We nemen je in deze aflevering mee achter de schermen van onze tv-serie Dinojacht, die op Videoland te bekijken is. Vandaag aflevering twee, over dino-wetenschap, waarin we ons begeven naar Canada, Montana en Ohio.

We vertellen je het verhaal áchter de tv-opnames. Zorg dus dat je de serie al gezien hebt voordat je dit verder luistert. Over ons bezoek aan het kleinste dinodorpje met de grootste T-rex én het grootste dinomuseum ter wereld, in Canada. Wat vond Dino Dave nou écht van die rare Dutch filmcrew?

Redacteur Carla vertelt over Witmers dinolab, en vooral over de helse tocht er naartoe, en de groep Mormonen die ons liefdevol opving midden in een storm. Zet je schrap voor het échte verhaal over onze reis!

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Welkom bij een speciale, extra Dinocast-aflevering! In een serie van 4 extra podcasts - tussen seizoen 2 en 3 in - geven Maarten en Gijs je een exclusief kijkje achter de schermen van de dino-tvserie 'Maarten en Gijs op Dinojacht' van Videoland, die we dit jaar van onze podcast hebben mogen maken!

Die serie telt 4 afleveringen en dit is dan ook de eerste van 4 extra podcasts. En het is belangrijk dat je eerst aflevering 1 kijkt, voordat je deze ‘achter de schermen’ aflevering luistert - anders zul je er weinig van begrijpen. 

De komende minuten kom je erachter wat Maarten het meest háát in de hele wereld. We gaan je vertellen hoe het filmen van deze aflevering totaal in de soep liep, en hoe we dat toch hebben weten te redden. Je leert alles over de mechanische T. rex van Jurassic Park en je weet zo meteen wat Maartens favoriete ontbijt, ijssmaak en fruit is! Dit is Dinocast!

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Eigenlijk houdt Maarten helemaal niet van zwemmen, maar vandaag móeten we het water in. In onze verbeelding dan, want we dalen af in de Nederlandse subtropische krijtzee van 70 miljoen jaar geleden. Wat zijn ammonieten precies en… wat zijn die grote zwarte schaduwen in het water?

Een ondiepe zee

Want ja, in de dinotijd stond Nederland onder water: een ondiepe zee die bulkte van het leven. Koraal, zeegrassen, zee-egels, vissen en… drie zeedieren die we deze week bespreken. 

Ammonieten

Maarten en Gijs bezoeken daarvoor het Natuurhistorisch Museum in Maastricht, dat tjokvol ligt met Nederlandse zeedieren uit de dinotijd. Paleontoloog John Jagt legt ons allereerst uit wat ammonieten precies zijn - die prachtige gekrulde ‘slakkenhuis’ fossielen die je vast al eens tegenkwam. 

Zeeschildpadden

En onze krijtzee werd ook bevolkt door reusachtige zeereptielen - gigantische vriendelijke zeeschildpadden, die meters lang konden worden. In het Maastrichtse museum staan er twee uitgestald en we vergapen ons echt aan de afmetingen ervan. Het lijken zulke suffe dieren, schildpadden. Waarom werden ze zo groot, en waarom overleefden zij de dinotijd wel en de (niet-vogel) dino’s niet?

Mosasauriërs

Dan is het tijd voor de grootste zeemonsters die ons land ooit heeft gekend: bij Maastricht maakte de mosasaurussen jacht op zeeschildpadden en ander lekkers. We hebben in aflevering 6 van het eerste seizoen uitgebreid gepraat over mosasaurus, maar er valt nog veel moois te vertellen. 

Een Nederlandse dino?

En dan… Nederland heeft wél een eigen dinosaurus! In Maastricht staat het skelet van een grote plantenetende hadrosauriër. Het is een reconstructie, aan de hand van enkele botjes die gevonden zijn bij Maastricht. Hoe ‘Nederlands’ is deze dinosaurus precies en hoe maak je van enkele botjes een compleet skelet? En klopt het dan wel helemaal, wat we zien?

See omnystudio.com/listener for privacy information.

