Từ Công chúa Mononoke đến Người hàng xóm Totoro, từ Vùng đất Linh hồn đến cả bộ phim sau cùng Thiếu niên và Chim diệc, ra mắt vào năm 2023, điện ảnh của Miyazaki có những góc nhìn đa diện. Ông dẫn dắt người xem đi đến những suy ngẫm về chiến tranh, về những tiến bộ công nghệ - kỹ thuật, cũng như là cách con người tổ chức xã hội.

Ông bị mê hoặc bởi những cỗ máy bay và vượt lên trên mọi giới hạn bởi các nữ nhân vật chính. Và một trong những chủ đề chính của bậc thầy hoạt hình Nhật Bản là mối quan hệ giữa thiên nhiên và nhân loại. Thay vì lý tưởng hóa một thiên nhiên hoang sơ, Miyazaki mô tả một môi trường ở đó con người và thiên nhiên phải cùng tồn tại.

Dù vậy, Miyazaki chưa bao giờ tự nhận và cũng không chấp nhận bị gán nhãn « nhà bảo vệ môi trường ». Và ông có một tầm nhìn hoàn toàn khác biệt với phương Tây, vốn tuân theo lôgic chủ nghĩa tự nhiên, theo cách, « khi thành lập các công viên quốc gia, người ta di dời người dân bản địa và bảo tồn những mảnh vỡ của hệ sinh thái, những khu rừng bất khả xâm phạm, bằng cách phá vỡ mọi thứ xung quanh », như giải thích của Raphael Colson, cây bút xã luận độc lập, trên đài RCF.

Theo nhà nghiên cứu về thế giới Miyazaki, đạo diễn người Nhật không chủ trương trở lại với kiểu rừng nguyên sinh nơi con người bị gạt sang một bên. Nhưng thiên nhiên cũng không đơn độc, tồn tại cùng với con người. Vấn đề về mối quan hệ của con người với thiên nhiên hiện hữu trong gần như toàn bộ các câu chuyện của Miyazaki. Đó có thể là một cuộc chiến của con người chống thiên nhiên, nhưng đó cũng có thể là cuộc đấu tranh của thiên nhiên chống nhân loại.

Nausicaa, Mononoke : Hai nhân vật, hai cuộc chiến

Trong câu chuyện Công chúa Mononoke ra mắt năm 1997, ông đề cập đến vấn đề rừng bị tàn phá bởi những hoạt động con người, như giải thích của Gabriel Bortzmeyer, tốt nghiệp trường Ecole Normale Supérieure, chuyên ngành văn học hiện đại, tiến sĩ nghiên cứu điện ảnh, trên đài France Inter năm 2023 : « Đấy là một bộ phim tái hiện lịch sử, một dạng khảo cổ học quốc gia (…) Phim tái hiện một cảnh tượng nguyên thủy trong lịch sử Nhật Bản cụ thể là nạn phá rừng, nhưng những người chịu trách nhiệm cho nạn phá rừng trong câu chuyện của Miyazaki không phải là những con người độc ác mà là những kẻ bị ruồng bỏ đang tìm cách lấy lại sức mạnh và xây dựng lại cuộc sống của mình ».

Mononoke lại là hình ảnh phản chiếu của « Nausicaa, công chúa thung lũng gió » ra mắt năm 1984, ở đó, thiên nhiên được tái tạo chống lại con người. Lấy bối cảnh tương lai, nhân loại sụp đổ sau một cuộc đại chiến, xảy ra 1000 năm trước. Hệ sinh thái bị tổn thương do những hoạt động phát triển công nghiệp quá mức đến nỗi một khu rừng độc hại ra đời.

Về điểm này, Gabriel Bortzmeyer, tốt nghiệp trường Ecole Normale Supérieure, nhấn mạnh thêm rằng, « đó là vì Miyazaki đã lớn lên trong một thế hệ đã trải qua thảm họa Minamata trong những năm 1950, và một trong những nguồn cảm hứng chính cho bộ phim Nausicaa là Vịnh Minamata, bị nhiễm độc thủy ngân. Nhà đạo diễn đã bị ảnh hưởng rất nhiều bởi điều này. Miyazaki đặc biệt ấn tượng bởi việc vịnh Minamata, theo một cách nào đó đã được thanh lọc sau đó. Ông đã đọc một bài báo về điều này, và ý tưởng về khu rừng Nausicaa, như một hệ thống miễn dịch của thiên nhiên tự phục hồi, xuất phát từ đó ».

