bằng sự cấm đoán đơn thuần, mà bằng một chiến lược giáo dục sớm, nhất quán và giàu tương tác. Khi trẻ được trò chuyện, được chơi, được vận động, được khám phá và được kết nối với gia đình, điện thoại sẽ không còn là nguồn vui duy nhất. Đó mới là nền tảng bền vững để giúp trẻ lớn lên an toàn, cân bằng và có khả năng tự kiểm soát trong thời đại số.

“Chúng tôi không đến đây để hưởng nắng vàng và trời xanh”. Cách nay 80 năm, vào ngày 23/06/1946, Bỉ và Ý đã ký một thỏa thuận lịch sử : Đổi người lấy than đá. Từ đợt di dân này, những làn sóng nối tiếp đã hình thành nên một phần di sản Ý ngay giữa lòng Vương quốc Bỉ.

Từ thế hệ “charbonnage”

Từ charbonnage trong tiếng Pháp có nghĩa là những đường hầm sâu hoắm trong lòng đất để khai thác than đá. Nhưng ở Bỉ, từ này dùng để chỉ thế hệ những người Ý di dân đến làm việc trong các vùng có mỏ than ở Bỉ. Từ này mang tính chất miệt thị, coi thường những người Ý đến làm việc trong các mỏ than. Ngày nay, khi nói chuyện với những người Ý, nhắc đến từ này giống như gợi lại nơi họ ký ức sống động về một thời lao nhọc của những người phu mỏ.

Ngày 23/06/1946, trong bối cảnh một châu Âu bị tàn phá bởi chiến tranh, Bỉ và Ý đã ký kết một hiệp ước độc đáo. Bỉ cần nhân lực để khởi động lại những mỏ than sau 5 năm bị Đức chiếm đóng. Ý, một quốc gia bại trận, đang tìm cách bảo đảm nguồn cung nguyên liệu giá rẻ. Để cân bằng phương trình này, 50.000 người đàn ông đang trong độ tuổi lao động đã rời bỏ những bờ biển đầy nắng ở Apulia, Abruzzo, Basilicata, Sicilia và Friuli của nước Ý để bước xuống những đường hầm tăm tối ở Liège, Charleroi và Borinage nơi nước Bỉ xa xôi. Đổi lại, Ý được quyền nhận 200kg than mỗi thợ mỏ mỗi ngày.

Họ đến đây một mình, đôi khi cùng với gia đình, có cả trẻ nhỏ. Họ được bố trí ở tạm trong các doanh trại, nơi mà chỉ vài tháng trước còn là nơi giam giữ tù binh Đức. Điều kiện sống khắc nghiệt, cú sốc văn hóa hoàn toàn. Tuy nhiên, khi kết thúc hợp đồng 5 năm, phần lớn trong số họ đã không trở về mà đã ở lại và xây dựng cuộc sống, gia đình. Một bản sắc mới. Một bầu trời Bỉ mà bất chấp tất cả sẽ luôn “xanh” hơn sắc thiên thanh ở Ý.

Tuy nhiên, ngày 08/08/1956, thảm họa ập xuống mỏ than Bois du Cazier ở Marcinelle làm 262 thợ mỏ thiệt mạng, trong đó có 136 người Ý. Thảm họa dẫn đến việc chấm dứt thỏa thuận trao đổi giữa hai nước, nhưng lại mở ra một làn sóng người Ý “nhập cư lậu”.

Thế hệ chạy trốn ?

Cách nay 5 năm, đại sứ Ý tại Bỉ, Francesco Genuardi, đã giải thích tại lễ tưởng niệm các thợ mỏ người Ý tại Bỉ trong thảm họa này : "Chúng ta không ăn mừng Hiệp định Than đá - Con người; chúng ta đang tưởng niệm, với lòng kính trọng, một bước đi khó khăn và đau đớn, nhưng là một bước khởi đầu cho sự hội nhập của người Ý tại Bỉ." Việc đến Bỉ năm 1946 là “một sự thất vọng lớn đối với người Ý.”

Tuy nhiên, ngày nay, do tình hình kinh tế khó khăn, tỷ lệ thất nghiệp cao và môi trường không thuận lợi, nhiều người Ý đang rời bỏ quê hương để tìm kiếm một tương lai tốt đẹp hơn. Đôi khi, họ chọn Bỉ làm điểm đến.

Điều này đặc biệt đúng với nghệ sĩ saxophone Angelo Gregorio, chơi trong một nhóm nhạc jazz. Anh đã rời Ý mười năm trước : “Bruxelles thực sự đã chiều chuộng tôi và cho tôi rất nhiều cơ hội. Đối với tôi, Bỉ giống như nước Mỹ đối với những người đã di cư đến đó từ lâu.”

Laura, một nữ phục vụ bàn đã làm việc được hai năm, là một ví dụ điển hình. Người phụ nữ gốc Napoli này đã rời bỏ một thành phố đầy nắng, nơi khai sinh ra bánh pizza và phô mai mozzarella, nhưng “không có việc làm" : "Bạn có thể tìm việc ở đó, nhưng chỉ được trả 100 euro một tuần cho những ngày làm việc 10 hoặc 12 tiếng. Ví dụ, anh trai tôi làm việc ở sân bay, đã đóng cửa tám tháng nay. Anh ấy không được hưởng trợ cấp thất nghiệp. Anh ấy chỉ ở nhà, mặc dù đã làm việc ở đó 13 năm. Rõ ràng là điều này có liên quan đến khủng hoảng, nhưng làm sao bạn có thể kiếm đủ sống khi phải nuôi cả nhà ?"

Nhiều người nhìn nhận vấn đề theo cách này. Giáo sư xã hội học tại Đại học Liège, Marco Martiniello, đã xác nhận: "Có một cảm giác rằng Ý là một quốc gia của quá khứ, nơi mọi thứ đều bị đình trệ và không có tương lai. Có một cảm giác trì trệ trong xã hội Ý."

Một ký ức sống động được truyền qua các thế hệ

Một thực tế ít được biết đến: người Ý hiện chiếm hơn 2% dân số của Vương Quốc Bỉ, cộng đồng nhập cư đông thứ hai tại nước này, sau Maroc. Họ hiện diện trong các lĩnh vực giáo dục, xây dựng, công nghiệp, ngân hàng, nhà hàng và garage. Họ đã định hình sâu sắc trong cấu trúc kinh tế và xã hội của Bỉ.

Tám mươi năm sau, cuộc sống lưu vong vẫn hằn sâu trong tâm thức của những người Ý này. Nó sống mãi trong tận sâu thẳm tâm hồn con cháu của họ. Tiếng Ý và các phương ngữ vùng miền của nước Ý, tình cảm gia đình sâu đậm, tinh thần liên đới, ý chí chiến đấu v.v… tất cả đều là những dấu vết không phai nhạt của một lịch sử chung.

Những tấm biển ghi dòng chữ “Không cho phép chó hoặc người Ý vào” ở những cửa hiệu, quán cà phê, v.v… vẫn chưa cất khỏi quá khứ, mà như động lực gắn vào những hoạt động chính trị và tinh thần đoàn kết của các thế hệ người Ý. Và trên hết, ẩm thực là sợi dây liên kết đích thực của một bản sắc văn hóa được gìn giữ bất chấp thời gian và biên giới.

Ngày nay, họ có thể chia sẻ với các sắc dân khác cách thức uống cà phê Italia, ăn bánh pizza, mì pasta hay xúc xích prosciutto, salami, hay làm bếp với các hương liệu từ hương thảo cho đến nước sốt cà chua. Và cùng thưởng thức âm nhạc bên ly rượu mùi limocello làm từ chanh. Trong số những thợ mỏ ngày đó, có không ít những người biết ca hát và chơi các loại nhạc cụ. Và nhất là tinh thần văn nghệ đã ăn sâu trong máu của người Ý.

Theo nhà xã hội học Marco Martiniello, những người Ý đầu tiên đang mang theo văn hóa âm nhạc: “Ngay từ khi đặt chân đến đây, năm 1946, trong số những công nhân, nhiều người là nhạc sĩ, người yêu âm nhạc, và thường thì họ chỉ có đài phát thanh. Đài phát thanh dành cho doanh trại, và chúng tôi nghe những bài hát từ đất nước mà chúng tôi vừa rời đi, và một số người là nhạc sĩ, ví dụ như người chơi đàn accordion, guitar".

Marco Martiniello thuộc thế hệ thứ hai của các gia đình nhập cư người Ý. Sự truyền tải này phản ánh lịch sử chính gia đình của ông : "Đối với cha tôi, đó là cây đàn môi (guimbarde), bởi vì khi còn nhỏ, trong các bài hát, ông ấy đã chơi đàn môi. Và cây đàn môi này thực sự tượng trưng cho mối liên hệ của ông ấy với đất nước mà ông ấy đã rời đi. Và rồi nó phát triển cho đến khi đạt đến những ngôi sao gốc Ý mà chúng ta biết, và cả những ngôi sao ít nổi tiếng hơn, những người cực kỳ năng động trong làng nhạc ở Bỉ, với nhiều phong cách âm nhạc khác nhau.”

Kinh nghiệm nhập cư từ Ý có phải là một mô hình hội nhập?

80 năm sau, liệu câu chuyện di cư này là một thành công ? Đối với nhà xã hội học Marco Martiniello, người Ý và con cháu của họ là một phần không thể thiếu của nước Bỉ, ngay cả khi ông bác bỏ thuật ngữ "hội nhập thành công". Ông giải thích :

"Đây là một câu chuyện về sự di cư với tất cả những điều mơ hồ, phức tạp và khó khăn. Tôi tin rằng thế hệ này, nếu hiện đang dần biến mất, có lẽ đã thành công thông qua một số hậu duệ của họ. Nhưng tôi có phần phản đối quan niệm về sự hội nhập hoàn hảo, mô hình mà những người khác nên lựa chọn. Tôi nghĩ đó là một điều hơi hư cấu. Đã có nhiều khó khăn, nhưng rõ ràng là họ đã có chỗ đứng vững chắc trong xã hội Bỉ. Ngày nay, không ai ở Bỉ tin rằng người Ý có thể biến mất một ngày nào đó. Họ là một phần của cảnh quan Bỉ. Trên thực tế, nhiều mối liên kết đã được hình thành từ rất sớm: hôn nhân hỗn hợp, tình bạn, các dự án nghệ thuật chung, tình liên đới trong các mỏ than. Nhưng họ cũng phải chịu đựng sự suy thoái công nghiệp vì hầu hết họ sống ở các khu công nghiệp. Họ phải đối mặt với những vấn đề tương tự như giai cấp công nhân Bỉ.”

Vấn đề lao động và nhập cư luôn là thời sự. Bỉ và châu Âu hiện vẫn đang phải đau đầu tìm kiếm giải pháp cho việc cân bằng giữa nạn di dân tự do bất hợp pháp và nạn thiếu hụt lao động. Nghị sĩ Denis Ducarme của đảng MR đã phát biểu trên đài RTBF rằng ông “không ủng hộ việc hợp pháp hóa người nhập cư bất hợp pháp thông qua lao động” và đối với ông, "con đường nhập cư chính thống là đến lãnh thổ một cách hợp pháp".

Nhưng liệu việc di cư hoàn toàn hợp pháp có khả thi ? Marco Martiniello thừa nhận: “Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Từ năm 1956 trở đi, thỏa thuận không còn được áp dụng, và người lao động Ý vẫn tiếp tục đến Bỉ, nhập cảnh trái phép, rồi sau đó hợp pháp hóa tình trạng của họ. Vì vậy, họ ở trong tình trạng bất hợp pháp, nhưng vào thời điểm đó, tìm việc làm và hợp pháp hóa tình trạng của họ rất dễ dàng.”

Đại sứ Ý tại Bỉ, Francesco Genuardi, nói thêm rằng Ý mang ơn rất nhiều những người nhập cư đến Bỉ : “Đã có một lượng lớn tiền lương được chuyển về Ý, giúp cho đất nước tiến lên phía trước.”

Elio Di Rupo, sinh ra ở Morlanwelz và là con trai của những người nhập cư, hiện là Bộ trưởng-Chủ tịch vùng Wallonia. Về vấn đề phân biệt đối xử mà một số người nước ngoài phải trải qua, Elio Di Rupo nhấn mạnh : “Chúng ta không bao giờ được quên rằng toàn bộ những con người đến nước  ta không phải để vui chơi hay tắm nắng. Họ đến để kiếm ăn và nuôi sống gia đình. Họ đang chạy trốn khỏi nghèo đói. Vì vậy, điều lý tưởng là giúp đỡ họ ngay tại nơi họ sinh sống, ở chính đất nước của họ. Đó là lý do tại sao viện trợ phát triển lại quan trọng đến vậy.”

