Koɗo men hannde

Waɗii jonte remooɓe Eropnaaɓe ɗuuɗuɓe hino hollude mettu ɓerɗe maɓɓe e nder seppooji. Ko saabii ɗun ko caɗeele mawɗe ɗe ɓe woni e hawrude e nder golle maɓɓe, gila sattugol coggu karbiran haa e teddude ñamaale ɗe ɓe joganii bankuuji. Hiɗen anndi non remooɓe Afriknaaɓe no jogii sifa ɗee caɗeele. Wurin, woɓɓe e maɓɓe hino holli ko remooɓe Afrik ɓuri tampude sabu, bankuuji ɗii jaɓataaɓe ñawlude kaalisi. Hiɓe ŋakkiri kadi aalaaji gollirɗi. Ngam yewtugol fi ndee toɓɓere Ibrahiima Timmbi Bah hino jaɓɓii Kajjatu Bolo Basum, remoowo. Heɗoɗen yewtere maɓɓe.

Koɗo men hannde, ko Abubakri Abba KAN jannginoowo e duɗe mawɗe. Himo jeyaa e fedde nde wonaa laamuyaŋkoore wi’eteende "Afrikanista Maniyel Iradier". Meɗen yewtida e makko ko faatii e jonnde Afrik-Itali. E bi'ol makko fanndaare ndee jonnde, ko dartinde ɗanle ɗe ndewaani sariya. Kono Itali hay huunde waawaa ɓeydande  Afrik. Himo holli kadi wonndema wonaa kaalisi waawi safrude ɗe caɗeele. E kadi, leyɗe Afrik ina poti fewjideede e jonn ɗeeli baaɗi nii. Himo e faandu haala Alhuseynu BAH.

Hannde hiɗen jaɓɓii Jeneral Muusa Sinko Kulibali, jaagorɗo kiɗɗo Mali halfinaaɗo fiyaakuuji leydi. Himo tawanoo kadi e konunkooɓe samminɓe laamu hooreejo Mali faatiiɗo Aamadu Tumani Tuure e hitaande 2012. E faandu haala Sori Ibrahiima,  Jeneral Muusa Sinko Kulibali hollii wonndema yaltugol Mali, Burkina Faso e Niijeer e nder CEDEAO ko faayere. E bi’ol makko ɓee konunkooɓe ardiiɓe ɗee leyɗe sahel tati, hino haani yiltaade e ngal pellital maɓɓe. Ko Ibrahiima Timmbi Bah e Muusa Umaar Bari, firti ɗii konnguɗi.

Burkina Faso, Mali e Niijeer hollii haniki e alati wonndema ɓe yaltii e nder fedde leyɗe Hirnaange Afrik CEDEAO. Ɗee leyɗe tati ɗe konunkooɓe ardii nantinii wonndema CEDEAO accitii waɗude golle lobbe, moƴƴanɗe, ɓiɓɓe fedde ndee. Ko ɗun saabi Burkina Faso, Mali e Niijeer yo yaltu e nder mayre, e bi’ol ardiiɓe ɗee leyɗe. Ko holno ngal pellital laatorta ? Ko holɗun ngal battinta e ɓiɓɓe ɗee leyɗe tati ? Ko  Dokteer Abdu BA hertorɗo dawro, annduɗo alhaali CEDEAO . E faandu haala Ibrahiima Timbi BAH himi taskoo ngal pellital.

Keɗoɗen ɗoo jooni ñoggannde jewte waɗaaɗe ka taskaram On Tottaama Konngol e nder ndee yontere. Ko Muusa Umaar Bari waɗani en ndee ñoggande.

To Mali, koolol jeenayaɓol dogon wi’eteengol Ogobaña fuɗɗike gila e altine ƴaɓɓiinde Bamako. Ngol koolol ko darnaa ko e saayi mo leydi ndin woni e caɗeele yowitiiɗe e rafi ndeenagu. E bi'ol dokteer Sembeli Fanta gooto e ardiiɓe ngol koolol faandaare nden ko etaade haa ngol koolol waawa wallitaade ɓiɓɓe dogon ko faati o ɓamtugol tuurism leydi ndin e jokkondirɗal to banŋe finaa-tawaaji maɓɓe. O yewtidii e Abdullay JALLO Heɗoɗen mo.

