Studium Generale UU Podcast

Oorlogen worden steeds meer met digitale wapens gevoerd. Naast DDoS-aanvallen en hacks, draait de online strijd vooral om het beïnvloeden van de publieke opinie. Echte informatie en nepnieuws zijn vaak moeilijk te onderscheiden. Hoe beïnvloedt desinformatie het verloop van conflicten? Rusland-expert dr. Mariëlle Wijermars (UM) vertelt over de online dynamiek van Russische desinformatie en hoe Oekraïense burgers tegenmacht organiseren. 

Jongeren lezen steeds minder en slechter. Een kwart van hen haalt zelfs het basisniveau niet. Ook in de rest van de maatschappij neemt de geletterdheid af. De potentiële gevolgen zijn groot. Om mee te komen in de samenleving moet je goed kunnen lezen en schrijven. Wie bijsluiters van medicijnen niet begrijpt, of geen klacht kan indienen bij een onterechte boete, staat al snel aan de zijlijn. Hoe zijn we in deze leescrisis beland? En hoe kan het leesonderwijs beter? Luister naar letterkundige prof. Yra van Dijk. 

A few years ago, philosopher Hanno Sauer (Utrecht University) shocked many of his colleagues by stating that ‘old’ philosophy is overrated. He wrote in a much-read article: “We can learn surprisingly little about philosophical problems by studying the works of the ‘great’ historical philosophers such as Aristotle, Hegel or Wittgenstein’.

When a small Twitter storm arose, he wondered whether he should change his position and in what way. Is the history of philosophy philosophically relevant?

Ons leven barst van de keuzes. Maar hoe vrij zijn we in de beslissingen die we maken? Volgens sommige wetenschappers is de vrije wil een illusie: je omgeving, je opvoeding en je brein sturen je acties, nog voor je je daar zelf van bewust bent.

Filosoof Lieke Asma (Munich School of Philosophy) ziet het anders. Dat je onbewuste voorkeuren hebt, betekent niet dat je geen eigen keuzes kan maken. Hoe moeten we vrije wil definiëren?

Volgens het existentialisme is wat je doet bepalend voor wie je bent. Door het idee dat je je eigen leven kunt beïnvloeden ontstaat vrijheid, stelt Sartre. De ideeën van Sarte en de Beauvoir wonnen in de jaren 40 en 50 aan populariteit maar werden daarna ook bekritiseerd. Want hoeveel keuze heb je daadwerkelijk in je leven? In ons digitale tijdperk lijken de mogelijkheden weliswaar eindeloos, maar hoeveel heb je te zeggen over de zaken die er echt toe doen? Volgens dr. Simon Gusman (UU) is die kritiek op het existentialisme onterecht, en kunnen we deze inzichten juist nu goed gebruiken. Hoe helpt deze filosofie ons om de controle terug te winnen over wat echt belangrijk is?

Rede en geloof worden vaak tegenover elkaar gezet: aan de ene kant de atheïstische wetenschapper die de oerknal probeert te bewijzen, aan de andere kant de gelovige die ‘voelt’ dat er een goddelijke kracht bestaat. Religie wordt gezien als antwoord op vragen waar de wetenschap niks mee kan, zoals wat de zin van het leven is. Geloof is een kwestie van het hart, wetenschap van het hoofd.

Er is doorgaans geen gebrek aan aandacht voor geweld tégen vrouwen. Maar over geweld dóór vrouwen is veel minder bekend. Toch maken ook zij zich schuldig aan moord en doodslag – 7% van de TBS-patiënten is vrouw.

Forensisch psycholoog prof. Vivienne de Vogel (Hogeschool Utrecht) onderzoekt deze groep al meer dan tien jaar. Wat weten we over de motieven en oorzaken van crimineel gedrag door vrouwen? Zijn er verschillen met mannen? En hoe komt het dat vrouwen vaak milder gestraft worden dan mannen?

Zorgeloos op vliegvakantie gaan, een hamburger bestellen of een nieuwe telefoon kopen: voor veel mensen kan dat eigenlijk niet meer. We zijn ons steeds meer bewust geworden van de negatieve impact die ons gedrag heeft op het klimaat en het milieu, en dat creëert veel ethisch ongemak.

We denken dat wetenschappers zich met harde feiten bezighouden. Maar de in 2022 overleden filosoof Bruno Latour liet zien dat daar weinig van klopt. Hij observeerde onderzoekers in het laboratorium en concludeerde dat ze geen ontdekkingen doen, maar zelf kennis produceren. Niet alle wetenschappers waren daar blij mee. Zo leek het alsof ze de feiten uit hun duim zogen.

Volgens critici ondermijnde Latour met zijn beweringen het gezag van de wetenschap en heeft hij er zo aan bijgedragen dat complotdenkers en klimaatontkenners het tot president kunnen schoppen. Is deze kritiek terecht? Of maakt Latour wel degelijk een onderscheid tussen feit en fictie? Filosoof en Latourkenner dr. Arjen Kleinherenbrink (RU) legt het uit.

We innoveren erop los om efficiënter voedsel te produceren. Door genetische modificatie van landbouwgewassen brengen rijst, mais en tarwe bijvoorbeeld dubbel zoveel op dan vijftig jaar geleden. Volgens innovatiewetenschapper dr. Koen Beumer (UU) is er een keerzijde. Dit soort vernieuwende technologieën worden vrijwel altijd ontwikkeld met een verdienmodel en verspreid in een marktsysteem gericht op het Westen, waarbij er weinig oog is voor de behoeftes en initiatieven in de Global South. Zo kan innovatie ongelijkheid in de hand werken. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat vernieuwing in de voedselindustrie een duurzaam alternatief biedt én de wereldwijde gelijkheid bevordert?

In samenwerking met het Copernicus Institute of Sustainable Development & Future Food Utrecht (UU).