Rồng Xanh, Mãnh Hổ, Bạch Mã là những cái tên từng để lại ký ức nặng nề trong tâm trí nhiều người Việt Nam trong chiến tranh Việt Nam. Về pháp lý, họ là binh sĩ chính quy được chính phủ Hàn Quốc phái sang miền Nam Việt Nam trong khuôn khổ liên minh với Mỹ.

Họ là những người lính Hàn Quốc rời quê hương nghèo khó, đổi sinh mạng trên một chiến trường xa lạ để lấy tiền gửi về cho gia đình, đồng thời giúp đất nước tích lũy ngoại tệ và nhận viện trợ từ Washington. Nhưng trong cách nhìn của không ít người Việt, họ thường được nhớ đến như những “lính đánh thuê”.

Hơn nửa thế kỷ sau, Hàn Quốc đã trở thành một quốc gia giàu mạnh, có một công nghiệp quốc phòng phát triển và vị thế quốc tế ngày càng cao. Quân đội chính quy Hàn Quốc hiện vẫn hiện diện ở một số khu vực như Liban, Nam Sudan, vùng biển Somalia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, nhưng đó không còn là nhiệm vụ với mục đích mang ngoại tệ và viện trợ về nước, mà là những nhiệm vụ mang tính chất gìn giữ hòa bình, tái thiết, hộ tống hàng hải, hợp tác huấn luyện hoặc bảo vệ công dân trong khuôn khổ nhà nước. Những lực lượng này không được xem là “lính đánh thuê”, bởi họ là binh sĩ chính quy, được Seoul chính thức phái đi và đặt dưới hệ thống chỉ huy hợp pháp.

Một câu hỏi được đặt ra : nếu các đơn vị chính quy Hàn Quốc ở nước ngoài không phải là lính đánh thuê, thì “lính đánh thuê Hàn Quốc hiện đại” là ai? Câu trả lời nằm trong vùng xám giữa các công ty quân sự tư nhân, bảo vệ có vũ trang, bảo vệ yếu nhân, an ninh hàng hải, hỗ trợ hậu cần và đào tạo an ninh ở nước ngoài. Dưới những tên gọi đầy tính chuyên môn như thế, hình ảnh người Hàn Quốc trong các vùng xung đột không biến mất, mà chuyển sang hình thái mới : từ cựu đặc nhiệm bảo vệ doanh nghiệp tại Trung Đông, châu Phi, đến những cá nhân tự ý sang Ukraina tham chiến dưới danh nghĩa “tình nguyện”, hiện tượng này phản ánh mặt khuất của chiến tranh toàn cầu hóa : việc làm sau xuất ngũ, sức hút của tiền lương cao, lý tưởng cá nhân và rủi ro pháp lý ngày càng đan xen.

PMC Hàn Quốc : Không phải “quân đội tư nhân” theo nghĩa truyền thống

Các công ty quân sự tư nhân, hay PMC, tại Hàn Quốc được chú ý nhiều hơn từ đầu thập niên 2010, đặc biệt sau các vụ cướp biển Somalia và nhu cầu bảo vệ tàu thương mại, công trình xây dựng, nhân sự doanh nghiệp Hàn Quốc tại Trung Đông - châu Phi. Những cái tên như Shield Consulting, Aegis International, Hatch Global hay Bullet-K từng được nhắc tới như các ví dụ tiêu biểu của thị trường này.

Tuy nhiên, phần lớn các công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc không hoạt động như lực lượng chiến đấu tư nhân trực tiếp tham chiến thay cho một bên xung đột. Hoạt động chính của họ thường là bảo vệ tàu hàng đi qua vùng biển nguy hiểm, bảo vệ công trình ở Irak, Afghanistan, Libya hoặc Trung Đông, hộ tống yếu nhân, bảo vệ cơ sở, hỗ trợ logistics, đào tạo an ninh và tư vấn chiến thuật. Nói cách khác, mô hình này gần với doanh nghiệp an ninh chuyên nghiệp hơn là “lính đánh thuê” theo nghĩa truyền thống.

Điểm đáng chú ý là các công ty này tận dụng nhiều nhân sự từng phục vụ trong lực lượng đặc nhiệm, thủy quân lục chiến, UDT (đặc nhiệm người nhái), cảnh sát hoặc lực lượng bảo vệ. Với họ, PMC là một lối đi sau khi xuất ngũ: dùng kỹ năng quân sự để tham gia thị trường an ninh quốc tế. Có thời điểm xuất hiện thông tin và đồn đoán rằng nhân sự làm việc ở nước ngoài có thể nhận thu nhập khoảng 100 triệu won mỗi năm, thậm chí cao hơn nếu đảm nhận nhiệm vụ tại Trung Đông, châu Phi hoặc các tuyến hàng hải nguy hiểm. Chính yếu tố tiền bạc khiến nghề này vừa được xem là cơ hội việc làm hấp dẫn, vừa đặt ra câu hỏi về việc đánh đổi an toàn cá nhân để lấy thu nhập.

Vùng xám giữa bảo vệ, tư vấn và “đánh thuê”

Cần phân biệt rõ giữa PMC - các công ty quân sự tư nhân, nhân viên an ninh tư nhân và lính đánh thuê. Một đội bảo vệ công trình ở Irak, một nhóm bảo vệ tàu hàng qua vùng biển có nguy cơ cướp biển, một chuyên gia huấn luyện an ninh cho cảnh sát nước ngoài, một nhân viên an ninh mạng bảo vệ hệ thống của tập đoàn đa quốc gia và một cá nhân trực tiếp tham chiến ở Ukraina, là những hiện tượng khác nhau về pháp lý, nhiệm vụ và mức độ rủi ro ngoại giao.

Ban đầu, các công ty này không tự giới thiệu là “lính đánh thuê”, mà thường được mô tả như doanh nghiệp quản trị rủi ro, bảo vệ vũ trang, an ninh hàng hải, bảo vệ công trình, tư vấn chiến thuật hoặc hỗ trợ hậu cần. Ngày nay, phạm vi an ninh tư nhân còn mở rộng sang cả “mặt trận số”, khi doanh nghiệp thuê ngoài dịch vụ bảo vệ dữ liệu, giám sát hệ thống, ứng phó tấn công mạng, chống gián điệp công nghiệp và bảo vệ hạ tầng vận hành.

Chính sự mở rộng này tạo nên vùng xám của “lính đánh thuê Hàn Quốc hiện đại”. Nó không còn giống hình ảnh binh sĩ Hàn Quốc trong chiến tranh Việt Nam, cũng không hoàn toàn giống các tập đoàn quân sự tư nhân lớn của Mỹ, Anh hay Nga. Thay vào đó, nó nằm giữa bảo vệ doanh nghiệp, an ninh hàng hải, an ninh mạng, huấn luyện, tư vấn chiến thuật, việc làm cho cựu quân nhân và nhu cầu quản trị rủi ro của các tập đoàn Hàn Quốc trên thị trường toàn cầu.

Rắc rối pháp lý quanh vũ khí

Một điểm khiến hoạt động của các công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc trở nên đặc biệt nhạy cảm là vấn đề vũ khí. Khác với quân đội chính quy, nhân viên các công ty tư nhân không thể tự do mang súng, đạn, bom khói hay trang bị sát thương từ Hàn Quốc ra nước ngoài. Khi làm nhiệm vụ tại các khu vực rủi ro cao, họ thường phải được trang bị sau khi đến quốc gia sở tại, thông qua giấy phép địa phương hoặc đối tác an ninh tại chỗ.

Điều này tạo ra nhiều câu hỏi pháp lý phức tạp: vũ khí đó do ai sở hữu, ai cấp phép, ai sử dụng, có hợp pháp tại nước sở tại hay không, và có đã từng bị dùng trong hoạt động bất hợp pháp nào trước đó hay chưa? Khi xảy ra nổ súng, thương vong hoặc tranh chấp, vấn đề không còn là chuyện nội bộ của một công ty an ninh, mà có thể kéo theo trách nhiệm lãnh sự, phản ứng ngoại giao và áp lực xử lý từ bộ Ngoại Giao Hàn Quốc.

Vì vậy, rủi ro của các công ty quân sự tư nhân không chỉ nằm ở chiến trường hay mức lương cao, mà còn ở khoảng trống kiểm soát vũ khí. Một nhân viên an ninh tư nhân có thể được thuê để bảo vệ doanh nghiệp, nhưng khi người đó sử dụng vũ khí ở nước ngoài, câu hỏi lập tức trở thành: đó là phòng vệ hợp pháp, bạo lực tư nhân, hay một tình huống vượt khỏi khả năng kiểm soát của nhà nước?

Đào tạo công khai : PMC trở thành một hướng nghề nghiệp

Một dấu hiệu cho thấy các công ty quân sự tư nhân PMC đã trở thành một lĩnh vực được công khai hóa tại Hàn Quốc là sự xuất hiện của các khóa đào tạo nhân sự PMC trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Một số trường nghề, tiêu biểu như các chương trình thuộc khối an ninh - hàng không, quảng cáo công khai “khóa các công ty quân sự tư nhân - bảo vệ yếu nhân”, với mục tiêu đào tạo nhân lực cho các công ty quân sự tư nhân trong và ngoài nước.

Theo phần giới thiệu khóa học, chương trình không chỉ đào tạo bảo vệ cá nhân thông thường mà còn hướng tới các nhiệm vụ thường được gắn với các công ty quân sự tư nhân như bảo vệ yếu nhân, bảo vệ cơ sở, an ninh hàng không, quản trị rủi ro, ứng phó tình huống khẩn cấp, ngoại ngữ chuyên ngành và kỹ năng làm việc trong môi trường quốc tế. Nội dung quảng bá cũng nhấn mạnh liên kết với doanh nghiệp PMC, cơ hội tuyển dụng, chứng chỉ nghề nghiệp và đội ngũ giảng viên từng có kinh nghiệm trong cơ quan chính phủ hoặc lực lượng đặc nhiệm.

Việc những khóa học như vậy được quảng cáo công khai cho thấy thị trường các công ty quân sự tư nhân ở Hàn Quốc đã có một lớp hạ tầng nhân lực riêng. Nếu trong giai đoạn đầu, các công ty như Bullet-K, Shield Consulting, Aegis International hay Hatch Global chủ yếu tuyển dụng cựu đặc nhiệm, thủy quân lục chiến, UDT (đặc nhiệm người nhái), hoặc nhân sự từng có kinh nghiệm quân đội - cảnh sát, thì hiện nay quá trình đào tạo nhân lực cho lĩnh vực này đã được đưa vào mô hình trường nghề, tuyển sinh và định hướng nghề nghiệp cho người trẻ.

Tuy nhiên, chi tiết này cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Việc một trường công khai quảng cáo khóa đào tạo PMC không có nghĩa là Hàn Quốc đã có một ngành công nghiệp “lính đánh thuê” quy mô lớn theo nghĩa trực tiếp tham chiến. Trái lại, nó cho thấy khái niệm PMC - các công ty quân sự tư nhân - tại Hàn Quốc đang được đóng gói dưới hình thức nghề nghiệp hóa: bảo vệ yếu nhân, bảo vệ cơ sở, an ninh hàng không, an ninh doanh nghiệp, hỗ trợ hoạt động ở nước ngoài và quản trị rủi ro.

Ukraina : Khi “tình nguyện” trở thành vấn đề pháp lý

Chủ đề “lính đánh thuê Hàn Quốc” được truyền thông nhắc tới nhiều hơn sau khi chiến tranh Nga - Ukraina bùng nổ. Trường hợp gây chú ý nhất là Lee Geun, cựu sĩ quan đặc nhiệm hải quân UDT/SEAL, đồng thời là một YouTuber/KOL trong lĩnh vực quân sự. Bất chấp lệnh cấm công dân Hàn Quốc tới Ukraina của chính phủ, Lee Geun vẫn lên đường sang Ukraina vào tháng 03/2022 và tự nhận tham gia lực lượng tình nguyện quốc tế.

