Reportaże i dokumenty Polskiego Radia

Słysząc "pomordowani na Wschodzie", myślimy o oficerach Wojska Polskiego. Tymczasem w cieniu tej tragedii kryje się równie poruszająca historia polskich policjantów, elitarnej formacji II RP, znanej z profesjonalizmu, nieskazitelnej opinii i patriotyzmu. Wielu z nich było powstańcami, obrońcami Kresów czy weteranami wojny 1919-1920. W 1940 roku Sowieci zamordowali około 12 tysięcy funkcjonariuszy, niemal połowę całej formacji. Ostaszków, Starobielsk i Miednoje stały się miejscami ich zagłady. W reportażu ich losy wspominają dzieci, a kontekst przybliżają eksperci i świadkowie ekshumacji: Aleksander Załęski oraz Michał Wykowski.

Reportaż Adam Bogoryja-Zakrzewskiego opowiada o rolnikach z terenów planowanego CPK, uwięzionych między decyzjami państwa a realiami życia. Proponowane odszkodowania nie pozwolą im kupić gospodarstw o podobnym standardzie, a mają tylko 120 dni na decyzję. Państwo oferuje wyłącznie pieniądze, nie zapewniając ziemi. Dla rolników to ryzyko utraty dorobku pokoleń. Ich gospodarstwo ma wyjątkowo dobrą ziemię. Aż 90% to gleba II klasy, a takich gruntów w Polsce jest zaledwie 7 procent. Do tego dochodzi lokalizacja. 45 km od targowiska w Broniszach, gdzie sprzedają swoje produkty. Większość sąsiadów sprzedała ziemię w Programie Dobrowolnych Nabyć. Zostali ci, dla których ziemia to życie. Państwo Bonieccy i jedna rodzina wciąż odmawiają, przekonani, że na wywłaszczeniu stracą.

Trzy pokolenia, trzy Wielkanoce i jedna rodzina. Reportaż to święta wielkanocne we wspomnieniach Babci, Mamy i wnuczki. To opowieść o przeżywaniu Świąt oraz zwyczajach Wielkanocnych przed wojną, w czasach Peerelu i współcześnie. Babcia wspomina święta sprzed wojny, zapach świeżo pieczonego chleba, gwar pełnej izby i długie przygotowania. Mama dorastała w czasach PRL‑u, gdy skromność była codziennością. Wnuczka patrzy na Wielkanoc współcześnie, szybciej, wygodniej i często bardziej symbolicznie, lecz wciąż z potrzebą bliskości. Zmieniło się wiele. Zmieniło się tempo życia, dostępność wszystkiego i sposób przygotowania Świąt. Czy coś straciliśmy? A może zyskaliśmy?

Reportaż Antoniego Rokickiego pokazuje barwny, pełen symboli świat dawnych zwyczajów wielkanocnych. To nie tylko dobrze znane malowanie pisanek, ale także pogrzeb żuru i śledzia, palenie Judasza i tajemnicza Siuda Baba. Bohaterką reportażu jest Stanisława Mąka, twórczyni ludowa z Rożdżałowa, dla której pisanie pisanek jest formą modlitwy i sposobem zachowanie. Artystka wspomina wielkanocne zwyczaje w swoim rodzinnym domu, opowiada o życiu na wsi i o tym, jak polska wieś staje się główną bohaterką jej obrazów. Jej prace trafiają do kolekcjonerów z całego kraju, a szczególne uznanie budzą pisanki. To małe arcydzieła sztuki, tworzone z niezwykłą precyzją i sercem. Reportaż powstał w 2019 roku.

Reportaż opowiada o dramatycznej drodze Marii Gordziejko, jednej z tysięcy polskich dzieci wywiezionych w głąb Związku Sowieckiego podczas pierwszej masowej deportacji z 10 lutego 1940 roku. Jako ośmiolatka została wywieziona z Kosowa Poleskiego do specposiołka Szubunia w tajdze pod Archangielskiem. Żyła tam w barakach po zmarłych zesłańcach, w głodzie, mrozie i ciężkiej pracy, nie wiedząc, co stało się z aresztowanym wcześniej ojcem. Przełom przyniosło porozumienie Sikorski–Majski i formowanie Armii Andersa. Podczas ewakuacji Maria, rozdzielona z chorą matką, trafiła do grupy dzieci kierowanych na Bliski Wschód. W ramach brytyjskiej akcji ratunkowej około 18 tysięcy polskich dzieci przewieziono do Libanu, Indii, RPA, Nowej Zelandii, Meksyku i Iranu. W Iranie schronienie znalazła także Maria.