In dit tweede deel horen we hoe het verhaal van zoogdieren in de dinotijd verder gaat. Want in de schaduw van de ‘heersers van de wereld’, de dinosauriërs, ontwikkelden zoogdieren zich razendsnel tot kleine heersertjes in de aarde, in bomen en te water.

In de vorige aflevering hoorden we hoe onze hele verre voorouders zich ontwikkelden van onbetekenende onderkruipers tot metershoge giganten, en heersers over de wereld in het Perm-tijdperk… totdat zo ongeveer alle vulkanen ter wereld, tegelijk begonnen met uitbarsten. En het was een andere groep dieren die zich na deze ramp sneller ontwikkelde dan onze zoogdier-voorouders: de dinosauriërs. 

'Jurassic Mole'

Maarten, Gijs en paleontologe en zoogdierexpert Elsa Panciroli verbazen zich over de veelzijdigheid van zoogdieren in de dinotijd - van de eerste mol aller tijden, tot zweefvliegers en beverachtige zwemmers. Ze laten zien dat eigenschappen die de huidige zoogdieren - waaronder wijzelf - nu nog hebben, stammen uit de dinotijd. En wat is er waar van het clichébeeld dat dinosauriërs overdag de dienst uitmaakten, en zoogdieren vooral ‘s nachts?

Zoogdiertandje in Maastricht

Maarten en Gijs bezoeken ook het Natuurhistorisch Museum te Maastricht - daar ligt een minuscule schat: een piepklein tandje van een zoogdiertje uit het Krijt: Maastrichtidelphys meurismeti. Paleontoloog John Jagt vertelt hoe dit tandje is ontdekt en waarom het erg bijzonder is. En hij legt uit hoe hij aan de hand van dat tandje weet hoe het hele dier er ongeveer heeft uitgezien. 

Zoogdieren overleven, dino's niet... waarom?

En we bespreken met Elsa ook het overleven van de zoogdieren - enkele soorten overleven de inslag met de asteroïde en dankzij die paar muisachtige doorzetters lopen wij nu rond. Waarom haalden de zoogdieren het wel, en de (niet vogel-) dinosauriërs niet? Elsa laat zien dat die gedachte niet zo simpel is als hij lijkt…

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zoogdieren? In een dino-podcast? JAZEKER. Vandaag glijdt onze blik omlaag, naar wat zich tussen de voeten van de reusachtige dinosauriërs afspeelt. Want als je dacht dat daar slecht kleine muisachtige zoogdiertjes zaten te trillen van angst, dan heb je het mis. Tussen de dinopoten was een revolutie gaande!

Ons beeld van de dinotijd is niet compleet zónder naar de dieren te kijken die náást de dino’s leefden - en dit zijn ook nog eens onze voorouders! Wat is hun verhaal? Maarten en Gijs strikten Elsa Panciroli, een Schotse paleontologe en één van de wereldtoppers in haar werkgebied, om de evolutie van zoogdieren te beschrijven. En tot Gijs’ ergernis kunnen zij en Maarten het veel te goed met elkaar vinden: ook Elsa heeft een hekel aan T. rex en een grote voorliefde voor kakkerlakken. 

‘Beasts Before Us’

Panciroli schreef het boek ‘Beasts Before Us’ om de vooroordelen tegen zoogdieren in met Mesozoïcum te weerleggen. Je bent geen ‘loser’, verliezer van de evolutie, als je als antwoord op de dinosauriërs steeds kleiner wordt. Zoogdieren wisten zich op een prachtige wijze te verfijnen.

‘Hyena-hagedis’ Anteosaurus

We beginnen ons verhaal in het Carboon, ruim 300 miljoen jaar geleden, en schetsen hoe onze zoogdier-voorouders de wereldheerschappij bereiken - niet ná de dinotijd, maar al ervóór, in het Perm-tijdperk. De grootste vleeseter in die tijd was bijvoorbeeld Anteosaurus (let op: geen dino dus, ondanks de naam): stel je een 6 meter lange kruising voor tussen een gigantische hyena en een hagedis, met slagtanden en grote klauwen. 