Kết cục của câu chuyện này không phải là hình ảnh anh hùng chiến trường như trên mạng xã hội, mà là một vụ việc pháp lý gây tranh luận tại Hàn Quốc. Sau khi trở về nước trong tình trạng bị thương, Lee Geun bị truy tố vì vi phạm luật hộ chiếu do tự ý vào khu vực bị cấm đi lại. Tòa án Hàn Quốc sau đó tuyên án tù treo đối với ông. Trường hợp này cho thấy ranh giới giữa “quân tình nguyện”, “lính đánh thuê”, “cựu quân nhân tìm lý tưởng” và “người vi phạm pháp luật” trở nên rất mơ hồ. Không chỉ dừng lại ở Lee Geun, vấn đề còn nghiêm trọng hơn khi chính phủ Hàn Quốc xác nhận đã có công dân nước này tử vong khi tham chiến bên phía Ukraina. Trường hợp này cho thấy việc tự ý tham chiến ở nước ngoài không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà còn kéo theo nguy cơ tử vong, bị thương, mất tích, bị bắt giữ, hỗ trợ lãnh sự và rủi ro ngoại giao cho nhà nước Hàn Quốc.

Ai kiểm soát bạo lực tư nhân?

Sự xuất hiện của các công ty quân sự tư nhân PMC tại Hàn Quốc ngay từ đầu đã đi kèm nhiều tranh cãi. Một ví dụ nổi bật là vụ Contactus năm 2012. Công ty này từng quảng bá họ là một doanh nghiệp quân sự tư nhân chuyên phái cử nhân lực tới vùng xung đột, nhưng sau khi nhân viên của công ty tham gia trấn áp và hành hung công nhân đình công tại nhà máy SJM ở khu công nghiệp Banwol, dư luận Hàn Quốc bắt đầu đặt câu hỏi về việc các công ty bảo vệ trong nước mượn danh “PMC” để tạo vỏ bọc chuyên nghiệp cho hoạt động bạo lực tư nhân.

Tranh cãi này cho thấy khái niệm PMC - các công ty quân sự tư nhân - ở Hàn Quốc rất nhập nhằng. Một mặt, có những công ty thực sự hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ nhân sự, công trình và cơ sở ở nước ngoài, như Bullet-K, IntelEdge hay Mantive. Mặt khác, cũng có những công ty chủ yếu hoạt động như doanh nghiệp bảo vệ trong nước, nhưng tự gắn nhãn PMC để nâng cao hình ảnh.

Từ đây, vấn đề PMC - các công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc - không chỉ là câu chuyện về cựu quân nhân tìm việc làm sau xuất ngũ, hay doanh nghiệp Hàn Quốc cần bảo vệ khi ra nước ngoài. Nó còn chạm tới câu hỏi căn bản hơn : khi an ninh và bạo lực được giao cho khu vực tư nhân, ai sẽ kiểm soát họ, ai chịu trách nhiệm khi xảy ra tình trạng lạm dụng, và ranh giới giữa bảo vệ hợp pháp với bạo lực tư nhân nằm ở đâu? Chính vì vậy, ngay từ đầu thập niên 2010, truyền thông Hàn Quốc đã nhìn sự phát triển của PMC không chỉ như một ngành dịch vụ mới, mà còn như một phần của xu hướng “tư nhân hóa xung đột” đầy tranh cãi.

Một vùng xám của chiến tranh toàn cầu hóa

Hiện trạng “lính đánh thuê” hoặc PMC Hàn Quốc ngày nay không thể hiểu theo một nghĩa duy nhất. Đó không còn là hình ảnh các đơn vị chính quy trong chiến tranh Việt Nam, cũng chưa phải là một ngành quân đội tư nhân quy mô lớn như một số mô hình phương Tây. Thay vào đó, nó là một vùng xám của chiến tranh toàn cầu hóa: cựu quân nhân làm bảo vệ vũ trang, doanh nghiệp an ninh hàng hải, tư vấn chiến thuật, đào tạo các công ty quân sự tư nhân PMC, an ninh mạng thuê ngoài, và những cá nhân tự ý sang Ukraina tham chiến.

Vì vậy, không thể gọi chung tất cả là “lính đánh thuê” theo nghĩa pháp lý. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng thị trường an ninh tư nhân, tiền lương cao, việc làm sau xuất ngũ, lý tưởng cá nhân và truyền thông mạng xã hội đang khiến ranh giới giữa bảo vệ, tình nguyện, kinh doanh chiến tranh và đánh thuê ngày càng mờ đi.

Đây chính là mặt khuất của chiến tranh hiện đại: kỹ năng quân sự có thể rời khỏi doanh trại, đi vào thị trường, được quảng cáo như một nghề nghiệp và trong một số trường hợp, đưa con người tới những chiến trường mà pháp luật quốc gia không cho phép họ bước vào. 

Theo một nghiên cứu mà Airparif, tổ chức quan trắc và giám sát chất lượng không khí tại vùng Île-de-France (Paris và vùng phụ cận), được công bố hồi cuối năm 2025, trong những năm qua, không khí ở thủ đô Pháp đã « dễ thở » hơn. Nồng độ một số chất gây ô nhiễm không khí và hâm nóng Trái đất đã giảm.

Để hiểu thêm về kết quả của việc cải thiện chất lượng không khí ở Paris, RFI tiếng Việt hôm 20/03/2026 đã phỏng vấn kỹ sư Pierre Pernot, phụ trách quan hệ đối tác và truyền thông của Airparif.

RFI : Chất lượng không khí ở Paris hiện nay thực sự như thế nào ? Có đúng là người dân vùng Paris đang được hít thở không khí trong sạch hơn so với cách nay 10-15 năm ?

Pierre Pernot : Đúng vậy, chúng ta đang hít thở không khí trong lành hơn so với 10, 15, hoặc thậm chí 20 năm trước. Chúng tôi ghi nhận những cải thiện về nồng độ các chất gây ô nhiễm chính. Nồng độ khí nitơ dioxide đã giảm 40%. Nitơ dioxide là một chất gây ô nhiễm chủ yếu được phát thải từ giao thông đường bộ và đã ảnh hưởng đến sức khỏe đường hô hấp của chúng ta. Trong 10 năm qua, nồng độ khí này đã giảm 40%.

Một chất gây ô nhiễm khác là bụi mịn, tức là các hạt bụi li ti, có kích thước dưới 2,5 micron, cũng đã giảm. Chất gây ô nhiễm này được phát thải từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm hệ thống sưởi ấm và giao thông đường bộ. Bụi mịn đã giảm khoảng 30% trong 10 năm qua, điều này rất quan trọng bởi vì bụi mịn ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch của chúng ta.

RFI : Những nguồn chính gây ô nhiễm không khí ở Paris là gì ? Đó là do khí thải từ giao thông đường bộ, hệ thống sưởi, công nghiệp hay còn có những nguyên nhân nào khác ?

Pierre Pernot : Đây là một câu hỏi thú vị vì nó làm nổi bật sự phức tạp của vấn đề ô nhiễm không khí. Điều quan trọng nhất là chúng ta cần hiểu rằng trên thực tế không khí ô nhiễm do nhiều chất gây ô nhiễm khác nhau, và các chất gây ô nhiễm này có thể được phát thải ở các mức độ khác nhau và từ các nguồn khác nhau.

Tôi xin lấy một ví dụ : Đối với khí nitơ dioxide, hơn một nửa lượng khí này được phát thải từ giao thông đường bộ, đặc biệt là từ các xe động cơ đốt trong, nhất là xe chạy bằng dầu diesel. Còn đối với bụi mịn, khoảng một nửa lượng khí này được phát thải từ việc sưởi ấm, đặc biệt là đốt củi, khoảng 20,5% đến từ giao thông đường bộ, phần còn lại là từ các nguồn khác, chẳng hạn như các công trường xây dựng.

RFI : Liệu có những khu dân cư hoặc cộng đồng dân cư tại Paris phải tiếp xúc với không khí bị ô nhiễm nhiều hơn những khu vực còn lại hay không ?

Pierre Pernot : Đúng là như vậy, bởi vì nhìn chung, ai càng ở gần nguồn gây ô nhiễm không khí thì càng phải tiếp xúc nhiều hơn với các chất này. Ở một thành phố như Paris, những người dân phải tiếp xúc nhiều nhất với các chất gây ô nhiễm không khí thường là những người sống gần các tuyến đường giao thông chính của Paris hoặc đường vành đai. Và đó cũng là nơi nồng độ nitơ dioxide được đo đạc. Ở đây, chúng ta đang nói về sự tiếp xúc trực tiếp với không khí bị ô nhiễm.

Thế nhưng, chúng ta cũng cần biết là có những nhóm dân cư có thể ít nhiều dễ bị tổn thương hơn từ không khí bị ô nhiễm. Điều này đặc biệt đúng đối với các nhóm dân cư không mấy khá giả. Họ là nhóm người ít được tiếp cận với hệ thống chăm sóc sức khỏe, ít có khả năng chuyển nhà khỏi các khu vực bị ô nhiễm không khí. Không những vậy, họ còn phải tiếp xúc với các nguồn gây ô nhiễm môi trường khác, chẳng hạn như tiếng ồn, chất lượng không khí trong nhà và tình trạng nhà ở không đạt tiêu chuẩn. Đây là những nguồn bổ sung có thể khiến sức khỏe của họ thêm suy giảm.

RFI : Theo ý kiến ​​của ông, đâu là các chính sách môi trường của chính quyền Paris đã giúp cải thiện chất lượng không khí ?

Pierre Pernot : Chúng ta nên biết là những kết quả đạt được về chất lượng không khí, dù là giảm mức độ nitơ dioxide hay giảm mức độ bụi mịn, đều là kết quả của nhiều chính sách được thực hiện ở các cấp khác nhau.

Đã có những thay đổi quan trọng về các quy định ở cả cấp độ châu Âu và trên quy mô quốc gia, đặc biệt là liên quan đến việc áp dụng các tiêu chuẩn mà Liên Hiệp Châu Âu đề ra, nhờ đó mà các phương tiện giao thông hiện đang lưu thông trên đường ít gây ô nhiễm hơn so với những phương tiện trước kia.

Ngoài những nỗ lực này, thì còn có nhiều hành động mang tính ​​địa phương hơn, nhất là để hạn chế giao thông đường bộ, và đặc biệt là hạn chế sự lưu thông của các phương tiện gây ô nhiễm nhất, như chúng ta thấy là Paris có quy định về các khu vực phát thải thấp (Zone à Faibles Émissions). Chính sự kết hợp của tất cả các chính sách này đã giúp cải thiện chất lượng không khí.

Tại Paris, mới đây chúng tôi đã tiến hành một nghiên cứu để tìm hiểu xem tất cả các chính sách này đã góp phần vào sự cải thiện chất lượng không khí như thế nào.

Nếu lấy khí nitơ dioxide làm ví dụ, chúng ta có thể thấy mức giảm 55% nồng độ nitơ dioxide có được là nhờ hiện đại hóa các xe tham gia giao thông. Điều này có nghĩa là các phương tiện hiện đang lưu thông ít gây ô nhiễm hơn so với những phương tiện trước đây. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, mà là kết quả đạt được từ các quy định của châu Âu, của nước Pháp, và cả việc quy định khu vực phát thải thấp ở cấp địa phương (tức là Paris). Các chính sách được thực hiện để hạn chế không gian dành cho ô tô trong thành phố đã góp phần làm giảm 1/4 nồng độ khí nitơ dioxide.

20% còn lại thực chất là liên quan các nguồn ô nhiễm khác ở cấp địa phương, tức là tại Paris, và các biện pháp ở Paris cũng như cấp vùng Paris đã góp phần làm giảm ô nhiễm.

RFI : Liệu các biện pháp như quy định về khu vực phát thải thấp hoặc giảm lưu lượng giao thông có thực sự hiệu quả trong việc cải thiện chất lượng không khí ở Paris ?

Pierre Pernot : Vâng, các biện pháp này có đóng góp vào hiệu quả, nhưng không phải là « cây đũa thần ». Điều tôi muốn nói là chính sự kết hợp của nhiều biện pháp mới dẫn đến cải thiện chất lượng không khí.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể định lượng được mức đóng góp của các biện pháp, ví dụ việc triển khai quy định về khu vực phát thải thấp góp phần giảm 14% lượng khí thải gây ô nhiễm, theo ghi nhận ở khu vực đô thị Đại Paris (Grand Paris) kể từ khi biện pháp này được thực hiện vào năm 2017.

RFI : Mặc dù chất lượng không khí ở Paris đã được cải thiện, ô nhiễm đã giảm bớt, nhưng mức độ ô nhiễm không khí ở Paris dường như vẫn cao hơn khuyến cáo của Tổ Chức Y Tế Thế Giới. Theo ông thì tại sao ?