Antoni Blinken, hooreejo dipolomasi Amerik no e njillu makko nayaɓu e nder Afrik. E ngun njillu ngu o fuɗii e altene o yahay kap vert, Angola, Nijeriya e kodiwaar. E bi'ol makko Faandaare nden ko ngam semmbinde jokkondiral maɓɓe e ɗen leyɗe Afrik. E saha mo Afrik woni gollidude e leyɗe ɗuuɗuɗe Washington no etaade faamondirgol e ɗen leyɗe Afrik caggal nde ɓe heɗiiɗe e bi’ol Antoni Blinken. Gila Abijan to o woni hanki o hollii yi'ande makko ko faati e rafi ndeenaagu e nder Sahel ko faati e demokrasi haa e jokkondire e banŋe faggudu. Ko kanko woni koɗo men hannde heɗoɗen mo.

Kamerun, guwerneman on fuɗike markude sukaaɓe to Yaunde ko faati e haɓugol nawna-jonte no wi’e "Palii/Malariya". Wano ŋeese huutorteeɗe ngam haɓuɗe nawnaaje goɗɗe, hannde cafrooɓe leydi ndin no ɗaminii wonde ɗee marke no waawi haɓude ndee nawnaare palii. Cuuɗi cafrirɗi cappanɗe nayi e ɗiɗi suɓaa ngam heɓude ko timmi ujunaaji teemeɗe tati marke joneteeɗe cukaloy koy heɓaani tawo leɓɓi jeego. Ko holno ɗee golle yaarata? Mbela ɗum no waawi waɗude haa ndee nawnaare malariya ustoo kamerun? Dokteer Zeynab Abu cafroowo ka suudu safrordu wi'eteendu "centre de santé intégré" no jaabo ɗee lamnde nultondiraɗo amen Mariyamu Muumini.

Senegaal, kandidaaɓe taweteeɓe e woteeji hooreyaaku saatiiɗi ɗin anndaama e lannoode ndee yontere. Ko ɓe dawroyankooɓe 20 etotoo lomtagol Makki Sall. Ko woni tawaaka e ɓee, ko ɓee lunndiiɓe laamu ɗiɗo, ɓen ko Usmaan Sonko e Karim Waad. Si hawri ronkugol Usmaan Sonko taweede ŋalɗinaali, luuteede Karim Waad no ŋalɗini. Sabu oo ɓiɗɗo Abdullaay Waad, hooreejo leydi kiɗɗo Senegaal, hari hino tamƴinii tawnoreede sabu o yaafanaama jukkoore nde o fawanoo nden sabu guyaale jawdi. Kono suudu ñaawooru mawndu Senegaal hollii wonnde hari himo jogii kaydiiji holluɗi wonnde ko o ɓii leyɗe ɗiɗi. Ɗum non, hay so tawii Karim Waad hollitii wonnde o jonnitiino kaydi waɗundi mo ɓii leydi Faransi. Mbele caggal riiweede ɓee lunndiiɓe laamu ɗiɗo, Aamadu kandidaajo fedde laamu nden, no jogii fartanŋe foologol e ɗii woteeji ? Yimɓe Usmaan Sonko no jogii  kandidaaɓe tato, ko holno ɓee yaarata e ɗii woteeji ? Koɗo men hannde ko Elhajj Seydu Nuuru Jah, jaayndeyankoojo, taskotooɗo kabaaruuji dawro. Himo jaaboo lamnde Ibrahiima Timmbi Bah.

Kamerun, hiɓɓii duuɓol gila Martiniz Zogo waraa. Oo jaayndeyankeejo lonluɗo hattano gila ñannde 17 lewru 1ɓuru hitaande 2023. Caggal ɗun ko furee walla goski makko yiitaa Yawunnde, laamorgo Kamerun. Gila ɗun, toppitiiɓe sariya udditii tefoore e hoore ngoo wargo. Yimɓe ɗuuɗuɓe nanngaama. E ɓen no tawaa ardiiɓe deenaagu Kamerun. Kono, haa hannde anndaaka no laaɓiri ko yimɓe honɓe wari Martiniz Zogo. Ngam yewtugol ndee toɓɓere ko Suleymanu Alii, jaayndeyankeejo Kamerunaajo woni koɗo men hannde. Himo jaaboo lamnde Ibrahiiima Timmbi Bah.