Moschops

Elsa’s favoriete synapsid in deze aflevering is Moschops, een planteneter waarop waarschijnlijk veel gejaagd werd. Ze vergelijkt hem met een uitsmijter voor een nachtclub, en als je de afbeelding ziet snap je denk ik meteen waar ze het over heeft. 

Massa-uitsterving

Zoogdier-voorouders heersten over de wereld totdat er een uitsterving begon die zijn gelijke niet kent in de aardse geschiedenis. Het begon met aardbevingen en vulkaanuitbarstingen in Siberië, later overal op aarde, die minstens honderdduizenden jaren rook, hitte en giftige gaswolken de atmosfeer in stuwden. Deze uitbarstingen zetten kettingreacties in gang die het leven overal op de planeet vernietigden. Het had zelfs weinig gescheeld of de aarde was volledig ontdaan van alle levende wezens. Want 70% van al het leven op land - planten en dieren - kwam om, en zelfs 96% van al het leven in zee. 

De dinotijd begint

Toen de stofwolken letterlijk waren opgetrokken bleek de voorsprong en dominantie van onze zoogdiervoorouders verdwenen. Welke zoogdier-achtigen overleefden de ramp wél? Elsa ziet twee types: De eerste is lystrosaurus (zie afbeelding) een dier met een bizarre combinatie van slagtanden en een snavelachtige bek.  De tweede soort is niet zo sexy, maar ja: de cynodonten, kleine hondachtige zoogdieren, zijn écht onze voorouders. 

Volgende week volgt deel 2 van dit verhaal en gaan Maarten, Elsa en Gijs kijken hoe het de zoogdieren in het Jura en Krijt vergaat. 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

‘Het lijkt wel een engel’ verzucht Gijs terwijl hij naar het kleine figuurtje tuurt dat vastzit in het steen, in Berlijn. De dunne pootjes zijn omgeven door een prachtige krans van veren. Vergeet T. rex maar, deze wereldberoemde Archaeopteryx is waarschijnlijk het duurste fossiel ter wereld. Wat weten we van deze dino-vogel?  

Vogels = dino’s?

Archaeopteryx is niet zo beroemd als T. rex of Triceratops, maar dit kleine dinovogeltje (zo groot als een raaf) is ontzettend belangrijk geweest voor ons beeld van dino’s - en daarmee van vogels. In deze aflevering zoeken Maarten en Gijs uit waarom en ze krijgen hulp van de beste kenners uit het vak. 

Veren = vliegen?

Samen met vriend van de show Ilja Nieuwland bezoekt Gijs in Berlijn het Museum für Naturkunde. Daar ligt, achter centimeterdik glas, het mooiste exemplaar van Archaeopteryx. En Maarten en Gijs praten met Dennis Voeten! Deze Nederlandse paleontoloog is dé expert die jaren onderzoek deed naar dit bijzondere vogeltje. Want hoe zit het nou met vogels en dino’s? En betekent het verenpak van Archaeopteryx ook dat het diertje kon vliegen - en hoe kun je dat bewijzen, tientallen miljoenen jaren later?

Zelf zien: Ostromia in Teylers

En tenslotte: als je een stuk van de beroemde dino-vogel met eigen ogen wil aanschouwen dan kan dat in Teylers Museum. Maarten en Gijs buigen zich ook daar over het glas. Alleen, heet dit exemplaar geen Archaeopteryx meer, maar is de naam veranderd in ‘Ostromia’ - een nóg unieker dier! Hoe dat kan legt paleontoloog Anne Schulp aan ons uit. 

See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de dinotijd brak de wereld in stukken

In deze aflevering staan Maarten en Gijs stil bij de wereld waarin de dinosauriërs leefden.  Dat was, bijna letterlijk, een heel andere dan die van nu. Want toen de eerste dinosoorten ontstonden konden ze namelijk nog lopend de hele aarde over. Alle werelddelen lagen bijeen geklemd in één groot supercontinent: Pangea. 