Pierre Pernot : Vâng, đó là bởi vì xuất phát điểm của chúng ta rất thấp. Chúng ta đã bắt đầu với mức ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Sau đó thì mới có các khuyến nghị của Tổ Chức Y Tế Thế Giới, được cập nhật cách đây 4 năm, bởi khi đó các kiến ​​thức khoa học đã được cải thiện và người ta nhận thức được rằng tác động đến sức khỏe con người bắt đầu từ mức ô nhiễm không khí thấp so với suy nghĩ trước đây.

Thế nên, chúng ta cần tiếp tục cải thiện chất lượng không khí để một ngày nào đó đáp ứng được các khuyến nghị của Tổ Chức Y Tế Thế Giới. Việc duy trì đà tiến này thực sự quan trọng, ngay cả khi tạm thời ở cả Paris và khu vực phụ cận chúng ta vẫn chưa đạt đến mức các khuyến nghị của Tổ Chức Y Tế Thế Giới về tất cả các chất gây ô nhiễm không khí.

RFI : Pierre Pernot, ông là kỹ sư của tổ chức quan trắc và giám sát chất lượng không khí tại vùng Île-de-France của Pháp. Nếu phải nêu lên vài biện pháp cần ưu tiên thực hiện để có thể nhanh chóng cải thiện chất lượng không khí Paris thì ông sẽ hướng đến những biện pháp nào ?

Pierre Pernot : Chúng ta hãy trở lại với điều đã được nói tới ở trên. Hai nguồn ô nhiễm không khí chính ở Paris là giao thông đường bộ và hệ thống sưởi. Vậy nên, các biện pháp sẽ phải nhắm vào những hoạt động này.

Trên hết là phải giảm số lượng xe động cơ đốt trong đang lưu thông ở Paris và hạn chế sử dụng củi để sưởi, đặc biệt là thiết bị sưởi phụ (sưởi bổ sung) hoặc sưởi chỉ để thư giãn thoải mái, dù ít nhưng lại là một nguồn ô nhiễm đáng kể. Đây là nguồn phát thải bụi mịn chính.

RFI : Ông có thể so sánh mức độ ô nhiễm ở Paris với các thành phố lớn khác ở châu Âu như Berlin của Đức hay Luân Đôn ở Anh ?

Pierre Pernot : Về chất lượng không khí, thành phố Paris và toàn bộ khu vực đô thị Paris (tức là vùng Paris) khá giống với Luân Đôn và vùng Luân Đôn. Điều này có thể giải thích vì chúng ta có cùng kiểu hoạt động.

Chúng ta có quy mô đô thị, khí hậu và thời tiết cũng khá tương đồng. Đây là một yếu tố quan trọng cần xem xét, bởi vì khi nói về chất lượng không khí thì cũng phải nói tới « bộ đôi »: điều kiện thời tiết đóng góp vào việc phát tán các chất gây ô nhiễm và làm ô nhiễm không khí lan rộng, và các hoạt động gây ô nhiễm.

Xin nhắc lại là vùng Luân Đôn và vùng Paris là 2 vùng đô thị lớn nhất châu Âu, với hơn 10 triệu dân, và có tất cả các hoạt động xứng tầm với quy mô đô thị lớn. Đó cũng là lý do tại sao mức độ ô nhiễm không khí giữa hai nơi khá tương đồng, nhưng các biện pháp được thực hiện để giảm ô nhiễm không hoàn toàn giống nhau ở hai vùng đô thị lớn này của châu Âu. Nhưng dẫu sao đi nữa thì cả hai đều có các chính sách cải thiện chất lượng không khí đầy tham vọng.

Ngoài ra, một số thành phố khác ở châu Âu, đặc biệt là ở các nước Bắc Âu, có quy mô nhỏ hơn nhiều, cũng đã và đang nỗ lực giải quyết các vấn đề môi trường này trước cả chúng ta nhiều, cả về hệ thống sưởi ấm và giao thông. Thế nên, họ có mức độ ô nhiễm thấp hơn nhiều so với ở Tây Âu.

Ngược lại, ở Trung Âu, có những thành phố và khu đô thị rõ ràng không lớn bằng Paris, nhưng mức độ ô nhiễm, đặc biệt là bụi mịn hoặc thậm chí cả lưu huỳnh, vẫn có thể là ở mức rất, rất cao, đặc biệt là liên quan đến giao thông, nhưng nhiều nhất lại là vì các lựa chọn năng lượng và các nhà máy điện than để sản xuất năng lượng.

RFI : Theo nghiên cứu của Airparif, Paris không chỉ tiến bộ về chống ô nhiễm mà còn tiến triển cả về chống biến đổi khí hậu. Ông có thể giải thích thêm ?

Pierre Pernot : Vâng, thực tế là khi chúng ta hạn chế sử dụng nhiên liệu hóa thạch để sản xuất năng lượng, hoặc là dùng để chạy xe động cơ đốt trong, hoặc là để sưởi ấm, thì đa phần chúng ta sẽ đạt lợi ích kép : vừa giảm ô nhiễm không khí, vừa chống biến đổi khí hậu. Đó là do chúng ta sẽ đồng thời hạn chế phát thải các chất gây ô nhiễm không khí như nitơ dioxite và bụi mịn PM2.5, cũng như hạn chế khí thải dioxide carbon.

Vẫn lấy Paris làm ví dụ, trong 10 năm qua, lượng khí thải CO2 đã giảm 30,5%. Trong số đó, ¼ là nhờ hiện đại hóa các xe tham gia giao thông, có nghĩa là các phương tiện tham gia giao thông ít gây ô nhiễm hơn, và 75% là do giảm lưu lượng giao thông, có nghĩa là giảm không gian dành cho ô tô trong thành phố.

RFI : Cụ thể thì theo ông thì người dân có thể làm những gì để góp phần giảm ô nhiễm không khí ?

Pierre Pernot : Trước hết, mọi người có thể góp phần cải thiện chất lượng không khí và giảm thiểu ô nhiễm bằng cách lựa chọn các phương tiện giao thông ít gây ô nhiễm nhất để đi lại hàng ngày, cũng như các phương pháp sưởi ấm ít gây ô nhiễm nhất, tức là tránh sử dụng củi để sưởi, dù chỉ là máy sưởi phụ hay lò sưởi để tạo cảm giác thư giãn, hay để cho đẹp. Các hệ thống sưởi bằng nhiên liệu hóa thạch cũng gây ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu. Tốt hơn hết là nên lựa chọn các phương pháp sưởi bằng điện, hoặc bằng năng lượng địa nhiệt, và có thể chuyển từ hệ thống sưởi riêng sang các hệ thống sưởi chung, như vậy là vừa giảm lượng khí thải nhà kính, vừa giảm khí gây ô nhiễm không khí.

RFI tiếng Việt chân thành cảm ơn ông Pierre Pernot, kỹ sư - phụ trách quan hệ đối tác và truyền thông của Airparif, tổ chức quan trắc và giám sát chất lượng không khí tại vùng Paris!

Triển lãm mang tên Hàm Nghi và “Liều thuốc” “chữa” cảnh lưu đày, là một trong những điểm nhấn tại bảo tàng Cernuschi ở Paris, Pháp, mùa hè này, diễn ra từ ngày 19/05 đến ngày 06/09/2026. Từ bức chân dung tự họa đến những cảnh xế chiều hoàng hôn, vị vua của nước An Nam bị lưu đày đến Algérie và không bao giờ trở lại quê hương đã biến nghệ thuật thành nơi trú ẩn, nơi duy nhất mà ông cảm thấy “tự do”.

RFI Tiếng Việt đã phỏng vấn bà Anne Fort, giám tuyển của bảo tàng nghệ thuật châu Á ở Paris, Cernuschi, để hiểu thêm về những tác phẩm của vị vua với tư tưởng chống Pháp dưới thời thuộc địa. Những tác phẩm của ông chỉ mới được phát hiện và công bố cách nay chưa đến chục năm, hơn 80 năm sau khi ông qua đời vì bệnh dạ dày tại Algérie.

Qua các tác phẩm của Hàm Nghi, liệu người ta có thể thấy được, hiểu được tình cảnh lưu đày của ông hay không ?Tại sao lại nói nghệ thuật là liều thuốc của Hàm Nghi ?

Anne Fort : Trong triển lãm này, chúng tôi cho rằng việc khai thác ý niệm về tự do của Hàm Nghi là một lối tiếp cận khá thú vị, và cả cách mà ông thực hành nghệ thuật dù ông không bị bắt buộc. Ông không phải vẽ tranh để bán, để kiếm tiền.Ông được hưởng một chế độ đãi ngộ, được chính quyền Pháp chu cấp tiền bạc đều đặn, có biệt thự, có sân vườn, có thể nói là một cuộc sống khá nhàn nhã và tiện nghi. Thế nhưng, về bản chất, ông vẫn là một tù nhân chính trị bị quản thúc tại nơi cư trú, với toàn bộ thư từ đều bị bóc mở kiểm tra cho đến tận cuối đời.

Cũng chính vì vậy mà cảnh lưu đầy, nỗi cô đơn có thể cảm nhận được qua phần lớn các tác phẩm của ông. Trong tất cả những bức họa tại triển lãm này, không hề xuất hiện một bóng hình nhân ảnh nào. Các bức họa phong cảnh hoàn toàn trống trải. Nhưng dấu vết của con người không biến mất hoàn toàn và vẫn thấy thấp thoáng đâu đó bóng dáng của những ngôi nhà, những hàng cây được trồng ngay ngắn, hay bờ biển với ngọn hải đăng...

Tuy nhiên, tuyệt nhiên không có một bóng người nào đang sinh hoạt hay lao động thường nhật ở đó. Đây thực sự là một đặc trưng mang trong hội họa của Hàm Nghi. Phải chăng, qua những bức họa này, ông đang tự phơi trải nỗi cô đơn sâu thẳm trong tâm hồn mình? Hàm Nghi hoàn toàn không mang tư duy của một nghệ sĩ phải cống hiến hay mang lại điều gì đó cho xã hội hay cho thế giới nghệ thuật. Với ông, việc vẽ tranh là toàn tự do, là chút tự do mà ông có.

Tranh của Hàm Nghi có gì đặc sắc ?

Anne Fort : Hàm Nghi học vẽ từ họa sĩ Marius Renoir, nhưng các tác phẩm của ông không có nhiều dấu ấn từ họa sĩ người Pháp, với phong cách lý tưởng hóa những cảnh non nước nơi thuộc địa, như một thông điệp chính trị. Trong khi đó các tác phẩm của Hàm Nghi lại đậm dấu ấn cá nhân, chỉ riêng ông biết.  

Điều thực sự cuốn hút Hàm Nghi là việc nắm bắt một cảm xúc, một rung động tại một thời khắc nhất định. Chính vì lẽ đó, ông đã tiến rất gần đến tinh thần của trường phái Ấn tượng. Tuy nhiên, ông cũng không hoàn toàn thuộc về trường phái này, bởi các họa sĩ Ấn tượng thường vẽ về cuộc sống hiện đại, vẽ những thú vui ngày Chủ nhật, những quán rượu bên sông,…, nhưng Hàm Nghi không đi theo khuynh hướng đó.

Ông chỉ quan tâm đến những lát cắt của thiên nhiên, những khoảng không gian như chìm vào tĩnh lặng, nơi người ta ngỡ như chỉ còn nghe thấy tiếng chim hót líu lo lúc cuối ngày khi ánh dương dần khuất. Đó thực sự là một thế giới nghệ thuật đầy khiêm nhường và mang tính riêng tư tuyệt đối.

Đọc thêm: Vua Hàm Nghi và mối duyên với thành phố Vichy, Pháp

Ông cũng dành sự quan tâm đặc biệt cho những cảnh hoàng hôn, thời khắc khi trời nhập nhoạng tối. Một ngày sắp kết thúc, nhưng cũng có nghĩa là ngày mai sắp đến. Đó là khoảnh khắc đầy nỗi hoài niệm u sầu. Và điều này khiến người xem thấy chạnh lòng khi nghĩ về thân phận của Hàm Nghi, một vị cựu hoàng, bị đưa khỏi xứ sở và ở đó cho đến cuối đời, dù được bao bọc trong nhung lụa, cuộc sống thượng lưu ở Algerie.

Trong triển lãm này, có tác phẩm nào đáng chú ý ?