Ta historia ma dwóch bohaterów. Roberta i pompę LVAD. On to mężczyzna, którego serce pracowało już tylko na 8 procent. Ona to cicha, niewidoczna maszyna, która nie bije i nie czuje, a jednak podtrzymuje życie. Gdy po zatorze płucnym i udarze jego serce zaczęło gasnąć, to właśnie LVAD przejęła zadanie, którego nie mogło już wykonać. Od tamtej chwili są nierozłączni. Robert nosi pompę w torbie, a przewód biegnący do brzucha przypomina, że każda bateria i każda noc podłączona do prądu to kolejny dzień. Zamiast bicia serca słyszy jednostajny szum, ale znów oddycha, chodzi, pracuje na budowie i planuje. To opowieść o duecie, który z 8 procent zrobił powrót do normalności.

Reportaż zabiera w podróż do świata, który, jak pisał Wiesław Myśliwski, odszedł już w cień historii. Do świata kultury chłopskiej, zwartej, samowystarczalnej i zakorzenionej w rytmie natury. Myśliwski ogłosił jej śmierć nie dlatego, że zniknęli ludzie, lecz dlatego, że zniknęły warunki, które ją tworzyły. Nowoczesność i telewizja otworzyły okna na "wszędzie", odbierając wsi jej własny głos. Dziś miejsce kultury chłopskiej zajmuje kultura ludowa. Ale jest to zjawisko wtórne. Powtarza dawne wzorce, lecz nie tworzy nowych. Czy zurbanizowana wieś ocali tradycję, czy ulegnie globalnej uniformizacji od Brukseli po Dołhobrody nad Bugiem? W reportażu głos zabierają malarz Stanisław Baj, pisarz Wiesław Myśliwski, aktor Stefan Schmidt i mieszkańcy Dołhobród. Reportaż powstał w 2005 roku.

Andrzej Puskarz z wykształcenia był piekarzem, z zawodu listonoszem. Po godzinach razem z żoną Magdaleną byli strażakami-ochotnikami. Nocą 26 września 2022 roku wyruszyli razem z kolegami z ochotniczej straży pożarnej na akcję ratowniczą. Mieli pomóc rannej kobiecie, która na autostradzie potrąciła łosia. Niestety, był to ostatni wyjazd Andrzeja. Antoni Rokicki po trzech latach od tej tragicznej nocy odwiedza Balice pod Krakowem i rozmawia z rodziną zmarłego. Bliscy Andrzeja Puskarza wspominają, że "był duszą towarzystwa, zawsze można było na nim polegać i robił najlepsze rogale w Balicach". Jak poradzili sobie z traumą po stracie męża, taty? Co czują, gdy w mieście zaczyna rozbrzmiewać strażacka syrena?

Reportaż opowiada o niezwykłej odwadze zwykłych ludzi. O tych, którzy w obliczu śmiertelnego zagrożenia decydowali się ratować swoich żydowskich sąsiadów, przyjaciół, a czasem zupełnie obcych. Za swoją postawę zostali uhonorowani jednym z najważniejszych moralnych wyróżnień świata, tytułem "Sprawiedliwi wśród Narodów Świata". Przyznaje go Instytut Yad Vashem w Jerozolimie, a 24 marca, ustanowiony Narodowym Dniem Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, jest symbolicznym tłem tej historii. Reportaż powstał w 2010 roku.

Reportaż opowiada o niezwykłej drodze Tomasza Łukaszuka, chłopca z Gdyni, który po emigracji do Kanady stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych polityków Alberty. Jego życie rozpięte jest między dwoma światami: w Polsce był Tomaszem, w Kanadzie stał się Thomasem. Wszystko zaczęło się od dramatycznej decyzji jego ojca, marynarza, który w 1979 roku poprosił o azyl, zostawiając rodzinę w realiach PRL-u. Po trzech latach rozłąki matka i synowie dołączyli do niego, zaczynając nowe życie najpierw w Nowej Szkocji, potem w Albercie. Reportaż śledzi drogę chłopca uczącego się języka, kultury i własnej tożsamości, aż po moment, gdy jako pierwszy Kanadyjczyk polskiego pochodzenia zostaje wicepremierem Alberty. Wizyta w Gdyni, miejscu symbolicznie związanym z polskimi wyjazdami za granicę, staje się dla niego okazją do refleksji nad ceną emigracji, pamięcią o miejscu, z którego pochodzi, i tym, jak rodzi się w człowieku nowe życie.