Maar dat bleef niet zo: tijdens de gehele dinotijd versplinterde Pangea en vormde de aarde zich naar de wereldkaart die we nu kennen. Een proces waarbij gigantische krachten vrijkwamen en wat ook grote gevolgen had voor de ontwikkeling van dino’s overal ter wereld. 

Wie bedenkt dit?

Gijs en Maarten gaan samen met paleontoloog en geoloog Melanie During terug in de tijd. Wie bedacht als eerste dat de continenten zelf in beweging waren, en wie onderzocht en bewees die theorie van ‘continental drift’? Melanie vertelt ons over de Duitse Alfred Wegener, die kwam met het idee, maar die niet geloofd en veel uitgelachen werd. 

‘Girl talk’ 

En we horen vervolgens hoe de Britse wetenschapster Marie Tharp de gegevens van sonarscans van de zeebodem analyseerde en hoe ze bewijzen vond voor beweging van de aarde. Maar óók zij werd lang niet geloofd: haar argumenten werden weggezet als ‘girl talk’. Reden voor de band The Amoeba People om een speciaal nummer aan haar leven te wijden.

De weg van continenten

Inmiddels is de theorie van Wegener en Tharp algemeen geaccepteerd. Maar hoe wérkt ‘continental drift’ en hoe weten we welke weg onze werelddelen de afgelopen jaren precies hebben afgelegd? Melanie laat ons zien hoe we dat exact kunnen terugvinden en bewijzen.

Botenverhuur kan opdoeken

En natuurlijk gaan we terug naar de dinotijd en we leggen je uit wat er in de drie dinotijdperken Trias, Jura en Krijt precies veranderde. Maarten en Melanie gaan als toetje nog wat verder en vertellen welke mogelijke vulkanische rampen ons in de toekomst nog wachten, en waarom duikscholen en botenverhuur aan de middellandse zee over 50 miljoen jaar niet meer bestaan!

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Belgische mijnwerkers deden in de kolenmijn van het stadje Bernissart een geweldige ontdekking: er lag een kudde van tientallen Iguanodons begraven. Maarten en Gijs bezoeken deze reusachtige planteneters in Brussel en vragen zich af: hoe zijn deze dieren om het leven gekomen?

Trots van België 

De Iguanodons zijn dé trots van België en van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen - een lange naam voor wat in feite het allergrootste dino-museum van Europa is. In Brussel dwaal je door een immense, klassieke zaal vol dinosauriërs - zo staan er een Allosaurus, T-rex en Diplodocus - maar de show wordt gestolen door de verstilde groep grote planteneters, die rechtop staan opgesteld, in de ‘kangoeroehouding’. 

Duimnagel als wapen?

Zo hóren ze niet te staan, weten Gijs en Maarten inmiddels, maar paleontoloog Koen Stein legt uit waarom ze de Iguanodons toch in deze houding hebben gelaten. En hij vertelt ons van alles over het dier: van het eetgedrag - met ‘ruitvormige’ tanden - tot het vreemde wapen dat Iguanodon tot zijn beschikking had: een spitse duimnagel ongeveer zo groot als je onderarm. 

Hoe stierven ze?

Ook onthult Koen de theorie die Brusselse wetenschappers hebben over het overlijden van deze dieren. Dat is namelijk tegelijk gebeurd en er zijn genoeg aanwijzingen voor een bizar scenario. In deze aflevering nemen we je mee terug naar deze fatale gebeurtenissen. 

Over de historische ontdekking

De ontdekking van deze dieren, diep in de kolenmijn, veroorzaakte een schok in België - een ‘jonge natie’  die pas enkele decennia bestond. En historicus Shana van Hauwermeiren beschrijft ons wat er gebeurde van het eerste moment van ontdekking (de mijnwerkers dachten eerst dat ze goud hadden gevonden, zo is de legende) tot aan de bouw en opstelling in het museum in Brussel. De Iguanodons groeiden uit tot een spectaculaire publieksattractie, tot jaloezie van de Fransen. De mijn van Bernissart lag 20 km van de Franse grens verwijderd en zij zagen de hele kudde dus nét aan hun neus voorbij gaan.