Anne Fort :Theo tôi, đó là bức vẽ cảnh hoàng hôn tại căn biệt thự Mustapha ở Alger nhìn từ xa. Đó là nơi ông sống suốt cuộc đời lưu vong. Cảnh hoàng hôn thật ấn tượng. Ông chọn kỹ thuật vẽ phấn khô (pastel sec), sử dụng giấy có màu xám xanh nhạt, và kỹ thuật này cho phép ông vẽ rất nhanh vì khoảnh khắc trong ngày vô cùng thoáng qua. Do đó, ông có thể đạt được hiệu ứng tương tự như tranh sơn dầu, nhưng cực kỳ nhanh chóng, vì ông có thể chồng các lớp màu lên nhau mà không cần chờ lớp màu bên dưới khô.

Chúng ta có thể cảm nhận được rằng ông đã lấy cảm hứng từ các họa sĩ Nabi, những người chịu ảnh hưởng từ Paul Gauguin (hậu ấn tượng). Điều làm nên sự khác biệt trong tác phẩm này là ông vẫn giữ phong cách cực kỳ đơn giản trong cách thể hiện, nhưng các mảng bóng râm được làm nổi bật bằng những nét vẽ màu xanh lam đậm, ngả sang sắc tím, vô cùng mãnh liệt. Ông tạo điểm nhấn vào cỏ để tạo ra một loại chuyển động, như một làn gió nhẹ làm lay động ngọn cỏ.

Ông ấy cũng nhấn thêm những đường nét gián đoạn, tạo ra một loại rung động trong bóng tối và trên cỏ, khiến mắt người xem gần như lấp lánh, giống như khi mặt trời lặn và ta không còn phân biệt rõ ràng các đường nét của vạn vật nữa.

Hàm Nghi có thể được xếp vào đâu trong bản đồ lịch sử nghệ thuật Việt Nam?

Anne Fort : Để định vị Hàm Nghi trong bản đồ lịch sử nghệ thuật Việt Nam quả thực là bài toán khó. Các tác phẩm của ông chỉ được công chúng biết đến cách nay vài năm nhờ các nghiên cứu của hậu duệ đời thứ Năm của ông tiến sĩ lịch sử Amandine Dabat. Ông rời Việt Nam khi 18 tuổi và ở Việt Nam, người ta biết đến ông với tư cách là một vị hoàng đế yêu nước đã phất cờ khởi nghĩa chống thực dân Pháp. Nhưng công chúng không mấy ai tường tận về chương cuối cuộc đời ông, và càng ít người biết rằng ông từng vẽ tranh, từng tạc tượng.

Chính vì thế, chỉ trong vài năm trở lại đây, các tác phẩm của ông được biết đến nhiều hơn, và hiện đang nhận được sự quan tâm và mến mộ rất lớn tại Việt Nam. Để trả lời cho câu hỏi nhằm định vị lại Hàm Nghi trong dòng chảy lịch sử mỹ thuật Việt Nam, thì đó là việc mà chúng tôi đang làm ngay vào lúc này.

Liệu các tác phẩm nghệ thuật của ông có còn vang vọng cho đến ngày nay ?

Anne Fort :Tôi tin rằng nghệ thuật của Hàm Nghi vẫn mang tính thời đại, bởi lẽ từng nét cọ đều thấm đẫm một tính cá nhân, phơi bày trọn vẹn những xúc cảm nội tại của người nghệ sĩ, khai thác đề tài vô cùng giản dị, nhưng đều có thể thể chạm đến trái tim của bất kỳ ai.

Vì vậy, tôi nghĩ di sản mà ông để lại mang tính phổ quát rất cao. Bối cảnh ra đời của những bức họa này cũng lay động người xem, cho thấy sợi dây kết nối giữa hai đất nước Pháp và Việt Nam. Nó buộc chúng ta phải ngoảnh lại nhìn một giai đoạn lịch sử vô cùng đau thương, thời kỳ mà nước Pháp đã đóng một “vai phản diện” khi phế truất ông và dấn sâu vào cuộc xâm lược Việt Nam.

Bởi vậy, tôi nghĩ đó là ký ức mà chúng ta có trách nhiệm phải khắc ghi. Và biết đâu, ngay cả khi đã khuất bóng, cựu hoàng Hàm Nghi vẫn đang tiếp tục cống hiến cho lý tưởng ấy, để nỗ lực vun đắp và thúc đẩy hòa bình giữa hai quốc gia.

Quy chế cho sinh viên vay tiền để đóng học phí và trang trải các khoản ăn ở trong ba năm đại học đang gặp khủng hoảng vì tiền nợ của hàng triệu cựu sinh viên nay lên tới con số nhiều tỷ bảng. Quốc hội Anh đã phải mở cuộc điều tra để xem các công ty tín dụng học phí (student loan companies) có thu lãi suất quá cao từ người tốt nghiệp đại học phải trả góp hay không.

Thông tín viên Nguyễn Giang, hiện là nghiên cứu sinh ở ĐH City St George’s, University of London theo dõi chủ đề này đã lâu, trước hết, điểm sơ qua tình trạng cho vay tiền để trả học phí, rồi trả nợ dần sau khi có bằng cử nhân ở Anh hiện nay ra sao:

TT.  Nguyễn Giang: Báo chí Anh vào tuần thứ nhì của tháng 3/2026 đã đồng loạt đưa tin về một số liệu được công bố nói rằng có tới 2,8 triệu cựu sinh viên tại Anh (đại học, thạc sĩ) đã nợ chừng £50.000 mỗi người, với một cá nhân nợ kỷ lục, 314.256 bảng Anh tương đương 421 nghìn USD.

Trên cả nước, thống kê Quốc hội nêu ra cho thấy núi nợ tiền cho sinh viên vay, còn gọi là “student loan”, đã lên tới gần 300 tỷ bảng sau nhiều thập niên. Điều đáng nói, đây là các khoản chưa trả được. Số tiền lãi họ phải trả đã lên tới 15 tỷ bảng.

Quốc hội Anh đang điều tra xem hệ thống cho sinh viên vay tiền như hiện nay, so với ý tưởng ban đầu, hơn 20 năm trước, có bị biến tướng đi hay không. Các báo nói, hồi tiền học chỉ có 1-3 nghìn bảng/năm thì tiền cho vay hay trợ cấp không đáng bao nhiêu, nhưng nay thì nó đã thành một loại tiền cho vay nặng lãi.

Anh có thể nhắc đôi nét về quy chế cho vay để người trẻ ở Anh có thể học đại học được hình thành ra sao? Vì sao đến nay lại là vấn đề?

Nói về nguồn gốc của hệ thống này thì từ thời Tony Blair làm thủ tướng Anh, đảng Lao động, với các khẩu hiệu cấp tiến, đề cao bình đẳng cơ hội, đã quyết định mở rộng quyền nhận tiền vay của chính phủ để sinh viên có thể trả học phí. Khi đó, sáng kiến này nhắm tới mục tiêu cao hơn là phổ cập đại học ở Anh. Cùng lúc, Anh quốc muốn thị trường hóa hệ thống đại học để tăng tính cạnh tranh. Đây là hai tiêu chí ban đầu tưởng là phù hợp, không đối chọi nhau, nhưng tới này thì mới rõ là có mâu thuẫn.

Cụ thể hơn, trên thực tế, trước đó, từ năm 1990 công ty “Student Loan”đã được lập ra và được Chính phủ Anh bảo trợ, để cấp trợ cấp sinh hoạt cho sinh viên ở Anh. Chỉ những em nào không có tiền trợ cấp từ gia đình (vì thu nhập thấp) thì mới được nhận. Đến năm 1998 thì Luật Giáo dục Đại học cho phép các đại học thu phí 1000 bảng Anh/năm với mỗi sinh viên và bỏ các khoản trợ cấp (grant). Thay vào đó, sinh viên được quyền vay tiền trả góp, hệt như mua bất động sản, để trả học phí.

Tới năm 2006, học phí ở Anh tăng lên 3.000 bảng/năm/một sinh viên. Và để điều chỉnh lại thì người ta bỏ quy chế tiền cho vay “như vay tín dụng địa ốc” (mortgage) mà chuyển thành một hệ thống phức tạp hơn, có chọn lọc. Tùy vào thu nhập của cha mẹ mà con cái họ là sinh viên sẽ được nhận tiền vay để chi vào: học phí, tiền ăn ở hoặc cả hai.

Câu chuyện ở đây là giá sinh hoạt tăng nhanh ở Anh, nay lên tới chừng 6000 bảng/năm, và học phí cũng năm nay lên tới gần 10 nghìn bảng/năm. Vì thế, các khoản cho vay này cộng lại cho một năm học, với sinh viên nội địa Anh cũng khoảng 15-16 nghìn bảng, tương đương 20 nghìn USD. Ba năm học để lấy tấm bằng cử nhân là 60 nghìn USD. Sau khi tốt nghiệp, các em phải trả cả gốc lẫn lãi, mà lãi suất thì từ 6-9%/năm, cao hơn cả tiền vay mua nhà trả góp. Tạo ra các khoảng nợ lớn cho mỗi cá nhân.

Với cả nước thì một thống kê của Quốc hội Anh năm 2025 cho thấy con số tổng nợ của nhiều thế hệ sinh viên ở Anh là 292 tỷ bảng, tương đương 389 tỷ USD, cao hơn GDP của một số nước.

Tác động kinh tế-xã hội của các khoản ‘nợ học phí’ này ra sao với nước Anh?

Đầu tiên, mức nợ này là gánh nặng cho nhà nước vì Chính phủ Anh là bên bảo đảm cho các khoản nợ đó. Sinh viên ra trường không có việc làm hoặc làm chưa đủ lương ở mức nhất định thì họ chưa phải trả nợ. Sau 30 năm mà vẫn không trả nợ được thì chính quyền sẽ xóa nợ cho họ. Vấn đề là khi đó, việc xóa nợ chính là làm thâm hụt ngân sách nhà nước chứ không đơn giản là muốn xóa thì xóa.

Thứ hai, từ góc độ sinh viên mới ra trường thì thị trường việc làm ở Anh ngày càng khó khăn. Thống kê quý III/2025 cho thấy số thất nghiệp trong giới trẻ dưới 24 tuổi đang ở mức cao, 15,9%.

Kể cả khi tiền học phí (tuition) không tăng nữa do bị ấn định bởi chính phủ ở mức gần 10 nghìn bảng cho sinh viên nội địa những năm qua), chi phí ăn ở (maintenance loan) tăng lên quá 6 nghìn/năm, tiền đi lại tàu xe cũng tăng. Nên dù chỉ vay các khoản đó cộng lại, các em sẽ vẫn mắc nợ lớn sau khi tốt nghiệp.

Thế nhưng nếu bỏ quy chế cho vay tiền trả góp để học đại học thì hàng trăm nghìn công dân Anh trẻ tuổi sẽ không có cơ hội học đại học. Vì vấn đề mang tính cấu trúc của hệ thống giáo dục - học phí đại học ở Anh cao hơn nhiều so với ở các nước thuộc Liên minh châu Âu, nên ai vay thì sẽ mắc nợ lớn và gần như suốt đời. Đang có một thế hệ không thể mua nhà. Các số liệu tháng 3/2026 nói trước đây, tuổi ở Anh của người mua căn hộ, ngôi nhà đầu tiên (bằng tiền vay trả góp) là 29.

Tức là sau khi có bằng cử nhân, đi làm 6-7 năm là có thể mua nhà. Còn nay, tuổi đó đẩy lên 34, tức là ai may mắn có việc làm thì 10-11 năm sau mới có thể tiết kiệm đủ khoản tiền thế chấp và có hợp đồng lao động tốt để mua nhà. Tiền nợ “student loan” đóng vai trò quan trọng trong việc trả vốn lẫn lãi hàng tháng, người trẻ có việc làm, có còn bao nhiêu để tiết kiệm rồi mua nhà hay không?

Chính phủ Anh có biện pháp gì chưa ?

Quốc hội vừa mở cuộc điều tra. Vào ngày 12/03/2026, Chủ tịch Ủy ban Ngân khố (Treasury Committee) của Hạ viện, bà Meg Hillier, cho biết: "Cuộc điều tra là để tìm hiểu xem các mục tiêu của quy chế cho vay này có công bằng (fairness) hay không, hay là nó đang bất công bằng cách nào đó đối với người đã tốt nghiệp đại học".

Một trong những đối tượng của cuộc điều tra là tiền cho vay gọi là Plan 2 (Kế hoạch số 2), áp dụng vào giai đoạn 2012 và 2023, với số sinh viên, cựu sinh viên nay mắc nợ là 5,8 triệu người.

