“Een vriend vertelt mij dat hij zijn broer heeft verloren, en ik word mij bewust van zijn pijn. Wat voor soort bewustzijn is dit? Ik wil mij hier niet bezighouden met de grond waarop ik dit lijden afleid. Misschien is zijn gezicht bleek en vertrokken, zijn stem zonder klank en gespannen. Misschien drukt hij zijn verdriet ook in woorden uit.

Natuurlijk kunnen al deze dingen onderzocht worden, maar dat is niet mijn bedoeling hier. Ik wil weten — niet hoe ik tot dit bewustzijn kom — maar wat dit bewustzijn zelf is.” 

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Edith Stein haar zoektocht naar het wezen van de empathie uit. 

Waarom vond Stein dat filosofie een roeping is? 

En hoe maakt zij van Thomas van Aquino een fenomenoloog? 

En op welke vormt het feit dat zij tot haar dood in Auschwitz een indrukwekkend, authentiek leven leidde, ook een belemmering? 

Te gast is Richard Steenvoorde 

De denker die centraal staat is Stein 

“Ik was verantwoordelijk voor mijn lichaam en ook voor mijn ras, voor mijn voorouders. Ik bekeek mezelf met een objectieve blik, ontdekte mijn zwartheid, mijn etnische kenmerken - en mijn oren begonnen te tuiten: kannibalisme, geestelijke achterstand, fetisjisme, raciale gebreken, slavenschepen en vooral, vooral: de goedmoedige grijns van Y a bon banania.” 

Op deze manier drukte de filosoof Frantz Fanon uit, hoe door de blik van een wit persoon, het volle gewicht van racisme op hem neerdaalt. 

Waarom is volgens Fanon het geweld van de kolonisator niet hetzelfde als het geweld van de gekoloniseerde? 

Welke rol speelde zijn psychiatrische praktijk in zijn filosofie? 

En hoe zijn de politieke strijd en de existentiële strijd verbonden? 

Te gast is Sam de Vlieger 

De denker die centraal staat: Fanon

"Theologie is antropologie” 

Zo zette de negentiende-eeuwse filosoof Ludwig Feuerbach de kern van zijn atheïstische project uiteen. 

Waarom is volgens Feuerbach religie een vorm van project en bestudering van religie dus een vorm van antropologie? 

Wat maakte dat Marx dankzij Feuerbach definitief van zijn geloof viel? 

Waarom is protestantisme al een eerste vorm van secularisatie? 

Te gast is Sem Krepel 

De denker die centraal staat: Feuerbach

“Geschiedenis zou, wanneer we haar beschouwen als meer dan louter een verzameling van anekdotes en chronologieën, kunnen leiden tot een fundamentele verandering in de heersende visie op wetenschap.” 

Zo begint het beroemde werk Structure of Scientific Revolutions van Thomas Kuhn, waarin hij zijn theorie over de opkomst en neergang van wetenschappelijke paradigma’s uiteenzet. 

Waarom zijn wetenschappers volgens Kuhn juist bijna nooit bezig met falsificeren, zoals Karl Popper beweert? 

Hoe kwam hij aan zijn bijnaam the worst enemy of science? 

En waarom is Einsteins uitspraak “God dobbelt niet” een teken van crisis? 

Te gast is Pieter Beck 

De denker die centraal staat is Kuhn

"Het leven is lijden" 

Op deze manier drukte Siddharta Gautama, de Boeddha, uit dat de mens in een oneindige cyclus zit van geboren worden, leven en sterven. 

Waarom was de verlichting die de Boeddha bereikte een bevrijding voor hemzelf en alle wezens? 
Denkt de Boeddha nou dat er een zelf is of juist niet? 
En op welke manier ontketende hij een revolutie tegen de hindoeistische religieuze en maatschappelijke kaders? 

Te gast is Michel Dijkstra
De denker die centraal staat is de Boeddha

"Dezelfde monotonie, dezelfde onbeweeglijkheid in de verre sterren. De eeuwigheid voert in het oneindige onverstoorbaar dezelfde shows op." 