Không giống như phương Tây, vấn đề môi trường có thể là những vấn đề nhậy cảm, gây căng thẳng xã hội. Trong các tác phẩm của Miyazaki, hầu như không có một sự phản bác nào đối với chủ nghĩa nhị nguyên bên Thiện, bên Ác. Thiên nhiên không phải lúc nào cũng thân thiện hay hợp tác, và mỗi nhân vật đều có lý do riêng của mình.

Camille Rollens, nghiên cứu về triết lý giáo dục trong các tác phẩm của Miyazaki, trên đài RCF, nhận định rằng, « khi nói về Nausicaa hay Mononoke, chẳng có một nhân vật "phản diện thuần túy" nào. Ví dụ trong phim hoạt hình Công chú Mononoke, quý bà Eboshi muốn giết Thần Hươu, phá hủy rừng, bắn hạ các loài động vật. Nhưng bà cũng là một người làm những việc mà ngày nay người ta gọi là hành động xã hội. Bà ấy tham gia vào việc tái hòa nhập cộng đồng cho những người từng là gái mại dâm, chăm sóc những người mắc bệnh phong, phát triển một thung lũng biệt lập mà ở đó người dân đang chết vì đói ».

Thiên nhiên : Nơi trú ẩn

Nếu như các câu chuyện của Miyazaki phảng phất đôi nét văn hóa phương Tây, như « Nhà vua và Chim nhại » của đạo diễn Paul Grimault, phóng tác theo tác phẩm của Jacques Prévert, hay « Hai mươi vạn dặm dưới đáy biển » của Jules Verne, vị trí của thiên nhiên trong các tác phẩm của ông mang nặng ảnh hưởng của văn hóa Thần đạo và Thuyết Vật linh.

Thiên nhiên đối với ông còn là một lối đi hay nơi trú ẩn cho các nhân vật tìm nơi lánh nạn trong quá trình khám phá bản thân. « Không gian khép kín » này tạo nên một không gian sống, để rồi từ đó, người ta trốn thoát để khám phá ra những không gian khác, những vùng đất có những cộng đồng khác sinh sống. Lối đi đầu tiên giống như một chướng ngại vật mà khách lữ hành phải vượt qua để đến phần còn lại của thế giới.

Có thể nói, thiên nhiên là một nơi ẩn náu, một « oku », một khu vườn bí mật, một không gian khép kín tự bảo vệ mình khỏi loài người và là nơi các nhân vật đang trải qua thử thách tìm đến trú ẩn. Thế nên, đâu chỉ có những tầm nhìn ảm đạm, về một thế giới hậu tận thế, hoang tàn, bị con người tàn phá bởi những hoạt động khai thác quá mức, Miyazaki còn có những bộ phim nói về sự chữa lành.

Theo nhà nghiên cứu điện ảnh Gabriel Bortzmeyer, « một mặt, những bộ phim về sự đối kháng, kể về bản năng hiếu chiến, giết chóc của nhân loại, và nhưng mặt khác bên cạnh đó, chúng ta có Người hàng xóm Totoro, Cô bé người cá Ponyo, tất cả những bộ phim này, ngược lại, kể về một sự hài hòa giữa nhân loại với thiên nhiên ».

Thiên nhiên và Con người : Một mối quan hệ « cân bằng »

Một gấu Totoro trông giống yêu tinh, chuyên trồng cây và dạy trẻ em cách trồng cây, một Cô bé người cá Ponyo thích được làm người và kết bạn với người, đó là những nhân vật đóng vai trò trung gian giữa hai thế giới, được tìm thấy trong nhiều bộ phim của Miyazaki. Đối với cây bút xã luận Raphael Colson, đây là một trong những yếu tố thiết yếu. Trong các tác phẩm của Hayao Miyazaki, luôn có ba điểm cốt lõi : Mối quan hệ của con người với thiên, với xã hội và với nền văn minh.

« Bất kể qua ví dụ Nausicaä hay Mononoke, ông ấy luôn đề cập đến vấn đề cân bằng này. Tôi luôn có xu hướng liên hệ các tác phẩm của Miyazaki với khái niệm Đạo, con đường Trung đạo. Và trong các bộ phim của Miyazaki, tất cả các nhân vật, những hình tượng trung gian này, đều tìm kiếm sự cân bằng trong mối quan hệ giữa thiên nhiên, xã hội và văn minh. Văn minh hủy hoại thiên nhiên. Thiên nhiên rất quan trọng. Tất cả những yếu tố này đều hiện diện. Và từ đó, chúng ta có thể trích dẫn hầu hết các bộ phim của ông, từng cảnh một, liên quan đến thiên nhiên, và gợi lên sự trao đổi này, sự tìm kiếm sự cân bằng này, và các nhân vật trung gian ở đó để truyền tải, để cố gắng thiết lập sự cân bằng này. »