Bộ trưởng Tài chính Rachel Reeves nêu ra một số điều chỉnh như đóng băng ngưỡng lương mà người học xong đại học có được khi đi làm ở mức thấp £29.385 bảng/năm từ năm 2027. Nhưng điều này cũng bị chỉ trích.

Các vấn đề khác liên quan?

Cũng nhân việc này, báo chí nói về nạn người nước ngoài như công dân Rumani định cư ở Anh sau Brexit bị cho là chiếm đa số trong số “vụ lừa đảo vay tiền ‘student loan’ rồi trốn, không học và cũng không ở lại Anh nữa”. Số liệu từ báo chí nói trong giai đoạn 2019/2020 có chừng 25 nghìn công dân Rumani vay tiền học đại học, thì điều này khá bình thường, tương đương chừng 19 nghìn công dân Ba Lan ở Anh vay tiền học. Vì họ là công dân EU có thẻ định cư ở Anh thì được tính như sinh viên nội địa.

Nhưng giai đoạn 2023/24 đột nhiên có tới 78.325 người Rumani vay tiền học, và cuộc điều tra của báo Telegraph nói có khá nhiều trường hợp họ ghi danh vào một trường nào đó, nhận tiền nhà nước cho vay, rồi bỏ học hoặc về nước của họ sống. Đây là vấn đề mang tính hình sự, nhưng nó cũng nói lên một thực tế là việc cho vay quá dễ dãi, kiểm soát nhiều lỗ hổng.

Vì sao người nước ngoài ở Anh vẫn có thể vay tiền để học đại học? Người Việt Nam có quyền đó không?

Không phải tất cả các công dân ngoại quốc ở Anh có quyền đó, chỉ có công dân khối EU đã định cư ở Anh và phải sống ở Anh tối thiểu là 3 năm trước khi nộp đơn xin vay tiền học phí. Đây là ưu tiên cho công dân EU sau Hiệp định Brexit (2021). Những công dân EU khác không đạt được tiêu chuẩn này thì không được. Công dân các nước ngoài EU như Việt Nam thì lại càng không được, trừ khi họ có thẻ định cư ở Anh.

Tôi xin nói tiếp về câu chuyện hiện nay ở Anh còn điều gì nữa. Với sinh viên ở Anh thì còn một vấn đề nữa là ngôn từ. Các công ty cho vay tiền học từng quảng cáo hợp đồng “không khác gì hợp đồng mua điện thoại 30 tháng” và né tránh câu chữ về nợ nần. Họ quảng cáo khá nhiều trên mạng xã hội.

Tôi cũng thấy, nói như thể đây là khoản từ thiện, ai ở Anh có giấy tờ định cư, có quốc tịch là được “hưởng quyền lợi” đó, được vay tới 24 nghìn bảng để có tấm bằng đại học. Thực tế thì đây là khoản nợ bạn phải trả với lãi suất rất cao. Giới trẻ cần được giáo dục để không ký tiền vay một cách dễ dàng rồi mắc nợ. Xin nói là ai đã vay mà bỏ học, bị đuổi học thì cũng vẫn phải trả nợ.

Vấn đề sẽ đi về đâu? Chính phủ Anh có giải pháp hay chưa và nếu có thì đi theo hướng nào?

Hiện nay trong Nghị viện Anh, Đảng LibDem đề xuất bỏ cách đóng băng ngưỡng phải trả tiền vay, hiện bị khóa ở mức thấp £29,385 bảng/năm – ai có thu nhập đạt ngưỡng này là phải trả góp tiền đó. Nếu để ngưỡng này tăng theo lạm phát, thì những ai thu nhập cao hơn mới phải trả, giảm sức ép nợ nần.

Ngoài ra, có sáng kiến yêu cầu đổi tên “student loan” (tiền cho sinh viên vay) thành “graduate tax” (thuế đại học), để ai cũng thấy là có trách nhiệm. Có tiếng nói đòi cắt giảm phần trăm lãi suất hiện ở mức 6,2% đến 8–9%/năm, rất cao.

Có ý kiến nói Chính phủ cần lập ra quỹ cứu trợ “ân xá” tiền học, trả thay sinh viên một phần. Hiện chưa rõ Bộ Tài chính có muốn như vậy không.

Vấn đề rất là lớn, và chưa biết có giải pháp nào khả thi không trong những năm tới. Còn trong những tháng tới thì tôi tin là khó. Chỉ trong tháng 5-6 này, các học sinh tốt nghiệp phổ thông đã ghi danh vào đại học từ mùa thu năm nay rồi. Rồi sau hè là các em vào niên khóa đầu tiên, bằng tiền vay như các thế hệ đi trước. Tức là quy trình sẽ cứ chạy tiếp như vậy. Không có thay đổi chính sách nào kịp trong vòng 1-2 tháng. Có lẽ phải sang năm hoặc sau nữa mới có điều chỉnh chính sách này.

Danh sách phim chiếu tại LHP Cannes lần thứ 79 đã đi một vòng trái đất, không chỉ đưa những câu chuyện viễn tưởng lên màn ảnh lớn mà cả những thước phim tài liệu chân thực, hé mở những câu chuyện chưa từng được tiết lộ, tranh giải l’Oeil d’Or (Con mắt vàng). Đáng chú ý là phim tài liệu những người hộ vệ Che Guevera cuối cùng còn sống sót trong chiến dịch ở Bolivia, do đạo diễn người Pháp thực hiện trong hơn 20 năm.

Bằng cách kết hợp những hình ảnh tư liệu, lời chứng của các nhân vật và cả hoạt hình minh hoạ, phim tài liệu Les Survivants du Che của Chritophe Dimitri Reveille, đã tái hiện lại ký ức của những cựu chiến binh, những hộ vệ thân cận bên Che Guevara khi làm cách mạng ở Bolivia, trước khi vị anh hùng, biểu tượng của cách mạng Cuba bị hành quyết vào năm 1967. Cụ thể, Che Guevara đã bí mật thâm nhập Bolivia với khoảng 50 binh sĩ, là người Cuba, một số người Achentina, Bolivia và vài người Peru, đặt mục tiêu biến Bolivia thành bàn đạp cách mạng cho toàn Nam Mỹ, “tạo ra nhiều Việt Nam hơn nữa để thách thức đế quốc Mỹ”.

Hành trình băng rừng, vượt suối được tái hiện lại đầy kịch tính nhưng cũng xúc động, mang chút tiếc nuối, xen lẫn ân hận khi không bảo vệ được Che. Hầu hết những chia sẻ này chưa từng được tiết lộ trên màn ảnh lớn.

Giám đốc liên hoan phim Cannes Thierry Frémaux, hiện diện tại rạp chiếu phim cùng nhóm cộng sự của đạo diễn Christophe Dimitri Reveillé, khẳng định rằng “những bộ phim này mang lịch sử trở lại hiện tại”, “khiến chúng ta phải suy nghĩ về hiện tại”. Bộ phim được ra mắt giữa lúc Cuba đang kiệt quệ, hàng triệu người dân khốn khổ đang vật lộn từng ngày trước lệnh cấm vận của Hoa Kỳ.

Ông Frémaux nhận định : “Đây là tác phẩm cả đời của một đạo diễn, không phải là một sử gia mà là một nhà làm phim”. Nếu như chuyện về Che Guevara hầu hết đều được biết đến rộng rãi thì câu chuyện về đội ngũ thân cận làm cách mạng cùng ông ở Bolivia lại không được kể nhiều, từ 50 ban đầu, chỉ còn vài người sống sót. Đạo diễn cũng nhắc nhở khán giả tại Pháp về những can thiệp của nước Pháp thời điểm đó, và vai trò của De Gaulle, đưa họ trở về Cuba an toàn vào năm 1968.

RFI Tiếng Việt đã có dịp phỏng vấn đạo diễn người Pháp Christophe Dimitri Reveillé bên lề LHP Cannes.

***

Đạo diễn đã mất hơn 22 năm để hoàn thành bộ phim tài liệu này. Đáng nói là ông đã từng viết sách, viết truyện tranh về câu chuyện của những người sống sót trong chiến dịch này. Điều gì đã khiến ông quyết định rằng câu chuyện này cần phải được đưa lên màn ảnh lớn?

Thật ra nếu biết trước phải mất 22 năm, tôi đã không bắt đầu. Đúng là tôi đã làm tiểu sử về họ, ra một cuốn truyện tranh rồi mới làm phim, nhưng thực tế, việc thu thập tư liệu cho phim diễn ra song song với việc viết sách tiểu sử. Bởi vì người chiến binh, phải nói là người hùng mà tôi viết tiểu sử, đã bị Fidel Castro kết án tử hình, nên tôi tự nhủ: phải ghi lại lời ông ấy, để nếu có chuyện gì xảy ra, người ta không thể nói rằng ông ta đã bịa đặt ra tất cả. Tôi cần bằng chứng. Và còn một lý do thực tế nữa: tôi không nói được tiếng Tây Ban Nha. Vì vậy tôi phải giao băng cassette cho người phiên dịch để có thể viết tiểu sử. Hai việc đó cứ thế tiến hành song song. Ban đầu tôi chỉ định làm phim tài liệu về một binh sĩ duy nhất, nhưng theo thời gian, qua đọc sách, qua sự tin tưởng dần được gây dựng, tôi nhận ra mình có thể tiếp cận được người thứ hai, rồi người thứ ba, người thứ tư. Trong phim có khoảng tám nhân chứng, nhưng thực ra tôi đã phỏng vấn ít nhất mười lăm người, số còn lại không thể đưa vào trong khuôn khổ phim.

Vì vậy tôi đang viết thêm một cuốn sách sẽ ra mắt năm tới, về những điều không thuộc phạm vi phim tài liệu nhưng chứa đựng nhiều tiết lộ chưa từng được công bố về chiến dịch của Che, về cái chết của ông, về những diễn biến sau đó (…)

Ưu điểm của việc đối chiếu nhiều góc nhìn của các nhân chứng khiến chúng ta không rơi vào cái bẫy một chiều. Chúng tôi đối chiếu tất cả lời chứng của những người vốn không ưa nhau lại, và thấy chúng khớp với nhau, thì sự thật tự hiện ra.

Ông đã thu thập được những lời chứng từ nhiều người chưa bao giờ tiết lộ trước đây. Làm thế nào ông gây dựng được lòng tin với họ ?

Thành thật mà nói, không phải để quảng bá phim, nhưng đây thực sự là điều tuyệt vời để kể trên màn ảnh. Ngay chỉ việc gặp được một người trong số họ đã là điều kỳ lạ rồi. Tôi thuyết phục họ bằng cách nào? Có người đứng dậy bỏ đi giữa chừng và nói: “Thôi, tôi không muốn”. Ngay cả điệp viên CIA, tôi run khi phỏng vấn ông ta, vì tôi chuẩn bị đặt những câu hỏi thẳng thắn về cái chết của Che. Với tất cả những người đó, tôi áp dụng điều tôi gọi là tư duy hiện thực, tức là một kỹ thuật tôi học trong khóa học diễn xuất : chấp nhận cảm xúc của bản thân ngay tại khoảnh khắc đó, không che giấu. Cách đó dừng thời gian lại và tạo ra một dạng chân thực nào đó.

Tôi nói thẳng với họ : “Tôi thực ra không quan tâm đến ông.” Nghe có vẻ tàn nhẫn. Nhưng tôi giải thích: “Không phải ông mà tôi quan tâm. Câu chuyện của ông mới là điều quan trọng. Và câu chuyện đó, ông đang nợ thế giới trước khi qua đời….Ông nợ chúng tôi câu chuyện này. Và cách đó đã hiệu quả…

Hôm nay, trong bối cảnh chủ nghĩa cực đoan đang trỗi dậy khắp nơi, khi những kẻ cực hữu điều khiển thế giới và gây chiến tranh liên miên, thì việc kể câu chuyện này lại càng có ý nghĩa. Không phải kể về những gương mặt nổi tiếng, mà kể về những con người vô danh, những kẻ làm nên cách mạng nhưng tên họ chưa bao giờ xuất hiện ở đâu cả. [05:42] 

Trong phim, ông kết hợp những hình ảnh: tư liệu lưu trữ, cảnh quay mới, và hoạt họa. Ông tự đánh giá về lựa chọn này như thế nào trong một phim tài liệu lịch sử?