Op deze manier drukte de Franse revolutionair en filosoof Louis Blanqui uit dat oneindigheid niet alleen aanlokkelijk, maar ook beangstigend of verlammend kan zijn. 

Wat is het verschil tussen het werkelijk oneindige en potentieel oneindige? 

Waarom kunnen we ons makkelijker een eeuwige hel, dan een eeuwige hemel indenken? 

En wat hebben Kant, Nietzsche en Camus met de afwas te maken? 

Te gast is Victor Gijsbers 

De denker die centraal staat is Oneindigheid

“We moeten de ervaring beschermen tegen de filosofie” 

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof en psycholoog William James uit wat de kern van zijn project is. 

Wat bedoelt James met de door hem geïntroduceerde term “stream of consciousness”? 

Waarom moeten we filosofische ideeën beoordelen op hun cash value? 

Waarom willen we als mensen altijd theoretiseren over ervaringen en zo van percepten naar concepten gaan? 

Te gast is Hein van Dongen 

De denker die centraal staat: James 

“Ik denk niet dat de wereld of de wetenschappen voor mij ooit een aanleiding zouden zijn voor filosofische problemen. Wat voor mij filosofische problemen oproept, zijn de zaken die andere filosofen beweren over de wereld of de wetenschappen” 

Op deze manier bekritiseerde de Britse filosoof G.E. Moore het idealisme dat volgens hem alom vertegenwoordigd is in de filosofie. 

Wat houdt de common sense-filosofie in die Moore tegenover het idealisme stelt? 

Waarom is common sense iets anders dan boerenwijsheid? 

En waarom is het argument met zijn handen tegelijk kinderlijk eenvoudig en complex? 

Te gast is Wim Vanrie 

De denker die centraal staat: Moore 

“Ideeën, als ze verwaarloosd worden door hen die er zich beroepshalve mee zouden moeten bezighouden - dat wil zeggen door hen die geleerd hebben kritisch over ideeën na te denken - gaan soms een onbeheersbaar eigen leven leiden en een onweerstaanbare macht op de massa’s uitoefenen”

Op deze manier drukte Isaiah Berlin een mogelijkheid uit, die zich momenteel voltrekt met het denken van de Frans-Amerikaanse filosoof René Girard.

Waarom wordt Girard omarmd door Silicon Valley- en MAGA-mannen als Peter Thiel en JD Vance?

Verdraaien zij het denken van Girard of geeft zijn denken inderdaad aanleiding tot antidemocratische gedachtengoed en vijanddenken?

En wat gebeurt er als we mimetische begeerte niet remmen, maar juist aanwakkeren?

Te gast is Guido Vanheeswijck

Thema: Girard en de tech-bro’s

"Dan hebben ze misschien iets meer honger in Afrika, maar hier niet”, stelde Geert Wilders in een van de verkiezingsdebatten. Het was de slotzin van een betoog om te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking, een potje dat zo langzamerhand toch een keer leeg moet zijn, als je ziet hoe vaak daar al niet geld uitgehaald is. 

Hoe walgelijk de uitspraak ook, het appelleert aan een vraag die je wel met recht kan stellen: zit er een grens aan de compassie die je kan hebben met anderen, als het jezelf gaat raken? 

“'U interesseert me niet.’ Geen mens kan die uitspraak doen zonder een wreedheid te begaan en de gerechtigheid te schenden” stelde de Frans-joodse filosofe Simone Weil. In haar denken en leven streefde zij radicale compassie na. 

Wat waren Weils inspiratiebronnen voor deze levenshouding? En welke rol spelen emoties hierbij? 

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar compassie, door de bril van Simone Weil. 

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken. 

Allard en Inigo ontvangen Frits de Lange, emeritus-hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit en auteur van Simone Weil, In alles tot het uiterste. 

Simone Weil kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over haar maakten, met Marc de Kesel. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.