Iguanodons door de jaren heen

En… omdat Iguanodon één van de eerste dino’s was die werd ontdekt, hebben wetenschappers al ruim honderd jaar lang geprobeerd hem af te beelden - samen met paleo-kunstkenner Esther van Gelder gaan we op reis langs al die afbeeldingen van Iguanodon: van een plompe, trage neushoorn tot het ranke dier in de verbeeldingen van nu. Hoewel, ‘rank’... daar zijn Maarten en Gijs het natuurlijk niet over eens.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Plateosaurus heeft geen grote kammen of tanden, maar toch is hij bijzonder! Want dit was één van de allereerste dinosauriërs ooit, één van de eerste planteneters ook, en als je beter kijkt dan zie je het begin van iets heel groots. Letterlijk. Want dit dier is het begin van de reusachtige langnekken die de rest van de dinotijd zouden rondlopen.

In alle dinomusea

De kans is groot dat je nog nooit van Plateosaurus hebt gehoord. En eigenlijk is het raar dat je hem niet kent, want hij staat gewoon in de meeste dino-musea. In Naturalis is het de eerste die je tegenkomt, en hij staat ook in het KBIN in Brussel. Alle reden om méér te weten te komen over deze dino.

Dino-evolutie

Want, altijd als we het over Tyrannosaurus, Diplodocus of Triceratops dan lijkt het net alsof die dieren plots ‘verschenen zoals ze waren’. In werkelijkheid komen deze dieren natuurlijk voort uit weer andere soorten. In de loop van miljoenen en miljoenen jaren veranderen dieren, botje voor botje, tand voor tand. En in zo’n hele vroege dinosaurus als Plateosaurus, die leefde in het Trias aan.

Zuid-Duitsland

Om het verhaal te vertellen van Plateosaurus kunnen we natuurlijk het beste afreizen naar de plek waar deze dieren massaal zijn opgegraven. Tussen de heuvels in het zuiden van Duitsland liggen de beroemde steengroeves van Trossingen en Tübingen. Daar worden al meer dan honderd jaar Plateosaurussen uit de rotsgrond gehakt. 

Gebroken ellebogen

En die werden bijvoorbeeld vervoerd naar het naburige Stuttgart. In het Naturkunde Museum Stuttgart gaan we spreken met paleontoloog Heinrich Mallisson. Hij is wereldwijd één van de grootste kenners van juist dit dier, en hij weet het antwoord op de vraag waarom wetenschappers decennia lang de ellebogen van deze arme dino hebben gebroken. Ook spreken we met de Nederlandse onderzoeker Joep Schaeffer, die (ook in Stuttgart) zich buigt over de oudste Plateosaurusbotten en -documenten die er zijn.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Toen de asteroïde 66 miljoen jaar geleden insloeg met de kracht van alle kernwapens op aarde en daarmee een einde maakte aan de dinotijd, waarom overleefden sommige dieren wel en andere niet? Onderzoeker Melanie During en haar team ontdekten dat T-rex, Triceratops en veel andere dino’s op het moment van inslag al met 10-0 achterstonden.

Melanie wist te achterhalen op welk moment de asteroïde insloeg: toen het lente was op het noordelijk halfrond. Zij ging verder waar onderzoeker Jan Smit (zie aflevering 8 van seizoen 1, de asteroïde) ophield. En dat doen wij ook in dit ‘vervolg’: Maarten en Gijs spreken uitgebreid met Melanie over haar bijzonder ontdekking, die haar een publicatie in Nature opleverde.

Dit bijzondere onderzoek voegt weer een nieuw puzzelstukje toe aan het mysterie van deze massa-extinctie - de vijfde grote in de geschiedenis van de planeet. En… wat zegt dit over de zesde: daar zitten wij nu middenin? De Verenigde Naties publiceerde laatst een video tegen klimaatverandering, waarin een Velociraptor-achtige dinosaurus de VN toespreekt. Hoe kijkt Maarten naar deze oproep van de VN? Wellicht niet zoals je verwacht…

See omnystudio.com/listener for privacy information.