Có lúc tôi cũng tự nghi ngờ, liệu những hình ảnh khác nhau đó có hòa quyện được với nhau không? Phim có năm lớp: lời chứng của các nhân vật, tư liệu lưu trữ, hành trình địa lý dài, theo dấu chân họ, hoạt họa, và lời bình. Về tư liệu lưu trữ: nếu phải chọn một thứ tôi làm tốt trong đời, thì đó là đi tìm tài liệu ở tận cùng thế giới. Còn về hành trình làm sao để sống sót của họ khi bằng rừng ở Nam Mỹ: ngôn từ không đủ để tái hiện cảm xúc. Khi đặt khán giả vào đúng khung cảnh, rừng rậm, thành phố, sa mạc,  tôi không cần phải giải thích nữa, để họ tự cảm nhận.

Hoạt họa là lớp thứ tư, là những hình ảnh mà chúng tôi thiếu. Tôi cần nó để đưa khán giả vào “đôi giày” của các chiến binh, sống cùng họ trong từng khoảnh khắc. Trong các cuộc phỏng vấn, tôi nhận ra họ thường kể lướt qua rất nhanh những cảnh hành động và cảm xúc dữ dội nhất…

Chính vì vậy tôi dùng hoạt họa để lấp đầy những khoảng trống đó, để đặt khán giả vào đúng thời điểm, đúng không gian, mà không làm đứt mạch

Với hoạt họa, vốn đòi hỏi tưởng tượng và sáng tạo, làm sao ông bảo đảm tính trung lập của một đạo diễn tài liệu như thế nào?

Tôi đã cố gắng hết sức để trung lập, nhưng nếu thành thật mà nói: không ai trung lập hoàn toàn. Nếu có điểm nào tôi không trung lập, thì điều đó xảy ra ngoài ý thức của tôi. Các phần hoạt họa được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu nghiêm túc. Ở mỗi giai đoạn của câu chuyện, tôi gặp những người có cùng sự ám ảnh như tôi,  những người dành 15 năm nghiên cứu quân đội Bolivia, 15 năm nghiên cứu chủ đề này hay chủ đề kia. Ở giai đoạn dựng phim, chúng tôi quyết định không đưa các sử gia và chuyên gia vào trực tiếp vì làm rối mạch phim. Thay vào đó, tôi tổng hợp kiến thức của họ vào lời bình.

Mỗi câu trong lời bình, tôi có thể tranh luận với một chuyên gia về từng từ đã chọn. Điều đó dành cho 2% khán giả chuyên sâu. Nhưng điều tôi thực sự muốn là làm hài lòng cả đại chúng lẫn giới chuyên gia.

Câu chuyện về những cựu binh trong chiến dịch ở Bolivia của Che Guevara được đặt trong bối cảnh Chiến Tranh Lạnh và chiến lược của tạo ra “hai, ba,  và nhiều Việt Nam hơn nữa”, tạo ra nhiều mặt trận vũ trang ở khắp nơi trên thế giới để thúc đẩy giải phóng và làm kiệt sức đế quốc Mỹ. Ông có thể giải thích rõ hơn về lựa chọn đặt bối cảnh này, làm nền cho câu chuyện nói trên ?

Thực ra tôi đã “làm phiền” nhiều người vì điều này. Nhưng câu chuyện nhỏ này bắt buộc phải đặt bối cảnh lịch sử rộng hơn, bởi nếu không, các chiến binh đó chẳng khác gì những kẻ “trộm dê”, tức là những người xuất hiện mà không ai hiểu họ gánh trên vai điều gì. Tôi muốn câu chuyện nhỏ có ý nghĩa khi được đặt vào câu chuyện lớn. Bằng không, người ta chỉ nói: “À, họ từng ở cùng Che, họ thoát chết, nhưng sau đó thì sao ? Cái khó là ở chỗ: phần lớn trong số họ không ý thức được mình đang ở đâu trong dòng chảy lớn của lịch sử. Régis Debray là ngoại lệ, ông ấy là nhà lý luận, ông dấn thân vì niềm tin tư tưởng. Nhưng một người như Benigno - bí danh của Dariel Alarcón Ramírez, đã mất vợ đang mang thai, nói thẳng trong phim: “Tôi thậm chí không biết ai đã phát minh ra từ “cách mạng”. Tôi không biết nó là gì. Tôi chỉ biết rằng người ta đã giết vợ tôi đang có thai trước mắt tôi. Họ đốt trang trại của tôi. Tôi muốn trả thù.” Khi hiểu điều đó, cái kết của Benigno, khi ông quyết định rời Cuba (sang Pháp lưu vong) vì không còn đồng ý với chế độ, đã mang một chiều sâu khác. Người ta thường nghĩ: đấu tranh, sống sót, trở về, được tôn là anh hùng. Nhưng ông ấy đã chọn từ bỏ địa vị anh hùng của mình để nói: “Tôi không còn đồng ý nữa.” Và rốt cuộc ông chết trong nghèo khổ ở Paris. Dù không đồng ý với ông hay không, cái hành động từ bỏ hào quang để giữ lấy lương tâm, tôi cho đó là một hình thức giữ phẩm giá.

Tương tự với người lính Bolivia trong phim, tôi đặc biệt muốn giữ lời chứng của ông ta: “Người ta bảo chúng tôi bị ép buộc. Không. Chúng tôi chiến đấu chống Che vì đó là nghĩa vụ quân nhân, bảo vệ đất nước trước kẻ thù từ bên ngoài xâm nhập.” Những người ủng hộ Guevara sẽ không muốn nghe điều đó. Nhưng tôi để mọi phía lên tiếng, vì tôi không muốn khán giả rời rạp với câu trả lời định sẵn. Tôi muốn họ rời đi với đầy câu hỏi, rồi tự mở sách lịch sử, rồi tự soi chiếu vào những gì đang xảy ra trên thế giới hôm nay.

Phim cũng tiết lộ mối liên hệ với nước Pháp, liên quan đến vai trò của tướng De Gaulle. Là một người Pháp, điều đó có ý nghĩa gì với ông khi nhắc lại mối liên hệ này 60 năm sau?

De Gaulle là nhân vật không thể bị tấn công, theo nghĩa ngày nay mọi phía chính trị đều muốn nhận về phe của ông. Tôi không phải chuyên gia về De Gaulle, nhưng tôi đọc nhiều tiểu sử. Có một điều buồn cười mà không ai hỏi tôi: De Gaulle đã giúp những người sống sót sau chiến dịch Che trở về Cuba an toàn vào tháng 3 năm 1968. Hai tháng sau, tháng 5 năm 1968, sinh viên Pháp xuống đường giương ảnh Che và hô: “Đả đảo De Gaulle! Chúng ta là Guevara!” Thật mỉa mai, người duy nhất giúp những người sống sót của Che lại chính là De Gaulle.

Và điều De Gaulle đại diện đó là thứ chúng tôi đã mất, mà nước Pháp đã đánh mất từ lâu rồi. De Gaulle rút Pháp khỏi NATO, còn tổng thống hiện nay thì đưa Pháp quay trở lại. Tôi không muốn áp đặt quan điểm chính trị, nhưng tôi muốn nói là De Gaulle có cái tầm để nói những gì có thể làm Mỹ phật lòng, và cũng có thể làm Nga phật lòng, mà không sợ.

Và nghiêm túc mà nói, có một sự tôn trọng lẫn nhau, ngưỡng mộ nhau, ít nhất là trong giai đoạn đầu, giữa De Gaulle và Fidel Castro, giữa những người đã kháng chiến, giải phóng.

Khi ông lần đầu tiếp xúc với câu chuyện về những người thân cận của Che còn sống sót, liệu ông có xuất phát từ một lập trường cánh tả không?

Tôi hay tự đặt câu hỏi về bản thân, thậm chí ngay trước ngày bầu cử, tôi có thể trong 24 giờ bị người này gọi là cực hữu, người kia gọi là cực tả hay “bobo gaucho”, ( những người giàu có, sống thoải mái nhưng tự nhận là cánh tả).

Về phim tài liệu này, tôi nghĩ xem xong không ai có thể kết luận “đây là phim của một người cực tả.” Còn câu hỏi mà mọi người thường né khi đứng trước ống kính: tôi có bầu cho cánh tả không? Có. Nhưng tôi là kẻ có đặc quyền trong cuộc đời, nên có vẻ dễ dàng giảng đạo cho người khác.

Trên thực tế, tôi thậm chí cảm thấy có lỗi khi ở Cannes này, trước hết vì các chiến binh đó đã không còn ở đây để cùng tôi dự. Họ đã mất. Và còn vì chúng tôi khó có thể thấy thoải mái, khi được ngồi ở Cannes trong khi người dân Cuba đang chịu đựng, khốn khổ. Tôi là người nước ngoài làm phim về lịch sử của họ, và có một cái gì đó không ổn ở đó. Nhưng khi tôi làm được một bộ phim về Che và nó có mặt tại Cannes, nghĩa là nó sẽ được xem. Vậy là tôi đã thắng cái chết một chút nào đó, tức là câu chuyện này sẽ còn mãi mãi, vì nó đã được khắc trên phim nhựa.

Ngày 26/07 hàng năm được UNESCO chọn làm Ngày Quốc tế Bảo tồn Hệ sinh thái Rừng ngập mặn, kể từ năm 2015, nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của rừng ngập mặn và khuyến khích việc bảo vệ chúng. Tại Việt Nam, một trong những nước phải chịu nhiều tác động biến đổi khí hậu, nước biển không ngừng dâng cao, rừng ngập mặn là một tuyến phòng thủ tự nhiên không thể thiếu trước những tác động khắc nghiệt của tự nhiên.

Không chỉ đóng vai trò bảo vệ bờ biển, hệ sinh thái đặc biệt này còn là nơi trú ngụ của nhiều loài sinh vật, góp phần vào sinh kế của người dân ven biển. Tuy nhiên, áp lực từ đô thị hóa, nuôi trồng thủy sản đã khiến diện tích rừng ngập mặn suy giảm đáng kể. 

Để hiểu rõ hơn về thực trạng, thách thức về bảo tồn rừng ngập mặn ở Việt Nam, RFI tiếng Việt đã có cuộc trao đổi với tiến sĩ Lê Anh Tuấn, giảng viên khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên của Đại học Cần Thơ.

RFI : Báo chí Việt Nam thường gọi rừng ngập mặn là bức tường xanh, lá chắn sinh thái … Tiến sĩ có thể giải thích cho thính giả - độc giả của đài RFI tiếng Việt được biết rừng ngập mặn là gì, có những nét đặc biệt về sinh thái như thế nào ?

TS. Lê Anh Tuấn : Rừng ngập mặn là những cánh rừng phát triển ở những khu đất đang bị ngập do nước mặn, đặc biệt là nước từ biển. Rừng ngập mặn có một vai trò rất lớn, là một lá chắn để bảo vệ vùng bờ biển và tạo ra một hệ sinh thái rất độc đáo cho các khu vực xung quanh, đồng thời là một nguồn phát triển sinh kế cho người dân, cũng như ổn định bờ biển của Việt Nam.

Ở Việt Nam thì rừng ngập mặn tập trung nhiều nhất là ở vùng bán đảo Cà Mau, ở đồng bằng sông Cửu Long. Vào khoảng năm 1953-1954, diện tích rừng rất lớn, khoảng hơn 71.300 ha. Nhưng tới năm 1992 thì diện tích rừng ngập mặn bị thu hẹp rất nhiều, chỉ còn khoảng 33.000 ha.

Một lý do là chiến tranh Việt Nam trước năm 1975, cùng với việc sử dụng chất diệt cỏ nên diện tích rừng ngập mặn bị thu hẹp. Rồi người ta sử dụng rừng ngập mặn để khai thác gỗ hoặc là chế biến than củi làm chất đốt. Rừng ngập mặn cũng bị người ta chuyển sang sản xuất nuôi trồng thủy sản, như là nuôi tôm hay nuôi cua. Khi sản xuất được mở rộng thì rừng ngập mặn bị thu hẹp lại.

Nhưng mà sau đó thì người ta nhận thấy rằng rừng ngập mặn có một vai trò rất lớn trong hệ sinh thái và đồng thời bảo vệ vùng bờ biển nên có nhiều chương trình để phục hồi rừng ngập mặn, đặc biệt là từ những năm 1995 trở đi, song song với chương trình gọi là phục hồi rừng trên toàn quốc và kèm theo đó là chương trình mà trồng rừng 5 triệu ha rừng nữa. Đây là một nỗ lực rất lớn để phục hồi lại rừng ngập mặn.

Đồng thời cũng có rất nhiều chương trình tài trợ cho việc bảo vệ rừng ngập mặn và khôi phục lại những hệ sinh thái ở vùng ngập rừng ngập mặn, đặc biệt là các vùng ven biển đồng bằng Sông Cửu Long, một số vùng ở Cần Giờ của Sài Gòn, một số vùng miền Trung như là vùng đầm phá Tam Giang hoặc là một số vùng ven biển ở phía Bắc thì rừng gặp mặn bắt đầu khôi phục dần dần.

Tuy nhiên cũng có rất nhiều thách thức, do biến đổi khí hậu chẳng hạn, hoặc là do sự phát triển của dân số và sản xuất, nên diện tích rừng ngập mặn vẫn không được nhiều như mong muốn. Và đặc biệt, do nước biển dâng và thiên tai, nên rừng ngập mặn ở vùng bán đảo Cà Mau đang có khuynh hướng bị thu hẹp, bị xói lở rất mạnh ở mũi Cà Mau bên phía biển đông. Nhưng một phần phù sa lại đắp cho vùng biển phía tây, nên rừng ngập mặn đang có khuynh hướng phát triển về phía tây, trong khi phía đông thì bị thu hẹp lại.

RFI : Vai trò của rừng ngập mặn trong việc chống biến đổi khí hậu là gì ?

TS. Lê Anh Tuấn : Thứ nhất, rừng ngập mặn có sinh khối rất lớn. Các cây rừng ngập mặn, ví dụ như là cây mắm, cây đước, cây bần, phát triển mạnh, tạo ra một sinh khối rất lớn và dày đặc. Các rừng này sẽ hấp thụ lượng carbon (CO2) và đồng thời nhả ra oxy cho khu vực.

Đồng thời rừng ngập mặn có vai trò che chắn sự tàn phá của sóng biển hay sự tàn phá của những trận bão nhiệt đới, để bảo vệ sản xuất và đời sống của người dân ở bên trong. Rừng ngập mặn cũng là nơi trú ngụ của rất nhiều loài chim, cá, và những loài chim cá này tạo ra một cảnh quan, một sự đa dạng sinh học cho khu vực.

RFI : Với vai trò của rừng gập mặn trong việc chống biến đổi khí hậu như vậy, có thể hiểu là Việt Nam, đặc biệt là khu vực đồng bằng sông Cửu Long, rất cần rừng ngập mặn. Vậy ngoài tác dụng về chống biến đổi khí hậu thì rừng ngập mặn còn có vai trò gì đối với sinh kế của người dân Việt Nam ?

TS.Lê Anh Tuấn : Rừng ngập mặn là nơi trú ngụ của rất nhiều loại thủy sản, như các loại tôm, cua, sò, ốc khác nhau. Người dân có thể dựa vào rừng ngập mặn để nuôi tôm, rồi nuôi cua hay là nuôi sò, nuôi ốc, hoặc là người ta có thể tạo ra những sản phẩm phụ như là cây gỗ hay là tạo ra hoạt động du lịch, du lịch sinh thái ở những vùng như vậy. Đó là một cơ sở để tạo ra sinh kế của cộng đồng và thêm nguồn thu cho cho chính quyền địa phương ở đó.

RFI : Ở nhiều nước trên thế giới thì rừng ngập mặn bị tàn phá vì nhiều lý do. Tình hình tại Việt Nam, như tiến sĩ đã phân tích, diện tích rừng ngập mặn cũng đã giảm, về lịch sử thì có thể nói là do chiến tranh Việt Nam từ những năm trước 1975. Sau này thì có thể nói đến hai yếu tố, thứ nhất là biến đổi khí hậu, thứ hai là hoạt động của con người cũng đã góp phần là tàn phá, thu hẹp cái rừng ngập mặn. Vậy còn về chất lượng rừng ngập mặn hiện nay thì ra sao ?

TS. Lê Anh Tuấn : Tôi cho rằng vùng rừng ngập mặn mà được khôi phục và bảo tồn thì chất lượng sẽ tốt hơn rất là nhiều. Ví dụ như ngày xưa là rừng ngập mặn ở Cần Giờ ở khu vực Sài Gòn bị tàn phá rất nhiều. Nhưng bây giờ rừng này đã phục hồi và có rất nhiều loài chim muông và thú, hay cá tụ về. Vùng bản đảo Cà Mau người ta cũng ghi nhận như vậy.

Tuy nhiên, do sự giằng co giữa con người và thiên nhiên, biến đổi khí hậu, hoặc do sự quản lý lỏng lẻo, người ta có thể đi vào trong một khu rừng ngập mặn, chặt phá trộm hoặc là lén lút mở rộng diện tích nuôi tôm. Về mặt pháp luật, họ bị ngăn cấm rất nhiều, nhưng mà vấn đề là quản lý của chính quyền địa phương ở mỗi khu vực thì khác nhau, nơi làm tốt thì có thể rừng ngập mặn phát triển nhiều và đóng vai trò khôi phục lại hệ sinh thái và bảo vệ cái bờ biển khu vực đó.

Còn những nơi quản lý lỏng lẻo, để cho người dân vô chặt phá, hoặc ở những vùng chịu những tác động của sóng biển bị xói lở hay là do những yếu tố thiên tai khác thì rừng ngập mặn đang thu hẹp. Nhìn trên bản đồ, chúng ta thấy rằng sự thu hẹp hay là mở rộng rừng ngập mặn không đồng đều ở các vùng khác nhau của Việt Nam.

RFI : Thưa tiến sĩ Lê Anh Tuấn, ông là chuyên gia về môi trường và tài nguyên thiên nhiên, theo ông đâu là những khó khăn, những thách thức trong thời gian tới đây để bảo vệ, khôi phục rừng ngập mặn tại Việt Nam mà vẫn bảo đảm được sinh kế cho người dân ?

TS.Lê Anh Tuấn : Một trong những thách thức để bảo vệ rừng ngập mặn là chúng ta phải nhận diện lại những mối đe dọa đến diện tích rừng ngập mặn.

Thí dụ như là sạt lở bờ biển, sự suy giảm phù sa của sông Cửu Long khi ra biển, bởi vì rừng ngập mặn là một bãi bồi nhận phù sa đổ ra ngoài biển. Và những phù sa này hiện nay đang có khuynh hướng giảm đi, do sự hình thành của các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mê Kông. Đồng thời tình trạng khai thác cát bừa bãi ở vùng thượng nguồn làm cho lượng phù sa đi đến vùng bờ biển cũng ít đi. Và khi phù sa ít đi thì không còn bồi đắp lại mũi Cà Mau nữa. Điều này vừa có yếu tố con người, vừa có yếu tố tự nhiên.

Thứ hai, vấn đề là quản lý và khôi phục lại những cánh rừng ngập mặn. Nếu chúng ta có rất nhiều biện pháp mà quản lý cách chặt chẽ thì chúng ta có thể giữ được những rừng ngập mặn đó để phát triển. Còn nếu chúng ta lơi lỏng trong quản lý, để cho một số người khai thác bất hợp pháp lấy củi hoặc mở rộng diện tích canh tác thì lúc đó rừng ngập mặn sẽ bị đe dọa. Tôi nghĩ rằng là đây là một biện pháp rất tổng hợp, tuy nhiên diện tích mà chúng ta cần phải bảo vệ và duy trì quá lớn so với sức của con người ở mỗi địa phương. Thế nên, cần phải có một sự phối hợp mạnh mẽ giữa chính quyền địa phương với các cơ quan quản lý rừng, với các nhà khoa học, đồng thời phải nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc bảo vệ và nhận diện sự bền vững của rừng ngập mặn.

Nếu chúng ta biết cách bảo vệ thì rừng ngập mặn sẽ tiếp tục phục vụ lại chính con người chúng ta, mà chúng ta cũng có thể dừng rừng ngập mặn để hạn chế những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

RFI : Theo ông, mô hình phục hồi rừng ngập mặn nào của Việt Nam hiện nay đang được đánh giá là hiệu quả ?

TS. Lê Anh Tuấn : Tôi nghĩ một mô hình tốt là phải có sự phối hợp giữa chính quyền và người dân trong cộng đồng. Cụ thể là ở một số nơi, chính quyền đã giao một số khu rừng ngập mặn cho người dân quản lý và bảo vệ. Người ta có thể sử dụng diện tích mặt nước để nuôi tôm, nuôi cua để khai thác và đồng thời người ta có thể phát triển được du lịch cộng đồng tại chỗ, để tăng thêm thu nhập khi mà người dân phải cùng với chính phủ bảo vệ rừng ngập mặn. 

RFI : Việt Nam có được các tổ chức quốc tế, các hiệp hội bảo vệ môi trường - sinh thái hỗ trợ trong các chương trình phục hồi và bảo vệ rừng ngập mặn hay không ?

TS. Lê Anh Tuấn : Theo tôi biết là có rất nhiều chương trình để phục hồi rừng ngập mặn, như là chương trình của chính phủ Đức, hay là chương trình để thành lập vườn quốc gia mũi Cà Mau, hoặc là một số tổ chức phi chính phủ khác tài trợ cho những chương trình trồng rừng ngập ngập mặn và khuyến khích giới trẻ Việt Nam tham gia bảo vệ rừng ngập mặn đó, cùng nhau có những chiến dịch trồng lại những rừng ngập mặn.

Cũng có một số chương trình của chính phủ Pháp để phục hồi lại một số rừng ngập mặn, nhưng mà các chương trình đó thì không kéo dài và nguồn kinh phí thì không có nhiều như là một số tổ chức khác của Đức chẳng hạn.

RFI : Giữa việc khôi phục diện tích, mở rộng diện tích rừng ngập mặn và việc cải thiện nâng cao chất lượng của rừng ngập mặn, thì theo ý kiến đánh giá của tiến sĩ, điều nào là quan trọng hơn đối với Việt Nam để có thể chống biến đổi khí hậu ?

TS. Lê Anh Tuấn : Tôi nghĩ rằng hiện nay chúng ta phải có một cái giải pháp tương đối tổng hợp. Chúng ta cũng đừng dựa vào một giải pháp duy nhất nào đó.

Thứ nhất là về chính sách, phải tiếp tục duy trì ngân sách để phát triển rừng ngập mặn. Thứ hai là phải có sự tham gia của các nhà khoa học, sử dụng những công công cụ hiện đại để chúng ta quản lý rừng ngập mặn tốt hơn. Ví dụ như dùng viễn thám hay là dùng máy bay không người lái để tuần tiễu, tìm cách phát hiện ra những nơi nào rừng ngập mặn đang bị tàn phá hay là xâm hại, hoặc sử dụng những biện pháp, kể cả những biện pháp đơn giản, như trồng rừng lại bằng sức người, theo từng nhóm nhỏ, trồng lại rừng ở những bãi bồi, những chỗ mà rừng ngập mặn bị mất đi hoặc là chúng ta có thể tìm ra những biện pháp hỗ trợ người dân không xâm phạm rừng ngập mặn, nhưng vẫn có thể có được những sinh kế ở trên cái đất rừng ngập mặn đó.

Ví dụ như là người ta có thể giành lại một khoảng 20-25 hay là 30% diện tích mặt nước ở trong rừng ngập mặn để người ta nuôi tôm, cua hoặc là các sản vật khác chẳng hạn, mà không làm ảnh hưởng tới rừng ngập mặn. Và trong khi nuôi trồng như vậy thì người ta cũng có biện pháp bảo vệ rừng ngập mặn, phát hiện ra những người lạ xâm lấn vào trong khu rừng đó, đồng thời có thể cảnh báo cho chính quyền khi mà rừng ngập mặn gặp những mối đe dọa khác, ví dụ như sạt lở hay là ô nhiễm do hoạt động sản xuất khác. Ví dụ người sản xuất công nghiệp xả thải không qua xử lý thì có thể ảnh hưởng tới rừng ngập mặn. Như vậy, chính người được giao rừng sẽ là người cùng với chính quyền bảo vệ lại rừng ngập mặn.

Và tôi nghĩ rằng cũng nên có những chương trình bền bỉ để giúp cho cộng đồng hay là các bạn trẻ hiểu rõ vai trò của rừng ngập mặn, để cùng nhau bảo vệ. Chúng ta không nên nghĩ rừng chỉ là rừng mà rừng còn có nhiều tác dụng về nguồn nước, về khí hậu, về đất đai và hệ sinh thái, có rất nhiều lợi ích trong đó.

RFI Tiếng Việt chân thành cảm ơn tiến sĩ Lê Anh Tuấn, giảng viên khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên của Đại học Cần Thơ, đã tham gia chương trình hôm nay.